1990 وِچّ مَیں پہِلی وار امرِیکا-کَینیڈا گِیا تاں ہر مِلݨ والے پںجّابی نیں پُچھِّیا٬ “پںجّاب دا کی ہال اےَ? پھلاݨا پھلاݨا کِویں اَیں? پِںڈّ دی کۄئی نوِیں تاذی سُݨائۄ۔” مَیں مہِسُۄس کِیتا کِہ ساڈے لۄکاں نُۄں وتن دِییاں گلّاں سُݨن دی بڑی بھُکھّ ہَے۔ اُہ رہِںدّے بھاویں پردیساں `چ ہن پر دِل پںجّاب وِچّ ای وسّدَے۔ مَیں ہُݨ وی ویکھداں کِہ پردیساں وِچّ چھپدے پںجّابی اخبار پںجّاب دِییاں خبراں نال بھرے ہُںدّے نیں تے ریڈِیئۄ دے پںجّابی پْرۄگراماں وِچّ وی پںجّاب گُۄںج رِہا ہُںدَّے۔ کِسے نیں آپݨے ریڈِیئۄ پْرۄگرام دا ناں ’دیسی جںکّشن‘ رکھِّئَے ہۄئِئَے٬ کِسے نیں ’پںجّاب دی گُۄںج‘ ’رںگّلا پںجّاب‘ ’گائُںدا پںجّاب‘ ’پںجّابی لہِراں‘ تے کِسے نیں ’شیرے پںجّاب’۔ پردیسی بںدّا دیش دی کُجھّ ودھیرے ہی کھِچّ رکھّدا ہَے۔ سںتّ رام اُداسی نیں وی لِکھِیا سی-مَینُۄں رہِݨ دے ہوائے میرے دیش٬ کرے جۄدڑی نی اِکّ درویش …۔

وَینکُۄور دے رسالے ’اِںڈۄ-کَینیڈِیئن ٹائِمذ‘ وِچّ مَیں آپݨی امرِیکا پھیری دے اکھِّیں ڈِٹھّے نذارے چھپوائُݨ تۄں بائد مہِسُۄس کِیتا کِہ پرواسی پںجّابِییاں نُۄں پںجّاب دے نذارے وی وِکھائے جاݨ۔ مَیں آپݨے کالم دا ناں ’باتاں وتن دِییاں‘ رکھّ لِیا جۄ اِںڈۄ-کَینیڈِیئن ٹائِمذ وِچّ چِٹھِّییاں دے رُۄپ وِچّ چھپݨ لگّا۔ پاٹھکاں نیں اُس کالم وِچّ بڑی دِلچسپی وِکھائی۔ بائد وِچّ مَیں کُجھّ چِٹھِّییاں چھاںٹ کے ’باتاں وتن دِییاں‘ ناں دی پُستک وی چھپݨی دِتّی جۄ لاہَۄر بُکّ شاپ لُدھِیاݨا نیں پْرکاشت کِیتی۔

مَیں مہِینے `چ اِکّ چِٹھّی لِکھدا ساں۔ جدۄں کدے کھُںجھّ جاںدا تاں پاٹھکاں تۄں ماپھی مںگّدا۔ کئی پاٹھک چِٹھِّییاں دی چاٹ `تے لگّ گئے سن جِویں ہُݨ ’بکلّمکھُد‘ دی چاٹ `تے لگّے ہن۔ کالم دی کِشت کھُںجھّ جاواں تاں اُلامبھے مِلدے ہن۔ مَیں کِشتاں بںدّ کرن نُۄں پھِردا ہاں پر اُہ مَیتھۄں ودھوائی جاںدے ہن۔ جے پاٹھک بںدّ کرن نُۄں کہِ دیݨ تاں میرا کمّ ہۄر سَۄکھا ہۄ جاوے۔ میری جِیون گاتھا ’ہسںدِّیاں کھیلںدِّیاں‘ ناں دی پُستک وِچّ وی پْرکاشت ہۄویگی۔ رہِںدِّییاں گلّاں اُہدے `چ پڑھن نُۄں مِل جاݨگِییاں۔

’باتاں وتن دِییاں‘ کالم دی پہِلی چِٹھّی ستمبّر 1992 وِچّ چھپی سی۔ اُس دِییاں مُڈھّلِییاں ستراں سن٬ “لِکھ تُم پںجّاب سِںگھّ٬ اگّے جۄگ پردیسی وِیرۄ۔ اِتھے سبھ سُکھّ ساںد ہَے تے تُہاڈی راذی کھُشی نیک چاہُںدّے ہاں۔ ہۄر سماچار اِہ ہَے کِہ آپݨے پِںڈّ اِکّ ہۄم گارڈِییا مارِیا گِیا سی۔ اُہدے بدلے پُلس نیں پِںڈّ دے تِنّ مُںڈّے ’پُلس مُکابلا‘ بݨ کے مار دِتّے نیں …۔” اگّے ویروا لِکھِیا سی کِہ پُلس نیں مُکابلے دی کہاݨی کِویں بݨائی؟ کِویں ڈۄڈِیاں دے ٹرکّ نیں املِییاں دا ڈںگّ سارِیا٬ سمگّلر نیں پُلس نال رل کے پَیسے وٹّے تے اگّۄں پُلس نیں ڈۄڈے کھاڑکُۄیاں دے ہتھِیار دسّ کے تِنّ نِردۄش مُںڈّے مار مُکائے تے اِنام ہاسل کِیتے۔ اگّے پُلِس جِیہتۄں پَیݨے جھاڑنے ہۄݨ اُہدے سِر پھِیم ڈۄڈے جاں نجائِذ اسلا پا دِںدّی سی۔ ہُݨ پُلِس پھڑے ہۄئے بںدّے نُۄں مار کے مرن والے دا ’پُلس مُکابلا‘ بݨا دِںدّی ہَے۔ چِٹھّی وِچّ بھںڈّاں دے اِکّ مجمے دا ذِکر سی:

-لَے بئی جدۄں اسِیں جمّݨ لگّے۔

-ہاں بئی جدۄں اسِیں جمّݨ لگّے۔

-پِںڈّ وِچّ ڈَۄںڈی پِٹّی گئی بئی بھںڈّ جمّݨ لگّے آ۔ آ جۄ جِیہنے دیکھݨے آں۔

-دیکھدے دیکھدے وِہڑا لۄکاں نال بھر گِیا۔ وِچے کاںگرسی وِچے اکالی۔

-جمّݨ تۄں پہِلاں ای اِکّ پارٹی نیں نائہرا لاتا بئی جمّݨ والے ذِںدّاباد۔

-دُۄجی پارٹی کِہڑا گھٹّ سی؟ اُہ کہِںدّی جمّݨ والے مُرداباد۔

-اۄتھے تاں جی ڈاںگ کھڑک پئی تے امن کنُۄن دا مسلا کھڑھا ہۄ گِیا۔

-پُلس دِییاں گڈِّییاں آگِییاں۔ ٹِیئر گَیس دے گۄلے چلّپے۔ کرپھُۄ لگّ گِیا۔

-اسِیں جمّݨا وِچے چھڈّتا بئی کرپھُۄ `چ جیہے جمّے جیہے ناں جمّے۔

-مائی ساڈی اڈّ اَۄکھی۔ اُہ آکھے٬ وے چھیتی جمّۄ٬ میری جان سُکھالی کرۄ۔

-اسِیں کِہا٬ مائی جمّ تاں پئیِئے پر مُۄہرے پُلس کھڑھی آ۔

-اُہ کہِںدّی٬ وے پُلس تھۄنُۄں کی آںہدی آ؟ اِہ تاں سگۄں راکھی کرُۄ۔

-اسِیں کِہا٬ مائی راکھی رُۄکھی نُۄں چھڈّ۔ سانُۄں تاں ایہۄ ڈر آ بئی کِتے جمّدِیاں دا ای پُلس مُکابلا ناں بݨا دھرے!

دُۄجی چِٹھّی مَیں مہِینے مگرۄں لِکھی۔ پِیارے وِیرۄ٬ اُمِید ہَے پہِلی چِٹھّی مِل گئی ہۄویگی تے سُکھّ ساںد دا پتا لگّ گِیا ہۄویگا۔ اسُّۄ دا مہِینا چڑھ گِئَے۔ دِنے گرمی ہُںدّی اےَ پر راتاں ٹھںڈھِّییاں ہۄݨ لگّ پئیِیاں۔ سچّی گلّ ہَے٬ اسُّۄ ماںہ نِرالا دِنے دھُپّ تے راتِیں پالا۔ رُتّ بدل رہی اےَ٬ باسمتی دے کھیت مہِک رہے آ۔ سِیالا آپݨی آمد دے سُنیہے گھلّݨ لگّ پِئَے۔ بابے پھرِید نیں لِکھِئَے٬ سِییالے سۄںہدِییاں پِر گل باںہڑِییاں۔ کوی پُۄرن سِںگھّ پھُرمائُںدَے-لمِّییاں راتاں سِیال دِییاں پِیار والِییاں‥۔ ایتھے پردیسِیں تُر گئے کںتّاں دِییاں ناراں دی بیوسی ودھدی جاںدی اےَ:

-چڑھِیا مہِینا اسُّۄ٬ سُݨ نی بھۄلِیئے سسُّۄ٬ نی نݨدے بھۄلِیئے

پِییا وسے پردیس کِیہدے نال بۄلِیئے?

پہِلاں پںجّابِییاں نُۄں اںگّریذ لام `تے لَے جاںدا سی تے پںجّابݨاں بِرہا دے گِیت گائُݨ جۄگِییاں رہِ جاںدِییاں سن۔ ہُݨ رُذگار دے مارے بتھیرے پںجّابی پردیسی ہۄئے پھِردے نیں۔ اُنہاں نُۄں وتناں دی یاد ستائُںدی ہَے تے وتنِییاں نُۄں پردیسِییاں دے سُکھّ سُنیہِیاں دی اُڈِیک رہِںدّی ہَے۔ پرِواراں نُۄں `کٹھِّیاں کرن لئی پائیِیاں ارذِییاں امبَّیسِییاں `چۄں نِکلݨ دا ناں نی لَیںدِییاں۔ اۄدھر گرِین کارڈاں دی اُڈِیک کئیِیاں دی جُیانی ڈھالی جا رہی اےَ۔ رںگّ کھُر گِیا کھیسی دا٬ ذِںدّگی بیرںگّ ہۄ گئی کاہدا ماݨ پردیسی دا۔ پںجّابِییاں دی اِہ کَیسی ہۄݨی ہَے?

تُہاڈے `چۄں ٹاویں وِرلے اَیتکِیں سِیالاں `چ دیش گیڑا مارنگے تے چُلّہِیاں دی اگّ مُۄہرے بہِ کے آپݨا گُیاچِیا نِگھّ بھالݨگے۔ پںجّاب بیشک وڈھِّیا ٹُکِّیا پِیا ہَے پر اِہدی گۄد وِچّ کھیڈݨ پِچھّۄں اِہدی بُکّل `چ بہِݨ بِناں ہۄر کۄئی چارا وی تاں نہِیں۔ وتن وتن ہی ہُںدّا ہَے بھاویں اُجاڑ تے رۄہی بِییابان ہی کِئۄں ناں ہۄوے۔ پںجّاب دی اجۄکی دُردشا ویکھدِیاں اِکّ کوی دا ترلا ہَے:

-ہٹ ہاکماں تے تُۄں وی ٹل شیر بلِّیا٬ چِٹّا کپڑا بذاراں وِچۄں مُکّ چلِّیا …۔

-کھمبھّ کھِلّرے نیں کاواں دے٬ رۄک لئۄ نِشانیباذِییاں٬ پُتّ مُکّ چلّے ماواں دے …۔

اگلے مہِینے مَیں چِٹھّی لِکھی٬ دۄستۄ کتّے دا مہِینا چڑھ گِئَے۔ اُتۄں کمّاں دا ذۄر اےَ۔ پںجّاب دی ہوا وِچّ پرالِییاں دا دھُۄںیاں تے راہاں دی دھُۄڑ گھُلی ہۄئی ہَے۔ مںڈِّییاں وِچّ جھۄنے دِییاں ٹرالِییاں ٹھہِک رہِیئَں تے ڈھیری اُتے ڈھیری چڑھی پئی اےَ …۔

اگلی چِٹھّی `چ لِکھِیا٬ پِیارے وتنِیئۄں٬ تُہاڈے ولّۄں بیشکّ مَینُۄں کۄئی چِٹھّی نہِیں مِلی پر مَیں تُہانُۄں لگاتار چِٹھِّییاں لِکھدا رہاںگا۔ پںجّاب وِچّ تتِّییاں `واواں وگ رہِیئَں۔ جدۄں کدے ٹھںڈھّی `وا دا بُلّا آئُںدَے تاں تن من سرُۄرِیا جاںدَے۔ کُجھّ اِسے ترہاں دا اہِساس پْرۄ.مۄہن سِںگھّ یادگاری میلا ویکھدِیاں ہۄئِیا۔ جِیہنے نچّدا گائُںدا پںجّاب ویکھݨا ہۄوے اُہ سِدھّا لُدھِیاݨے دا مۄہن سِںگھّ میلا ویکھݨ آوے۔ اُتھے آئے سال 19-20 اکتُۄبر نُۄں ڈھڈّاں کھڑکدِییاں٬ سارںگِّییاں کُۄکدِییاں٬ چھَیݨے چھݨکدے٬ ڈھۄل وجّدے٬ تُۄمبِییاں ٹُݨکدِییاں٬ الگۄذے گُۄںجدے تے بُگھدُۄ بۄلدے ہن۔ بِین واجِیاں دِییاں مدھُر دھُناں تے ڈھۄل نگارِیاں دِییاں دھمکاں پںجّابی بھون دے ہاتے نُۄں ہلُۄݨ دِںدِّییاں ہن۔ ’مَیں چڑھ کے کِلا کںدھّار دا سݨ بُرجِییاں ڈھہاواں‘ تے ’دُنِییا گائُںدی رہُۄگی جۄدھِیا دِییاں واراں‘ ورگے جۄشِیلے بۄلاں تۄں لَے کے ’جے تَینُۄں ٹھںڈھّ لگّدی لَے لَے چادرا میرا‘ تے ’بہِ جا پِیڑھے `تے ریب پجامی پا کے‘ ورگے آشکی بۄلاں تک اِکۄ سٹیج تۄں سبھ کُجھّ چلّی جاںدا ہَے۔

جِویں کدے کدے مِیںہ کݨی دی لۄڑ ہُںدّی ہَے٬ دھُپّ چھاں دی٬ کالِییاں گھٹاواں تے سترںگِّییاں پِیگھاں دی٬ اُویں جِئۄُںدے جاگدے لۄکاں نُۄں میلِیاں دی لۄڑ اےَ۔ پںجّاب دِییاں مَۄجُۄدا مارُۄ تے دُشوار ہالتاں `چ کُجھّ تاں ہسّݨ کھیڈݨ تے نچّݨ گائُݨ دے مَۄکے مِلݨے ہی چاہِیدے نیں۔

پھِر مَیں تِنّ چار مہِینے چِٹھّی ناں لِکھ سکِیا۔ مارچ 93 وِچّ چِٹھّی لِکھی٬ پِیارے پردیسی وِیرۄ٬ نِگھِّییاں یاداں! تُسِیں کۄسدے ہۄوۄگے بئی کئی مہِینِیاں تۄں چِٹھّی کِئۄں نہِیں پائی۔ کِتے ساڈا بائی پُلس دے ڈھہے ای ناں چڑھ گِیا ہۄوے! نالے پںجّاب `چ بںدّے دا کی `تبار اےَ؟ انّہے ادھِکار نیں پُلس کۄل۔ جِیہنُۄں مرذی آ ڈھاہ لَیݨ تے لمّاں پا کے گھۄٹݨا لا دیݨ۔ جِیہنُۄں مرذی چُکّ لَیݨ, ڈکّ دیݨ تے پُلس مُکابلا بݨا دھرن! ستّ اٹھّ ہذار نَۄجُیان کھاڑکُۄیاں دے ناں `تے مارے جا چُکّے اےَ تے سَیںکڑے کھاکی وردی والے مر چُکّے اےَ۔ دس باراں ہذار سنّہ وِچالے ای رگڑے گئے ہن۔ اِکّ جٹّ دے چار پُتّ سن۔ وڈّا پھَۄجی سی۔ اُہ ہِںدّ-پاکِہ دی جںگّ `چ مارِیا گِیا۔ اۄدُۄں چھۄٹا پُلس `چ بھرتی سی۔ تِیجا کھاڑکُۄیاں نال رل گِیا جِیہنُۄں پُلِس نیں ’پُلس مُکابلا‘ بݨا کے کھپاتا تے پُلسِیئے پُتّر نُۄں کھاڑکُۄیاں نیں گڈّی چڑھاتا۔ بچدا اِکۄ پُتّ سبھ کُچھ ویچ وٹّ کے باہر بھجّݨ نُۄں پھِردَے۔ اُہدے مگر پُلس پئی ہۄئی آ تے بھجّے پھِردے بھگَۄڑے وی بھالدے پھِردے اےَ۔ ویکھۄ بچدَے جاں اُہ وی مردَے؟ پِئۄ مر گئے پُتّاں دے غم `چ مر رِہَے۔ پِئۄ نُۄں تُسِیں پںجّاب ای سمجھ لئۄ!

امرِیکا کَینیڈا `چ وِچردِیاں مَینُۄں کُجھّ پاٹھک وی مِلے سن۔ کِسے نُۄں میری لِکھت دا ہاس-وِئںگّ چںگّا لگّدا سی٬ کِسے نُۄں نِجّی چھۄہاں تے کِسے نُۄں سِدھّی سرل شَیلی۔ کِسے نُۄں کھِڈارِییاں دِییاں گلّاں پسںدّ سن٬ کِسے نُۄں کِساناں دِییاں تے کِسے نُۄں سِیاستداناں دِییاں۔ کئی دارُۄ بُۄٹی تے املِییاں دِییاں گلّاں سُݨن دے شَۄکِین سن۔ کئیِیاں نُۄں بھاںت سُبھاںتی جاݨکاری دِییاں گلّاں چںگِّییاں لگّدِییاں سن۔ لیکھک مُۄہرے ہر ترہاں دا پاٹھک ہُںدَّے۔ اُہنے ہریک دا کھِیال رکھّݨا ہُںدَّے تاں جۄ پاٹھکاں دا کۄئی ورگ پاسا ناں وٹّے۔ ہاسا کھیڈا آپݨی تھاں ہُںدَّے تے دُکھ درد آپݨی تھاں۔ جِہڑا لیکھک دُکھی بںدّے دے دِل وِچّ وی کھُشی دی چِݨگ بال دیوے اُہ پاٹھکاں نُۄں ودھیرے بھائُںدَے۔ ساہِت دا مکسد وی جِیون `چ آس تے اُتشاہ بھرنا ہُںدّا ہَے۔ لِکھتاں ڈِگِّیاں نُۄں اُٹھائُݨ لئی ہُںدِّییاں ہن ناں کِہ اُٹھِیاں نُۄں ڈیگݨ لئی۔

مئی 93 دی چِٹھّی وِچّ مَیں لِکھِیا٬ پِیارے وتنِیئۄں٬ دیش `چ سُکھّ ساںد ای سمجھۄ۔ گۄلِییاں چلّدِییاں تاں ہن پر پہِلاں نالۄں گھٹّ ہن۔ بںدّے مرن مارن دی گِݨتی وی کُجھّ گھٹی ہَے۔ اسل وِچّ اِکّ دھِر دی گۄلِیبںدّی ہۄ گئی ہَے تے دُۄجی دھِر چامبھلی ہۄئی ہوا `چ گۄلِییاں ورہائی جاںدی ہَے جِویں جِتّ دے جشن منا رہی ہۄوے۔ دُۄجے چَۄتھے دِن کِسے اِنامی کھاڑکُۄ نُۄں مار لَیݨ دِییاں خبراں چھپدِییاں ہن۔ خبراں `چ ویروا ہُںدّا ہَے کِہ جِہڑا ’کھاڑکُۄ‘ مارِیا گِیا اُہدے سِر `تے پچّی لکھّ دا اِنام سی تے اُہ پںجّ سَۄ کتلاں لئی ذِمّیوار سی۔ اگلے دِن خبر دی سُدھائی چھپدی ہَے کِہ کلّہ مارِیا گِیا کھاڑکُۄ شناکھت کرن پِچھّۄں ہۄر نِکلِیا جِیہدے سِر دا اِنام پںدّراں لکھّ رُپئے سی تے اُہ تِنّ سَۄ کتل کر چُکّا سی!

لۄک بھاکھِیا مُتابِک مارے گئے ’کھاڑکُۄ‘ دا کھاڑکُۄیاں نال جاں کِسے دے وی نال کۄئی لَیݨ دیݨ نہِیں سی ہُںدّا۔ اُہ وِچارا تاں کِسے لالچی پُلِس اپھسر دی ترکّی تے اِنام دی خاتر ہی بلدی دے بُتھّے جھۄک دِتّا گِیا ہُںدّا سی! پتا نہِیں کِنّے ماواں دے پُتّ اِس لیکھے لگّے ہن؟ وِچے وردی والے تے وِچے بگَیر وردِیئۄں۔ جِنہاں نیں اِہ اگّ بالی سی اُہ اُویں ہی راج بھاگ ماݨ رہے نیں۔

1994 دی اِکّ چِٹھّی کُجھّ اِس پرکار سی۔ وتنی وِیرۄ٬ تُسِیں سۄچدے ہۄوۄگے کِہ کِہۄ جِہا بںدّا ہَے جِہڑا اَیتکِیں وی چِٹھّی پائُݨۄ پچھڑ گِئَے۔ پںجّاب کِہڑا امرِیکا-کَینیڈا٬ بئی وِہل نہِیں مِلدی؟ پںجّاب `چ تاں اِکّ جِیء کمّ کردَے تے سارا ٹبّر اُہدے سِرۄں کھائی پیئی جاںدَے۔ کَینیڈا-امرِیکا `چ تاں جِیئۄ-جِیء پھاہے لگّا ہۄئِئَے۔ تِیوِیں اڈّ٬ مرد اڈّ۔ ناں بال بچِّیاں نال لاڈ پِیار تے ناں بُڈھّے ماں باپ دی سیوا سمبھّال۔ بسّ ڈالراں دی انّہی دَۄڑ لگّی ہۄئی اےَ۔

اِک چِٹھّی `چ لِکھِیا٬ وتنی وِیرۄ٬ پِںڈّ `چ ٹھیکا وی اےَ تے دھرم ستھان وی اےَ۔ چڑھاوا دۄہِیں پاسِیں چڑھی جاںدَے۔ اِکّ پُنّ دے لیکھے کہِ لئۄ تے دُۄجے نُۄں پاپ آکھ لئۄ۔ نشا دۄہِیں تھائیِں اےَ۔ کِتے نام دا کِتے بۄتل دا۔ شرابِییاں نُۄں ٹھیکے مُۄہرے لٹکدی رںگّدار بۄتل کھِچّ پائُںدی ہَے تے شردھالُۄیاں نُۄں دھرم ستھان دا اُچّا گُمبّد کھِچّاں پائُںدَے۔ پِچھّۄں اِکّ کوی نیں وی لِکھِئَے:

-سُݨی بغاوت سُلگھدی پھرکے ہاکم بُلّہ٬ کرۄ چڑھاوے دُگّݨے دارُۄ ادھّے مُلّ۔

ہاکم چَۄپٹ کھیڈدے ہسّݨ پِیوݨ کھاݨ, بِن سمجھے نرداں بݨے لۄکی مردے جاݨ۔

جنوری 95 دی چِٹھّی وِچّ مَیں لِکھِیا٬ پِیارے پردیسِیئۄ٬ پںجّاب `چ ہُݨ میلِیاں دی رُتّ اےَ۔ کِتے کھیڈ میلا٬ کِتے گائُݨ میلا تے کِتے رلواں مِلواں سبھِّیاچارک میلا۔ ہاڑھِییاں بِیج کے پیںڈُۄ وِہلے نیں۔ کݨکاں دی ہرِیاول نیں پںجّاب دی دھرتی نُۄں ساوے ویس پہِنا دِتّے نیں۔ وِچّ وِچ سروہاں دے پِیلے پھُلّ ٹہِک رہے نیں۔ سِیال `چ میلے منائُݨ نالۄں ہۄر وڈّی خُشی کِتھے ہَے؟ اِس رُتّے تاں تُہاڈا وی وتنِیں پھیرا مارن نُۄں دِل کردا ہۄویگا۔ گںدّلاں دا ساگ٬ مکّی دی رڑھوِیں رۄٹی٬ چاٹی دی لسّی٬ دیسی اچار تے مکھّݨ دے پیڑے دا چیتا آئُںدا ہۄویگا۔ یاد آئُںدا ہۄویگا چُلّہے دے نِگھّ مُۄہرے پاتھی `تے بہِݨا٬ کھُںڈھّ-چرچا دے ہاسے کھیڈے `چ شامل ہۄݨا تے رات نُۄں رجائیِیاں دے نِگھّ `چ پائیِیاں باتاں دا ہُںگھّارا بھرنا۔ تُہاڈے `چۄں پتا نہِیں کِنّے کُ کھُشکِسمت ہۄݨگے جِہڑے وتناں دی مِٹّی متھّے لا سکݨگے؟

اِک چِٹھّی `چ مَیں جاگر املی دِییاں گلّاں لِکھِییاں۔ اُہ ماگھی دا میلا ویکھ کے مُڑِیا سی تے ستھّ `چ رَۄݨک لائی بَیٹھا سی٬ “مَیں بئی دُپہِرے پہُںچِّیا میلے `چ۔ نشے پتّے دا تاں تھۄنُۄں پتا ای اےَ بئی آپاں گھرۄں ای ٹَیٹ ہۄ کے چلِّیدَے۔ اُۄں تاں `گاہاں وی کۄئی ٹۄٹ نی آئی۔ املِییاں دا سُکھّ نال پُۄرا بںدّۄبست سی۔ جِئۄُݨجۄگے راہ `چ ای مہِفلاں لئی بَیٹھے سی۔ بھائیِبںدّاں نیں اِکّ دۄ تھائیِں سُلہا وی ماری پر مَیں آکھِیا٬ جِئۄُںدے رہۄ٬ تُسِیں لائۄ رںگّ۔ آپاں تاں گھرۄں ای پُۄرے نِہال ہۄ کے آئے اَیں۔ میلے `چ اپڑِیا تاں کھلکت دا دھکّے `تے دھکّے پوے۔ اۄتھے مَیں دۄ نہائُݨ ہُںدّے دیکھے۔ گُردُیارے دے سرۄور `چ سِکھّی سیوکی والے نہائی جاݨ تے پرہاں ٹھیکے کۄل چھپّڑ کںڈھّے شرابی لِٹی جاݨ۔ ایدھر لںگّر `چ ورتاوے دالاں ڈۄلہی جاݨ تے اۄدھر ہاتے `چ تری کھاݨ والے اِکّ دُۄجے دے جھگّے لبیڑی جاݨ۔ مَیں من `چ سۄچِیا٬ مناں پہِلاں سرۄور `چ نہا کے پِچھلے سال دے پاپ لاہ لِیئے۔ پھیر چلّاںگے اسلی رَۄݨک میلا دیکھݨ۔ اُۄں مَیں سۄچاں بئی تلاء `چ نہائُݨ والِیاں نیں تاں مر کے سُرگ `چ پہُںچّݨَے تے اَۄہ جِئۄُںدے جِیء سُرگاں دے جھُۄٹے لئی جاںدے آ!”

میرِییاں اِہۄ جِہِییاں چِٹھِّییاں پڑھ کے کئی مَینُۄں کھیڈ لیکھک دی تھاں املِییاں دا لیکھک کہِݨ لگّ پئے۔ پھِر مَیں ’باتاں وتن دِییاں‘ کالم بںدّ کر دِتّا تے ’کھیڈ جگت دِییاں باتاں‘ لِکھݨ لگّ پِیا۔