پِںڈّ وِچّ میری پہِلی پچھاݨ بابا پالا سِئۄں دے پۄتے وجۄں سی۔ جے مَیں کۄئی مائرکا ماردا تاں اُہ پالا سِئۄں دے پۄتے دا وجّدا۔ میرے ناں نُۄں کۄئی نہِیں سی جاݨدا۔ مَیں وی آپݨا ناں دسّݨ دی تھاں پالا سِئۄں دا پۄتا دسّدا۔ ساڈے بابے ہۄرِیں تِنّ بھرا سن۔ وڈّا پۄلہا سِںگھّ٬ وِچکارلا رتن سِںگھّ تے چھۄٹا پالا سِںگھّ۔ اُنہاں دے پِتا ورِیام سِںگھّ ہۄرِیں چار بھائی سن۔ اُنہاں دے باپ بھگوان سِںگھّ دا مَینُۄں نہِیں پتا کِہ اُہ کِنّے بھرا سن تے کِنِّیاں دے اَۄلاد ہۄئی؟ بھگوان سِںگھّ دے پِتا سُںدّر سِںگھّ دا وی پتا نہِیں کِہ اُنہاں دے باپ دا کِڈّا پرِوار سی؟ مَیں ہالے اِہ وی پتا نہِیں لا سکِیا کِہ ساڈا کِہڑا وڈیرا ماجھے دی سرہالی تۄں اُٹھ کے مالوے دے پِںڈّ چکر آئِیا سی تے کدۄں آئِیا سی؟

اِہ تتھّ کھۄج دا مُتھاج ہَے کِہ ساڈے وڈّوڈیرے ہِںدُّۄیاں تۄں سِکھّ کدۄں بݨے؟ اِتِہاس تاں اِہۄ دسّدا ہَے کِہ ساڈے وڈّوڈیرے ہِںدُّۄ جاٹ سن جۄ مُسلمان بݨنۄں بچ گئے تے سِکھّ سج گئے۔ ساڈے گۄت دے سںدھُّۄ جٹّ ہِںدُّۄ وی ہن٬ مُسلمان وی ہن تے سِکھّ وی ہن۔ ایدھر شہِید بھگت سِںگھّ سںدھُّۄ سی٬ اۄدھر کِسّاکار کادریار سںدھُّۄ٬ بھائی بالا سںدھُّۄ تے بھارت دا سابکا پْردھان مںتّری چَۄدھری چرن سِںگھّ وی سںدھُّۄ سی۔ باکی گۄتاں دا وی اِہۄ ہال ہَے۔ اجّ جِہڑے لۄک ہِںدُّۄ٬ مُسلمان جاں سِکھّاں دے ناں `تے لڑی مری جاںدے ہن اُہ بھُلّ گئے ہن کِہ اُنہاں دے وڈوڈیرے اِکۄ پِئۄ دے پُتّ سن!

بابا پالا سِںگھّ دا مَینُۄں پڑھائُݨ لِکھائُݨ `چ سبھ تۄں ودھّ رۄل سی۔ اُہ بیشک سِدھّے سادے کِسان سن پر دُۄردرشی سن۔ وِدِّیا دے مہتّو نُۄں خُۄب سمجھدے سن۔ کِہا کردے سن کِہ وِدِّیا بںدّے دا سبھ ودھِییا گہِݨا ہَے۔ جِیہدے کۄل اِلم ہَے اُہدے کۄل سارا کُچھ ہَے تے اُہ کدے بھُکھّا نہِیں مر سکدا۔ اُنہاں نیں ساڈے پِتا نُۄں پڑھائُݨ دی پُۄری واہ لائی سی پر باپُۄ اٹھّوِیں `چۄں پھیلہ ہۄ کے پڑھائی ادھّ وِچکارے چھڈّ گِیا سی۔ بابے دِییاں پُتّر نُۄں پڑھائُݨ دِییاں رِیجھاں وِچے رہِ گئیِیاں سن جۄ کِسے ہدّ تک پۄتے نُۄں پڑھا کے پُۄرِییاں کِیتِییاں گئیِیاں۔ اُہ کِرتی کِسان ہۄݨ دے نال نِشکام سیوا والے گُرُۄ دے سِکھّ دی اجِہی ذِںدّگی جِیوے کِہ آپݨا نام پِچھّے چھڈّ گئے۔ اجّ وی پِںڈّ دے لۄک اُنہاں دا ناں بھلے پُرش وجۄں لَیںدے ہن۔

ساڈا وڈّا بابا پۄلہا سِںگھّ وِیہوِیں سدی دے شُرُۄ وِچّ کَینیڈا چلا گِیا سی۔ مَیں اُس دے پھۄٹۄ ہی ویکھے ہن۔ اُہ بڑا بݨدا پھبّدا جُیان سی تے مُڈھّلے پںجّابی کَینیڈِیئناں وِچۄں سی۔ کُجھّ سالاں بائد اُہ پِںڈّ مُڑِیا تاں اُس نُۄں نمُۄنِییا ہۄ گِیا جِس نال اُس دی مْرِتُۄ ہۄ گئی۔ مَیں اکسر سۄچداں جے بابا پۄلہا سِںگھّ تِیہوِیاں وِچّ ناں گُذردا تاں ساڈے تِنّاں ہی بابِیاں دا لاݨا کدۄں دا کَینیڈِیئن بݨِیا ہُںدّا۔ سمبھّو سی میرا جنم کَینیڈا `چ ہُںدّا تے میری جِیون گاتھا ہۄر ہُںدّی۔ اچانک واپرِییاں گھٹناواں پرِواراں دے بھوِکھّ دا کاںٹا بدل دِںدِّییاں ہن۔ مَیں تاں وَیسے ہی کاںٹے بدلدا رِہاں ہاں۔

میرے جنم ویلے گھر دی آرتھِک ہالت نِسبتن پتلی سی۔ ہۄ سکدَے آرتھِک پکھّۄں امِیر گھر `چ جمّ کے مَیں وِگڑ جاںدا تے پڑھدا ہی ناں۔ بھری ہۄئی جیب نال پھَیلسُۄفِییاں `چ پَے جاںدا اتے آپݨی تے ماپِیاں دی بدنامی وادھُۄ دی کرائُںدا۔ پَیسے دھیلے دی امِیری نال ذرُۄری نہِیں کِہ سارا کُجھّ ٹھِیک ٹھاک ہۄ جاںدا ہۄوے۔ مائِیا نال کئی کھرابِییاں وی پَیدا ہۄ جاںدِییاں ہن۔ کہِںدّے ہن کِہ پَیسا تاں کںجّراں کۄل وی بہُت ہُںدَّے پر اُہ چںگّے بںدّے نہِیں ہُںدّے۔ بڑے بڑے دھنوان لۄکاں دِییاں کھرابِییاں دے کِسّے ہر رۄذ پڑھی سُݨی دے ہن۔ پَیسا وی بںدّے دی کھُراک واںگ اۄنا کُ ہی چاہِیدَے جِنّے دی لۄڑ ہۄوے۔ وادھُۄ پَیسا وادھُۄ کھُراک واںگ بدہذمی پَیدا کردَے۔

جِنِّییاں کُ سمسِّیاواں لۄڑ تۄں گھٹّ دھن مِلݨ دِییاں ہن لۄڑ تۄں ودھّ دھن مِلݨ دِییاں اُس تۄں وی ودھّ ہن۔ پر سمجھدا کۄئی کۄئی ہَے۔ کِسے وِدوان نیں لِکھِیا ہَے-جِہڑے لۄک اِہ سۄچدے ہن کِہ دھن سبھ کُجھّ کر سکدا ہَے اُہناں `تے شکّ کِیتا جا سکدا ہَے کِہ اُہ سبھ کُجھّ دھن لئی ہی کرنگے تے بہُت کُجھّ بُرا وی کرنگے۔ شاہ ہُسَین نیں تاں سِرے دی گلّ کِیتی ہَے-جِس دھن دا تُۄں گرب کرینَیں سۄ نالِ ناں چلسن دمّاں٬ لکھّاں اتے کرۄڑاں والے سے پئُسݨ وسّ جمّاں۔

بچپن `چ ہںڈھّائی تںگّی نیں مَینُۄں سںجّم نال جِئُݨا سِکھائِیا جِیہدے نال مَیں ہُݨ تک سُکھی ہاں۔ مَیں تھۄڑھِییاں سُکھ سہُۄلتاں نال وی سَۄکھا رہِ سکدا ہاں۔ بہُت لۄک ہن جِہڑے بہُت سارِییاں سہُۄلتاں نال وی سَۄکھے نہِیں رہِںدّے۔ ہُںدّے سُںدّے ’مر گئے٬ مر گئے‘ کردے رہِںدّے ہن۔ اُہ لۄڑ تۄں ودھّ تے وڈّے مکان بݨائی/کھرِیدی جاݨگے۔ جِنہاں نُۄں لۄڑ ہَے اُنہاں نُۄں جھُگّی جھۄمپڑی وی نہِیں جُڑدی۔ کئیِیاں تۄں پہِلے کپڑے پا نہِیں ہُںدّے پر نویں کھرِید کے ڈھیر لائی جاݨگے۔ لۄڑ جۄگا بھۄجن کھادھا نہِیں جاںدا٬ پلیٹاں ہۄر ڈکّ لَیݨگے تے پھِر جُۄٹھا چھڈّݨگے۔ پہِلی سواری چںگّی بھلی ہُںدّی ہَے پر وادھُۄ وِکھاوے لئی نوِیں کار جاں کۄئی ہۄر سواری لِیا کھڑھائُݨگے۔ اِس نُۄں امِیری نہِیں کِہا جا سکدا سگۄں اںدّرلی غرِیبی دا ہی وِکھاوا ہُںدَّے۔ بہُتے بںدّے وِکھاوے دی بِماری دا بُری ترہاں شِکار ہن۔ بںدّا وِکھاوے دی امِیری نالۄں اںدّرلی امِیری نال بھرپُۄر ہۄوے تاں ودھیرے سُکھی رہِ سکدَے۔

بابا پالا سِںگھّ دا جنم اُنِیوِیں سدی دے اںتّلے سالاں وِچّ ہۄئِیا سی۔ جدۄں اُنہاں نُۄں سُتںتّرتا سںگّرامِیئیں وجۄں تامر پتّر مِلݨا سی تاں مَیں پھارم اُتے اںدّاذے نال ہی اُنہاں دی جنم تارِیکھ 15 اگسّت 1890 بھر دِتّی سی۔ ہۄ سکدَے اُمر دۄ چار سال ودھّ بھری گئی ہۄوے۔ بابے ویلے ساڈے پِںڈّ `چ سکُۄل نہِیں سی بݨِیا جِس کرکے اُنہاں نیں گُرمُکھی دے اکھّر گُردوارے دے بھائی جی تۄں سِکھّے سن۔ سکُۄل/کالج وِچّ پڑھدِیاں مَینُۄں بابے دِییاں لِکھِییاں چِٹھِّییاں مِلدِییاں سن جِنہاں دی لِکھائی پُراݨِییاں پۄتھِییاں دی لِکھت ورگی ہُںدّی سی۔ شبد جۄڑاں دِییاں غلتِییاں نہِیں سن ہُںدِّییاں جِویں کِہ اجّ کلّہ دے وِدِیارتھی کردے ہن۔ بابے نیں بچپن وِچّ ہی گُرباݨی دا پاٹھ کرنا سِکھّ لِیا سی تے اُہ پاٹھی بݨ گئے سن۔

بابے دے پاٹھی ہۄݨ کارن ساڈے گھر وِچّ گُٹکے تے پۄتھِییاں پئیِیاں ہُںدِّییاں سن۔ میرِییاں پہِلِییاں پاٹھ پُستکاں گُٹکے تے پۄتھِییاں ہی سن۔ جدۄں ساڈا باپ کمِئۄُنِسٹ پارٹی دا مَیمبر بݨِیا تاں کامریڈاں دے پڑھن والے کِتابچے تے رسالے ساڈے گھر آئُݨے شُرُۄ ہۄ گئے۔ ساڈے پِتا دا پہِلا ناں ہردِیال سِںگھّ سی پر بائد وِچّ بابُۄ سِںگھّ ہۄ گِیا۔ کہِںدّے ہن کِہ جدۄں اُہ لاہَۄرۄں ڈرائیِوری سِکھّ کے مُڑے تاں بابُۄیاں ورگے لگّدے سن جِس کرکے اُہدا ناں ہی بابُۄ پکّ گِیا۔ ساڈے گھر باپُۄ دا جۄ پاسپۄرٹ پِیا ہَے اُہدے وِچّ اُنہاں دا ناں ہردِیال سِںگھّ ہَے پر کاگذاں وِچّ ساڈی ولدِیئت بابُۄ سِںگھّ ہی ہَے۔ ہۄ سکدَے کمِئۄُنِسٹ بݨن کرکے نام بدلݨا پِیا ہۄوے۔

بابا پالا سِںگھّ تکڑے جُسّے دے مالک سن۔ کدّ پںجّ پھُٹّ دس اِںچ سی۔ اُہ تُردے بہُت تیذ سن تے کِرساݨے کمّ نُۄں بڑے تکڑے سن۔ دِہاڑی وِچّ پَۄݨی گھُماں کݨک وڈھّ دِںدّے سن۔ جِتھے جاںدے تُر کے جاںدے بھاویں پںجّاہ کۄہ دُۄر بٹھِںڈّے جاݨا پوے۔ تڑکے تِنّ وجے اُٹھ کے اُہ مَینُۄں وِیہ کِلۄمِیٹر دُۄر جگرائۄں تۄں ریل گڈّی چڑھائُݨ جاںدے٬ سَۄدا سُۄت لَے کے واپس مُڑدے تے پھِر سارا دِن کھیتاں `چ کمّ کردے۔ پَیرِیں دھَۄڑی دی جُتّی پائی ہُںدّی سی جۄ تُردِیاں اُہ لاہ وی لَیںدے تاں کِہ چھیتی گھس ناں جاوے۔ اُنہاں نیں ساری اُمر ناں شراب پِیتی٬ ناں مِیٹ کھادھا تے ناں آںڈا۔ ساڈا باپُۄ وی اردھ سۄپھی سی۔ ساڈی پںجّاں ہی بھراواں دی اُہ گلّ ہَے کِہ مِل جاوے تاں ہاں ہَے نہِیں تاں ناںہ۔ وڈّے بھائی نیں کُجھّ سمیں لئی گاترا پا لِیا سی پر اُہ گاترے والی رہِت مرِیادا کائِم ناں رکھّ سکِیا۔

جدۄں جَیتۄ دا مۄرچا لگّا تاں ساڈا بابا تِیہ کُ سالاں دا سی۔ اُس دا وِیاہ چںدّ کَۄر نال ہۄ چُکّا سی تے ساڈا باپ ساڈی امّا دی گۄد وِچّ سی۔ ساڈے پِںڈّ پْرچارک آئے تے اُنہاں سِںگھّاں دے ناں مںگّݨ لگّے جِہڑے جَیتۄ دے مۄرچے واستے شہِیدی جتھے `چ شامل ہۄݨا چاہُںدّے سن۔ شہِیدی جتھے امّْرِتسر تۄں چلدے سن تے پِںڈّاں وِچّ پڑاء کردے جَیتۄ جا کے گْرِپھتارِییاں دِںدّے سن۔ جتھِیاں نُۄں شہِیدی جتھے اِس لئی کہِںدّے سن پہِلے جتھے اُتے گۄلی چلّ چُکّی سی تے کئی سِںگھّ شہِید ہۄ چُکّے سن۔ اںگّریذ سرکار نیں دہِشت پا رکھّی سی کِہ جِہڑا سِںگھّ جتھے وِچّ شامل ہۄویگا اُہ گۄلی نال مارِیا جا سکدَے۔ بابا پالا سِںگھّ تے پِںڈّ دے پںجّ چھے سِںگھّاں نیں آپݨے ناں شہِیدی جتھے وِچّ شامل ہۄݨ لئی لِکھا دِتّے سن۔

جِدّݨ جتھے وِچّ جاݨ دا دِن آئِیا تاں ناں لِکھائُݨ والے سِںگھّ سُۄئے دے پُل اُتے `کٹھّے ہۄئے۔ اُتھے اُہ جکۄتکی وِچّ پَے گئے۔ کُجھّ کہِݨ چلِّیئے تے کُجھّ پَیر ملّݨ لگّ پئے۔ اِکّ جݨا گھر نُۄں مُڑِیا تاں بابا پالا سِںگھّ نیں کِہا٬ “مَیں تاں بچن کر کے ہُݨ پِچھّے نہِیں مُڑنا۔ جِیہنے آئُݨا میرے نال آ جے٬ جِیہنے پِچھّے مُڑنا پِچھّے مُڑ جے۔” اُہ ارداس کر کے اگّے تُر پئے۔ چار سِںگھّ اُہناں مگر لگّ تُرے۔ پںجّ سَۄ سِںگھّاں دے جتھے اُتے گۄلی تاں ناں چلّی پر لاٹھی چارج ہۄ گِیا جِس وِچّ ساڈے بابے دی اِکّ باںہ بھجّ گئی جۄ وِںگّی بجھّی تے اخِیر تک سِدھّی ناں ہۄئی۔ گْرِپھتار کِیتے جتھے نُۄں نابھے دی جیلہ وِچّ ڈکّ دِتّا گِیا۔ ستّ مہِینے بابے تے اُس دے ساتھِییاں نُۄں جیلہ وِچّ رہِݨا پِیا۔ جیلہ وِچۄں اُنہاں نیں سُنیہا بھیج دِتّا سی کِہ کۄئی ساڈی مُلاکات نُۄں ناں آوے جد کِہ امّا چاہُںدّی سی کِہ اُہ آپݨے سِر دا ساںئیِں ویکھ آوے تے پُتّر دا مُۄںہ وِکھا لِیاوے۔

کئی وار مَیں سۄچداں کِہ سادھارن لۄک ہی ہُںدّے ہن جِنہاں اںدّر کُربانی تے سںگھّرش دا ذذبا ٹھاٹھاں مار رِہا ہُںدَّے جد کِہ رجّے پُجّے تے تیذترار بںدّے اجِہے مَۄکے ٹالمٹۄل کر جاںدے ہن۔ پںجّاب وِچّ جِنِّییاں وی لہِراں چلِّییاں آم کر کے سردے پُجّدے آگُۄ بچدے رہے نیں تے سادھارن ورکر سِر دھڑ دِییاں لائُںدے رہے نیں۔

جیلہ تۄں رِہاء ہۄ کے بابا پالا سِںگھّ نیں مُڑ کھیتِیباڑی تے کبِیلداری آ سمبھّالی۔ اُنہاں نُۄں پاٹھ کرن دی جۄ لگن بچپن وِچّ لگّی سی جیلہ وِچّ ہۄر پرپکّ ہۄ گئی اتے اُہ شْری گُرُۄ گرںتھّ ساہِب دے پاٹھی بݨ گئے۔ مَیں آپݨی اٹھتّی سال دی اُمر تک آپݨے بابے دی سںگّت ماݨی ہَے تے ویکھِیا ہَے کِہ اُہ آپݨا کِرساݨا کمّ رِیجھ نال کردِیاں وِچۄں وِہل کڈھّ کے اکھںڈّ پاٹھ دی رَۄل لائُںدے رہے سن۔ اُہ ہمیشاں گھرۄں کھاݨا کھا کے جاںدے سن تے پاٹھ کرائُݨ والے گھر دی رۄٹی کھاݨ تۄں گُریذ کردے سن۔ بابے دا کہِݨا سی کِہ پاٹھ دا کۄئی اِوذانا نہِیں لَیݨا چاہِیدا تے پُنّ ارتھی پاٹھ کرنا چاہِیدَے۔ ساڈے بابے نیں پِںڈّ `چ چالی سال اکھںڈّ پاٹھاں دِییاں رَۄلاں لائیِیاں پر کِسے تۄں کۄئی کپڑا لِیڑا٬ کھادھ سمگّری جاں پَیسا وسُۄل نہِیں سی کِیتا۔ شائِد اِسے لئی پِںڈّ دے پُراݨے بںدّے کہِںدّے ہن کِہ ساڈا پرِوار بابا پالا سِئۄں دی کِیتی نِشکام سیوا دی کھٹّی کھا رِہَے۔

ساڈے بابے نیں لمّی بھرپُۄر ذِںدّگی بتِیت کِیتی۔ مَیں اُہناں نُۄں کدے تَیش جاں کْرۄدھ وِچّ آئے نہِیں ویکھِیا۔ کدے سابݨ نال نہائُںدے وی نہِیں ویکھِیا ہالاں کِہ اسِیں سارے ہی سابݨ ورتݨ لگّ پئے ساں۔ کیسی اِشنان اُہ لسّی جاں دہِیں نال کردے تے سرہۄں دا تیل لا لَیںدے۔ سِیال وِچّ میتھِیاں دی پںجِّیری کھاںدے تے ہمیشاں تَۄڑی دا کڑھِیا دُدھّ پِیںدے۔ چۄری کرن٬ جھُۄٹھ بۄلݨ تے بچن تۄں پھِرن نُۄں بُرا سمجھدے۔ اُہ گُردوارے دی پْربںدھّک کمیٹی وِچّ وی سیوا کردے رہے۔ مَیں انیکاں وار اُنہاں نال دھارمِک سماگماں `تے گِیا تے اُہ مَینُۄں بچپن تۄں ہی سٹیجاں اُتے چڑھائُںدے رہے۔ مَیں جدۄں چھُٹِّییاں `چ پِںڈّ آئُںدا تاں کھیت رۄٹی لَے کے جاںدا جِتھے اُہ ستّر سال تۄں وڈّی اُمر دے ہۄ کے وی کھیتی دا کمّ کر رہے ہُںدّے۔ اُہ نِتنیم دے ابھِیاسی سن تے ہر اِکّ نُۄں سِںگھّ دے ناں نال بُلائُںدے سن۔ اِتھۄں تک کِہ مَینُۄں وی سروݨ سِیاں کہِںدّے۔

ساڈی امّا چںدّ کَۄر سربتّ دا بھلا مںگّݨ والی مائی سی جِس دا آکھری ساہاں تک کۄئی وی دںدّ نہِیں سی ہِلِّیا۔ اُہ چھۄلِیاں دے داݨے پتاسِیاں واںگ چبّدی تے کِکّر دی داتݨ کردی۔ شائِد اُہدا ہی وِرسا ہۄوے کِہ میرے دںدّ اجے تک کائِم ہن۔ آخری اُمرے ساڈی دادی کھسکھس دی چُۄںڈھی لَیݨ لگّ پئی سی۔ مَیں جدۄں وی پِںڈّ آئُںدا تاں اُہدے لئی اکھّاں دی دوائی تے کھسکھس ذرُۄر لَے کے آئُںدا۔ اُہ اسّی سال دے کرِیب جِیوی تے 1975 وِچّ پرلۄک سِدھاری۔

بابا پالا سِںگھّ دے چار دھِییاں سن تے اِکّ پُتّر۔ اگّۄں اسِیں پںجّ بھرا ہاں تے تِنّ بھَیݨاں۔ سبھ تۄں وڈّا شیر سِںگھّ ہَے جۄ دِیالپُرا بھائیِکا والی ذمِین اُتے آپݨے دۄہاں پُتّراں نال کھیتی کردَے۔ اُتھے اسِیں سستے بھاواں وِچّ چںگّی ذمِین کھرِید لئی سی۔ اُہ امرِیکن بݨ گِیا سی پر امرِیکا وِچّ جِیء نہِیں لائِیا۔ دُۄجے تھاں مَیں ہاں تے آپݨے دۄہاں پُتّراں بارے دسّ ہی چُکّاں۔ تِیجا بھرا درشن سِںگھّ وی امرِیکن بݨِیا ہۄئِئَے پر پِںڈّ وِچّ کھیتِیباڑی سمبھّالدَے تے اُس دا لڑکا ڈا.بلوںتّ سِںگھّ سںدھُّۄ داکھے کالج وِچّ لَیکچرار ہَے۔ اُس نیں کُجھّ کِتاباں وی لِکھِییاں ہن۔ بھجن سِںگھّ اَیمّ.اے کرن پِچھّۄں امرِیکا `چ وِیاہِیا گِیا سی تے 1984 تۄں امرِیکن ہَے۔ اُس دے اِکّ پُّّتر ہَے تے اِکّ دھی۔ سبھ تۄں چھۄٹا ارجن سِںگھّ تے اُس دے دۄویں پُتّر وی مِرکݨِیئیں ہن۔

ساڈی ماتا کرتار کَۄر 1993 وِچّ سُرگواس ہۄ گئی سی۔ پِتا 1996 وِچّ پرلۄک سِدھارے۔ بابا پالا سِںگھّ جۄ سُتںتّرتا سںگّرامِیئے سن سُتںتّرتا دِوس اُتے ہی 15 اگسّت 1978 نُۄں گُرپُری بِراجے تے اُجّل مُکھّڑے نال گُرُۄ دے سنمُکھ ہۄئے۔