کئی سال ہۄئے امّْرِتسر وِچّ اِکّ ساہِتک گۄشٹی ہۄئی۔ اُدۄں تک میرِییاں پںجّ چھے پُستکاں پْرکاشت ہۄ چُکِّییاں سن تے مَیں کھیڈ لیکھک وجّݨ لگّ پِیا ساں۔ میری رِیس نال کُجھّ ہۄر کلماں وی کھیڈاں بارے لِکھݨ لگّ پئیِیاں سن۔ گۄشٹی وِچّ کِسے نیں میری کھیڈ رچنا نُۄں کھیڈ ساہِت دا ناں دے دِتّا۔ اُہدے جواب وِچّ اِکّ آلۄچک نیں کِہا٬ “کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے لِکھِییاں لِکھتاں نُۄں ساہِت نہِیں منِّیا جا سکدا۔ ناں ہی اِنہاں بارے لِکھݨ والِیاں نُۄں ساہِتکار کِہا جا سکدَے۔ اُہ پتّرکار ہۄ سکدے ہن پر ساہِتکار نہِیں۔” میری واری آئی تاں مَینُۄں کہِݨا پِیا٬ “اسِیں کدۄں کہِنے آں کِہ کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے لِکھݨ والِیاں نُۄں ساہِتکار کہۄ؟ تُسِیں سانُۄں ساہِتکار نہِیں سمجھدے تاں ناں سمجھۄ۔ چلۄ سِہتکار ای سمجھ لئۄ! ساڈے `چ سپرِںٹّاں لائُݨ والے وی ہن تے مَیراتھن لائُݨ والے وی ہن۔ اسِیں آپݨے گھۄڑے بھجائی جاݨے نیں۔ ساڈے `چ دم ہۄئِیا تاں اسِیں آپݨی ماں بۄلی وِچّ کھیڈ-رچناواں دی اِکّ وکھّری الماری شِںگّار کے وِکھاواںگے۔”

میرے ویکھدے ویکھدے کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے پںجّابی `چ سَۄ کُ کِتاباں تاں چھپ ہی چُکِّییاں ہن تے سَۄ کُ ہۄر آئُںدے دساں پںدّراں سالاں `چ چھپ جاݨگِییاں۔ جدۄں مَیں کھِڈارِییاں بارے لِکھݨا شُرُۄ کِیتا سی تاں پںجّابی وِچّ سِرپھ اِکۄ کھیڈ پُستک چھپی سی۔ اُہ بلبِیر سِںگھّ کںوّل دی ’بھارت دے پہِلوان‘ سی۔ بائد وِچّ ڈھائی نال ڈھائی جُڑدی گئی تے پںجّابی وِچّ وی ہۄرناں بھاشاواں واںگ کھیڈ پُستکاں دا وادھا ہُںدّا گِیا۔

ہُݨ کھِڈارِییاں دے ریکھا چِتّر٬ جِیونِییاں تے سوَے جِیونِییاں پڑھن نُۄں مِلدِییاں ہن۔ ایشِیائی٬ کامنوَیلّتھ تے اۄلمپِّک کھیڈاں دا اِتِہاس مِلدا ہَے۔ پںجّاب دِییاں سَۄ کُ دیسی کھیڈاں تے پچھّم دِییاں درجناں کھیڈاں دی جاݨکاری مِلدی ہَے۔ سَیںکڑے ٹُۄرنامَیںٹ٬ کھیڈ میلے تے وِشو کپّاں دا لیکھا جۄکھا مِلدا ہَے۔ کھیڈ جگت دِییاں باتاں پڑھن سُݨن نُۄں مِلدِییاں ہن۔ کھیڈ مسلِیاں دی چرچا چلدی ہَے اتے کھِڈارِییاں دے جِیون بارے افسانے تے ناول لِکھے جا رہے ہن۔ ملّاں تے کَۄڈِیالاں دی شائِری ہۄ رہی ہَے۔ اِہ وکھّری گلّ ہَے کِہ کۄئی اِس نُۄں کھیڈ ساہِت سمجھے جاں ناں سمجھے۔ اُںج اِہ سارا کُجھّ ساڈے جِیون دا ہی شِیشا ہَے۔ پہِلوان دارا سِںگھّ دی آتم کتھا٬ مِلکھا سِںگھّ دی ’پھلائیِںگ سِکھّ‘ تے ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ دی لِکھی پہِلوان کرتار سِںگھّ دی جِیونی ’کُشتی دا دھرُۄ تارا‘ مَینُۄں تاں مَۄلِک ساہِتک رچناواں ہی لگّدِییاں ہن۔

1966 وِچّ جدۄں مَیں کھِڈارِییاں دے ریکھا چِتّر اُلِیکݨے شُرُۄ کِیتے سن تاں میرا کۄئی نِشانا نہِیں سی کِہ لمّا سماں کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے لِکھدا رہاںگا۔ وِچۄں مَیں رُک وی گِیا ساں۔ پر ہالات اجِہے بݨدے گئے کِہ جِویں جِویں مَیں لِکھی گِیا اخباراں رسالِیاں والے چھاپی گئے۔ جاں اِئۄں کہِ لئۄ کِہ اُہ لِکھوائی گئے تے اُسے نُۄں سۄدھ کے کِتاباں چھپدِییاں گئیِیاں۔ مَیراتھن دَۄڑ بتالی کِلۄمِیٹر تۄں کُجھّ ودھّ ہُںدّی ہَے۔ میری کلم نُۄں وی کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے لِکھدِیاں بتالی سالاں تۄں ودھّ سماں ہۄ گِیا ہَے۔ مَیراتھن دَۄڑاک واںگ میری کلم وی کدے ہَۄلی تے کدے تیذ دَۄڑدی رہی ہَے۔ کدے دم لَیݨ رُک وی جاںدی رہی ہَے۔

میری ہالت کِئۄُبا دے مکھَۄلِیئے دَۄڑاک پھیلِکس کرناجل ورگی ہی سمجھ لئۄ۔ اُہ 1904 وِچّ سیںٹ لُۄئیِس دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں تۄں پہِلاں کِتے کہِ بَیٹھا بئی مَیراتھن دَۄڑ دا کی اےَ٬ اِہ تاں مَیں وی لا سکداں۔ دۄستاں نیں ہلّاشری دے دِتّی۔ اُس نیں نَۄکری تۄں استِیفا دے دِتّا تے ایدھر اۄدھر دَۄڑن لگّ پِیا۔ اۄلمپِّک کھیڈاں دا سماں آئِیا تاں اُہدے کۄل سیںٹ لُۄئیِس جاݨ جۄگا کِرائِیا وی نہِیں سی۔ اُس نیں ہوانا `دے چَۄںکاں `چ دَۄڑن دے مجمے لائے تے پَیسے `کٹھّے کِیتے۔ جدۄں اُہ سیںٹ لُۄئیِس پہُںچِّیا تاں مَیراتھن دَۄڑ شُرُۄ ہۄݨ والی سی۔ اُہ چۄلے ورگا کُڑتا تے ڈھِلّی جِہی پتلُۄݨ پائی لکِیر اُتے جا کھڑھا ہۄئِیا۔ مُکابلے وِچّ دُنِییا دے منّے پْرمنّے دَۄڑاک کھڑھے سن۔ اُہ جۄکر لگّدا سی تے اُس دا ہُلِییا ویکھ کے ای کئیِیاں دا ہاسا نِکلی جاںدا سی۔

امرِیکا دے اِکّ اتھلِیٹ شَیرِیڈن نیں کِتۄں کَیںچی لِیاںدی تے لکِیر اُتے کھڑھے کھڑۄتے پھیلِکس دے کُڑتے نُۄں آسِئۄں پاسِئۄں کٹّ کے کمّ چلائۄُ بُنَیݨ بݨا دِتّی۔ اِںج ہی پتلُۄݨ وی گۄڈِیاں اُتۄں کٹّ دِتّی تے اُہ ڈںگّ سارُۄ نِکّر بݨ گئی۔ دَۄڑدِیاں اُہ راہ وِچّ سیب تے آڑُۄ کھاںدا گِیا تے درشکاں نال ٹِچّر مکھَۄل کردا گِیا۔ دَۄڑ مُکّی تاں اُہ سَیںتی دَۄڑاکاں وِچّ چَۄتھے تھاں آئِیا۔ جے کِدھرے اُہ پُۄری تِیاری نال مَیراتھن دَۄڑدا تاں سمبھّو سی اۄلمپِّک چَیمپِیئن بݨ جاںدا۔ مَیں وی نِشانا مِتھ کے کھیڈ رچنا کرن لگّدا تاں سمبھّو سی چَیمپِیئن کھیڈ لیکھک بݨدا۔ ہُݨ تاں پھیلِکس واںگ گلّاں کرن کرائُݨ جۄگا ہی ہاں۔

اُںج جِنّا کُ مَیں کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے لِکھ سکِیاں اُہدا پھل مَینُۄں اُس تۄں کِتے ودھّ مِلِیا ہَے۔ اِہ اݨچھۄہِیا وِشا سی۔ کہاݨِییاں لِکھی جاںدا رہِںدّا تاں ہۄرناں کہاݨِیکاراں واںگ گھاٹے `چ ہی رہِںدّا تے رۄݨے وادھُۄ دے رۄئی جاںدا۔ آکھی جاںدا پئی ویکھۄ مَیں ماں بۄلی دی تے ساہِت دی کِنّی سیوا کِیتی اےَ پر مَینُۄں کۄئی پُچھّدا ای نہِیں۔ آہ کوِییاں نُۄں مُڑ مُڑ پُچھّی جاںدے نیں۔ ہۄرناں کہاݨِیکاراں نُۄں اِنام مِلی جاںدے نیں٬ کی پتا میری واری اۄدۄں آوے جدۄں مَیں مر کھپ گِیا؟ مَیں اِہ تھۄڑھۄ سۄچݨا سی پئی جے سَۄ کہاݨِیکار ہۄݨگے تاں واری وی سَۄ سالاں پِچھّۄں ای آئۄُ!

مَیں ویکھ لِیا سی کِہ پںجّابی دے کوی تے کہاݨِیکار اینے نیں کِہ جمّدے ودھّ نیں تے مردے گھٹّ نیں! جِہڑے ودھّ جمّݨ اُنہاں دی کدر کُدرتی گھٹ جاںدی ہَے۔ اِسے کرکے مَیں کوِتا تاں لِکھی ہی نہِیں تے کہاݨِییاں لِکھݨ تۄں وی چھیتی ہی پاسا وٹّ لِیا سی۔ اُہناں دی تھاں مَیں دۄ کُ سَۄ کھِڈارِییاں دے ریکھا چِتّر اُلِیکے نیں۔ سَۄ تۄں ودھّ دیسی وِدیشی کھیڈاں دی جاݨکاری دِتّی ہَے۔ سَۄ کُ کھیڈ میلِیاں دے نذارے بِیان کِیتے ہن۔ ایشِیائی تے اۄلمپِّک کھیڈاں دا اِتِہاس لِکھِیا ہَے۔ کھیڈاں دے انیکاں پکھّاں دی چرچا چھیڑی ہَے۔ وِچے کھیڈ میلے ویکھݨ لئی کِیتے دیس پردیس دے سفراں دا ہال ہَے تے دُۄر نیڑے ویکھِییاں تھاواں دا ورݨن ہَے۔ وِچے ہاسا کھیڈا تے وِئںگّ ہَے۔ امرِیکا تے کَینیڈا دا سفرناما لِکھݨ دے نال پھیری وتناں دی وی لِکھی ہَے۔ دۄ پُستکاں دے انُواد کِیتے ہن۔

 

اجے کِہڑا بسّ ہَے؟ جِنّے کُ سال ہۄر جِیواںگا اۄنِییاں کِتاباں تاں لِکھ ہی دیواںگا۔ کی پتا مُڑ کے کہاݨِییاں لِکھݨ دا شَۄک جاگ پوے تے اِہ وی پتا نہِیں کۄئی ناول ای چھیڑ بَیٹھاں۔ جِیہدے کۄل شبداولی ہۄوے٬ واک بݨتر دی کلا ہۄوے٬ وارتک `چ رس ہۄوے تے پاٹھکاں دا دھِیان کھِچّݨا آئُںدا ہۄوے اُہ کُجھّ وی لِکھے پڑھ ہی لِیا جاںدَے۔ ناول لِکھݨ لگّ پِیا تاں اُہدِییاں کِشتاں وی چلّی جاݨگِییاں۔ پھِر تاں ہۄ سکدَے اُہ امّْرِتسر دی گۄشٹی والا آلۄچک وی ہمہاتڑاں نُۄں ساہِتکار منّݨ لگّ پوے!

پاٹھک جاݨنا چاہُݨگے کِہ مَیں لِکھدا کِویں ہاں؟ لیکھکاں نُۄں آپݨے لِکھݨ دے تجربے ہۄرناں نال ساںجھے کرنے چاہِیدے ہن۔ کئی لیکھک کاہلی کاہلی لِکھدے ہن تے لِکھے نُۄں دُبارا نہِیں سۄدھدے۔ اُہ پہِلی وار لِکھے نُۄں اِلہام سمجھدے ہن۔ کہِںدّے ہن کِہ کوی پُۄرن سِںگھّ نیں کِتاباں دی دُکان `چ بَیٹھِیاں کادر یار دا کِسّا پُۄرن بھگت پڑھِیا تے آپݨا پُۄرن تے لُۄݨا دا کاوِ پرسںگّ لِکھ کے سُتّا۔ بُۄٹا سِںگھّ شاد دا کہِݨا ہَے کِہ مَیں ہفتے `چ ای ناول لِکھ دِنّاں۔ ہۄ سکدَے کۄئی اُہدے نالۄں وی تیذترار ہۄوے تے اِکۄ دِن `چ ناول لِکھ ماردا ہۄوے!

بلوںتّ گارگی نیں آپݨا پْرسِدھّ اِکاںگی ’پتّݨ دی بیڑی‘ کاپھی ہائۄُس `چ کِسے نُۄں اُڈِیکدِیاں لِکھِیا سی۔ نانک سِںگھّ ہۄرِیں ڈلہَۄذی جا کے نواں ناول لِکھ لِیائُںدے سن۔ رام سرُۄپ اݨکھی سُݨِئَں کاپھی رفتار نال لِکھدَے۔ بلدیو سِںگھّ دی ہتھّلِکھت سۄہݨی ہَے جد کِہ گُردِیال سِںگھّ دی وِںگّ تڑِںگّی ہَے۔ امّْرِتا پْرِیتم دی لِکھائی اُہدے مُکھڑے واںگ ہی سُںدّر سی۔ گارگی کھُلّہا لِکھدا سی تے کںوّل سںگھّݨا لِکھدَے۔ مجال کی کاگذ دی کۄئی تھاں کھالی رہِ جاوے۔ اُہدی ہتھّلِکھت دا اِکّ سفا کِتاب دا ڈیڈھ سفا بݨ جاںدَے۔ کۄئی سویر ویلے لِکھدَے٬ کۄئی شام ویلے تے کِسے دا کۄئی خاس ویلا نہِیں ہُںدّا۔

مَیں اُنہاں `چۄں ہاں جِنہاں دا کۄئی خاس لِکھݨ ویلا نہِیں۔ جدۄں سماں مِلِیا جاں لِکھݨ دی لۄڑ سمجھی اُدۄں ہی لِکھݨ بَیٹھ جائیِدَے۔ پر لِکھدا مَیں بہُت ہَۄلی ہاں اتے مُڈھّلا واک تے پَیرا تاں لِکھدا وی دُبارا تِبارا ہاں۔ میری اِہ آدت پکّ چُکّی ہَے کِہ مَیں پہِلا پھِکرا لِکھ کے کٹّ دِںدّا ہاں تے کاگذ وی بدل دِںدّا ہاں۔ اِہ اِںج ہی ہَے جِویں کۄئی دَۄڑاک پہِلاں غلت سٹارٹ لوے تے دُبارا سپائیِکس کس کے دُۄجی وار سہی سٹارٹ لوے۔ شائِد اِہ میرا وہِم ہَے کِہ مَیتھۄں پہِلا پھِکرا کھِچّپائۄُ نہِیں لِکھ ہۄئِیا۔ جدۄں مَیں کاگذ اُتے کلم نال لِکھدا سی تاں پہِلا پھِکرا کٹّ کے کاگذ اِس لئی ردّ کر دِںدّا سی کِہ کٹّ وڈھّ ناں دِسے۔ ہُݨ کمپِّئۄُٹر `تے اُںج ای مِٹ جاںدَے تے کٹّ وڈھّ دا پتا نہِیں لگّدا۔

اِک مِسال ہَے۔ جدۄں مَیں مہان مُکّیباذ مُہمّد الی دا ریکھا چِتّر لِکھݨ لگّا تاں سۄچݨ لگّا کِہ پہِلا پھِکرا اُہدے مُکّے ورگا ہی ہۄوے۔ پر مَیں جِہڑا وی پھِکرا گھڑدا اُہ مَینُۄں کمذۄر لگّی جاںدا تے مَیں مُڑ مُڑ کٹّی جاںدا۔ بڑا پریشان ہۄئِیا مَیں۔ مُہمّد الی دی مہانتا میری لِکھت دی پکڑ وِچّ نہِیں سی آ رہی۔ ہار کے ادھّے گھںٹّے دی مگذماری مگرۄں اِہۄ پھِکرا جچِیا-مُہمّد الی بارے لِکھݨا لفذاں نال گھُلݨا ہَے۔ اِس پھِکرے وِچّ لَیء سی٬ الںکّار سن تے للّے اکھّر والے لفذاں دی دھُنی سی۔ لفذاں دا گھُلݨا مُکِّیاں دے گھۄل واںگ سی۔ جے مُہمّد الی مُکِّیاں نال گھُلدَے تاں اُہدے بارے لِکھݨ والے نُۄں وی لفذاں نال گھُلݨا چاہِیدَے۔ چھۄٹا جِہا واک مِیڈھی واںگ گُںدِّیا گِیا سی۔

پہِلے پَیرے نُۄں کھِچّپائۄُ بݨائُݨ تے پاٹھک نُۄں چکاچَۄںدھ کرن لئی مَیں لِکھِیا-اُس نیں دھرم بدلِیا٬ کۄچ بدلے٬ ناں بدلِیا٬ شَۄک بدلے تے اِتھۄں تک کِہ تِنّ پتنِییاں بدل کے چار وِیاہ کِیتے۔ اُہ اۄلمپِّک چَیمپِیئن بݨِیا٬ وِشو پدھّر دے درجناں بھیڑ بھِڑے٬ تِنّ وار مُکّیباذی دے وِشو خِتاب جِتّے٬ تِنّ پتنِییاں نُۄں تلاک دِتّے تے اٹھّ بچِّیاں دا باپ بݨِیا۔ چُتالی سالاں دی اُمر وِچّ اُس نیں اٹھائی سالاں دی کُیاری یُلںڈّا نال وِیاہ کروائِیا تے ہُݨ کئی سالاں تۄں پرکِنسن دی نامُراد بِماری دا شِکار ہَے۔ تُسِیں کھُد سۄچۄ کِہ اِہۄ جِہے پھِکرے بھلا مَیں کاہلی وِچّ کِویں لِکھ سکدا سی؟ مَیں اکسر کہِناں کِہ چںگّی وارتک لِکھݨی کوِتا لِکھݨ دے تُلّ ہَے۔ اِہ اینی رواں ہۄوے کِہ پاٹھک نُۄں جاپے جِویں پَۄݨ رُمک رہی ہۄوے۔

لِکھݨ والِیاں نُۄں پتا ہَے کِہ گُںجھّلدار پھِکرے لِکھݨ `چ مِہنت نہِیں کرنی پَیںدی۔ اُنہاں نُۄں سمجھݨ لئی پاٹھکاں نُۄں ذرُۄر متھّا مارنا پَیںدَے۔ جِس لیکھک نُۄں پاٹھکاں دا پھِکر ہَے اُہ پاٹھکاں دی سہُۄلت لئی آپݨی وارتک نُۄں سرل تے سُکھَیݨ بݨائیگا۔ اِہ وی اُہ تد ہی کر سکیگا جے اُہدے کۄل کہِݨ والی گلّ سپشّٹ ہۄویگی۔ اسپشّٹ وِچار لمّے تے گُںجھّلدار واکاں تے پَیرِیاں نُۄں جنم دِںدّے ہن۔ کئیِیاں نُۄں وہِم ہَے کِہ اُہ اَۄکھے بھارے شبداں تے گُںجھّلدار پھِکرِیاں نال آپݨی وِدوتا دا پْربھاو پا سکدے ہن۔ وِدوتا سپشّٹ تے سرل ہۄݨ وِچّ ہَے۔ اَۄکھے شبداں دی ورتۄں تے سمجھ ناں آئُݨ والے پھِکرِیاں دِییاں گُںجھّلاں وِچّ کۄئی وِدوتا نہِیں۔

کھیڈاں تے کھِڈارِییاں دے مُکابلِیاں اتے اۄلمپِّک کھیڈاں دا اِتِہاس لِکھدِیاں مَینُۄں کدے پںجّابی دے ڈھُکّویں شبداں دا تۄڑا مہِسُۄس نہِیں ہۄئِیا۔ دُۄجِییاں بھاشاواں دے شبد اُدۄں ہی لَیݨے چاہِیدے ہن جدۄں آپݨے ناں ہۄݨ۔ نوِییاں کاڈھاں تے وستاں آپݨے ناں دے شبد آپݨے نال ہی لَے آئُںدِییاں ہن جِس کرکے اُنہاں نُۄں اُںج ہی سوِیکار لَیݨا چاہِیدَے۔ کمپِّئۄُٹر٬ ای-میل٬ اِںٹرنَیٹّ تے ٹِیوی آدِ لئی نویں لفذ گھڑن دی لۄڑ نہِیں۔

ہۄ سکدَے کُجھّ پاٹھک اِہ وی جاݨنا چاہُݨ کِہ مَیں اجّ کلّہ کردا کی ہاں؟ میرے دِن کِویں لںگھّدے ہن؟ اِہ گلّ تاں مَیں دسّ ہی چُکّاں کِہ رِٹائِر ہۄݨ پِچھّۄں مَیں تے میری پتنی کَینیڈا دے پکّے پرواسی بݨ چُکّے ہاں۔ ستمبّر 2001 وِچّ سانُۄں کَینیڈا دی اِمِیگْریشن مِل گئی سی۔ اُدۄں تۄں لَے کے ہُݨ تک مَیں گرمِییاں دے ستّ اٹھّ مہِینے کَینیڈا وِچّ کٹّ رِہاں تے سردِییاں دے چار پںجّ مہِینے پںجّاب وِچّ بِتا رِہاں۔ دسمبّر وِچّ جدۄں ٹۄراںٹۄ `چ برفاں پَیݨ لگّدِییاں ہن تاں مَیں سائِبیرِییا دِییاں کُۄںجاں واںگ پںجّاب نُۄں اُڈاری مار لَیناں۔ مئی دِییاں لُۄیاں وگݨ تۄں پہِلاں پہِلاں کَینیڈا پرت آئُناں۔ اٹھّ سالاں تۄں اِہۄ چالا ہَے تے لگّدَے اِس ترہاں ہی اُمر بِیت جاویگی۔

ہُݨ مَیں اُݨتّرویں سال `چ ہاں۔ تِنّ چار کِلۄمِیٹر سویرے تے اینا کُ شام نُۄں تُرنا میری رۄذانا سَیر ہَے۔ لامبھے گِیا ہۄواں تاں سَیر رہِ وی جاںدی ہَے تے لامبھے مَینُۄں جاݨا ہی پَیںدَے۔ میرے تۄرے پھیرے دا اِس گلّ تۄں اںدّاذا لائِیا جا سکدَے کِہ 2008 وِچّ مَیں دیش وِدیش دے تِیہ تۄں ودھّ کھیڈ میلے آپݨی اکھّی ویکھے ہن۔ گھٹّۄگھٹّ لکھّ مِیل دا سفر کِیتا ہَے۔ کئی اِس نُۄں بُڈھّے بںدّے دے پھَیںٹر سمجھ سکدے ہن اِس لئی کھیڈ میلے گِݨا وی دیݨے چاہِیدے ہن۔

دسمبّر تۄں مارچ تکّ مَیں لُدھِیاݨے٬ جلںدھّر٬ مۄگے٬ جگرائۄں٬ مُلّامپُر٬ باگھے پُراݨے٬ گھۄلِیئے٬ ہٹھُۄر٬ پھِلَۄر٬ ڈھُڈِّیکے٬ بِیلہے٬ چکر٬ مُٹھڈّے٬ گُمٹالے٬ گڑھشںکّر٬ کُلتھم٬ بںگّے٬ کِلا رائِپُر٬ ہکِیمپُر تے کُجھّ ہۄر پِںڈّاں وِچّ کھیڈ میلے ویکھݨ گِیا۔ جِتھے جا نہِیں ہۄئِیا اُتھے اگلے سال جاواںگا۔ مئی دے مہِینے تۄں پچھّمی مُلکاں دے پںجّابی کھیڈ میلِیاں دا دَۄر چلّ پِیا۔ دۄ وار مَیں نِئۄُیارک گِیا٬ دۄ وار سِیاٹل تے چار وار وَینکُۄور۔ اِکّ اِک وار اَیڈمِںٹّن٬ کَیلگری٬ ماںٹرِیئل٬ شِکاگۄ تے اۄہائیِئۄ سٹیٹ وِچّ سِنسِنَیٹی گِیا۔ اِںگلَیںڈ والِیاں دا سدّا مَیتھۄں پروان نہِیں ہۄ سکِیا تے ناں ہی مَیں اِٹلی تے ناروے جا سکِیا۔ اِئۄں چہُں پںجّاں مہِینِیاں وِچّ مَیں پچّی تِیہ وار ہوائی جہاذاں `تے چڑھِیا۔ میرِییاں لِکھتاں وِچّ کئی کھیڈ میلِیاں دا ذِکر ہۄ چُکَّے تے کئیِیا دا ہۄݨا ہَے۔ مَیں جاں تاں کھیڈ میلِیاں دی ہاذری بھر رِہا ہُنّاں تے جاں کُجھّ ناں کُجھّ پڑھ لِکھ رِہا ہُنّاں۔ بسّ اِس ترہاں ہی دِن لںگھّی جاںدے نیں۔ اجے مَیں کائِم ہاں تے میری کلم دی مَیراتھن جاری ہَے۔