“مُیافی مںگّدا ہۄئِیا سُۄچنا دیݨی چاہُںدّا ہاں کِہ سمیں دی کمی کارن اِس ویر اسِیں کوِتاواں اتے گِیت نہِیں ماݨ سکاںگے۔” مئی 19 دی کَینیڈِیئن پںجّابی ساہِت سبھا ٹۄراںٹۄ دی مہِینیوار سبھا دے سٹیج سکتّر تلوِںدّر مںڈّ نیں مائیِک تۄں کھبر دِتّی۔ مَیں اچانک آپݨی کُرسی تۄں اُٹھِّیا اتے جا کے مںڈّ دے کنّ وِچّ کِہا٬ “اِہ سمیں دی گھاٹ دا گھاٹا ہر ویر ہی کوِییاں دے ولولِیاں دا گھاݨ کر جاںدا ہَے۔ کِدھرے اِہ سبھا نُۄں مہِںگّا ناں پَے جاوے۔”

تے اگلے ہی پل اِہ وِچار سٹیج سکتّر نیں جُڑی سبھا دِییاں سۄچاں وِہڑے تۄر دِتّا اتے نال دی نال سمیں دی مجبُۄری اتے مںچّ دی دستُۄری دا ہوالا دِںدِّیاں کھِما اِکّ ویر پھِر مںگّ لئی۔

وِہلِیاں اتے اِکاںت پلاں وِچّ اِس ساری ستھِتی نُۄں مَیں گمبھِّیرتا نال وِچارِیا۔ دیکھ رہے ہاں کِہ ہر سبھا وِچّ ہی وِئکتی وِشیش دی اُڈِیک کردِیاں-کردِیاں سماگم ہر ویر ہی دیری نال آرمبھّ کِیتے جاںدے ہن۔ اںتّ اُتّے سمیں دی گھاٹ سبںدھّی دُکھّ دا پْرگٹاوا کِیتا جاںدا ہَے اتے اُسدے نال-نال اگّے نُۄں پْرۄگرام سمیں سِر آرمبھّ کرن دا اِکرار وی کِیتا جاںدا ہَے۔ پر ہر ویر ہُںدّا ہَے اُہۄ ہی ہَے جۄ منذُۄرے کھُدا (وِئکتی وِشیش نُۄں) ہُںدّا ہَے۔ اِتھّے ’اۄہی کھۄتی٬ اۄہی رام دِیال جاں مُڑگھِڑ کھۄتی بۄہڑ تھلّے‘ دے اکھاݨ آپݨے آپ ہی سِمرتی وِچّ کھلل آ پائُںدے ہن۔ لگبھگ ہر سبھا وِچّ ہی اُپْرۄکت ورتارا دُہرائِیا جاںدا ہَے تے ہر ویر ہی کلا اتے کلاکاراں دا تھۄڑھا بہُتا کلِیاݨ کر دِتّا جاںدا ہَے۔

گمبھِّیرتا نال سۄچ رِہا ساں کِہ مَیں سٹیج سکتّر کۄلھ گِیا ہی کِئۄں؟ جدۄں کِہ مَیں ہر ویر اِہۄ ہی نِرنا کرکے ساہِتک سبھاواں وِچّ جاںدا ہاں کِہ کیول ساہِتکاراں نُۄں سُݨنا ہَے اتے مانݨا ہَے پر آپ کُجھ نہِیں بۄلݨا۔ اِس ویر تاں پْرِںسِّیپل سروݨ سِںگھّ اتے پُۄرن سِںگھّ پاںدھی نُۄں درشݨ-پرشݨ دیݨ لئی مَیں آپ وی بینتی کرکے بُلائِیا سی۔ اُہ وی ادھّۄ ادھّ سُیاہا ہی رِہا۔ اِنہاں وِچّۄں کیول پْرِںسِّیپل ساہِب نال ہی نِٹھّ کے وِچار وٹاںدرا ہۄ سکِیا٬ پُۄرن سِںگھّ پاںدھی تاں٬ اکھے شیراں دے لُۄں دی لۄڑ پئی٬ کہِںدّے یار تاں جںگّلھاں وِچّ رہِںدّے ہن۔ پاںدھی ساہِب سارِیاں تۄں پِچھّۄں آئے تے سارِیاں تۄں پہِلۄں ’اہُ گئے اہُ گئے‘ ہۄ گئے۔ پںچھّی دے پرچھاویں واںگُۄں اُنہاں دی پَیڑ دی مِٹّی وی ناں پائی۔ اُنہاں دے سںگھّرش پُۄرن جِیون سپھر وِچّۄں چۄݨویں مۄتی سُݨ اتے چُݨ لَیݨ دی سدا ہی ابھِلاشا بݨی رہِںدّی ہَے۔ وکھّری ہَے گلّ! اُہ نسِیب ہۄݨ جاں ناں ہۄݨ۔

اِس ویر سبھا دی وڈّی کھِچّ پْرۄپھَیسّر ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ سن٬ جِنہاں نیں ڈا. سُکھدیو سِںگھّ جھںڈّ دی سوَیجِیونی ’پتّے تے پرچھاویں‘ اُتّے آپݨے وِچار پرگٹ کرنے سن۔ سںدھُّۄ نُۄں سُݨن اتے پڑھن دا آپݨا ہی آنںدّ ہُںدّا ہَے۔ اُسنُۄں ماݨدِیاں سُدھّ اتے بُدھّ دۄویں سرشار ہۄ جاںدِییاں ہن۔ اِہ مَیں اِکلّا نہِیں کہِںدّا٬ سگۄں لۄک کہِںدّے نیں۔ پْرۄپھَیسّر رام سِںگھّ دے بۄل وی رُۄہ نُۄں الّۄکاری مںڈّلاں وِچّ لَے جاںدے ہن۔

اسل مُدّا تاں میرا سٹیج سکتّر کۄل جاݨ دا ہَے! مَیں کِئۄں گِیا؟ مَیں کوِییاں دا مُدئی کِئۄں بݨِیا؟ چارے کُۄٹاں پھۄلݨ پِچھّۄں سچّ نیں سِٹّا اِہ کڈھِّیا کِہ مَیں تاں آپݨی اِچھّا نال گِیا ہی نہِیں سگۄں مَینُۄں باہۄں پکڑ لَے جائِیا گِیا۔ لَے جاݨ والھا کَۄݨ سی؟ اِہ مَینُۄں دسِّیا میری سۄچ نیں٬ سۄچدِیاں کِہ مَیں ساہِتک سبھاواں وِچّ کِئۄں جاںدا ہاں؟ کوِییاں٬ گِیتکاراں وِچّۄں کُجھ اَیسِییاں پْراپتِییاں ہن جِنہاں دے درشݨ کرکے ہی دھنّ-دھنّ ہۄ جائیِدا ہَے۔ اُنہاں ولّۄں کِیتی گئی نویکلی پیشکاری کئی-کئی دِن رُۄہ نُۄں اُچِّیاں مںڈّلاں وِچّ اُڈائی رکھّدی ہَے۔ آپݨا آپ چںگّا چںگّا لگّدا رہِںدّا ہَے٬ سارا سںسّار ہی آپݨا آپݨا لگّݨ لگّ جاںدا ہَے۔

جاݨدا ہاں! کِہ جے ورݨن وِچّ کُجھ ناواں دا ورݨن رہِ گِیا٬ تاں رہِ گِیاں ناواں نال بیرُخی ہۄویگی۔ ہر اِکّ وِئکتی ہی وِلکھّݨ ہُںدّا ہَے٬ اِہ سچّ ہَے۔ پھِر وی کُجھ کُ دا پربھاو اُجاگر کرنا بیبسی بݨ گئی ہَے۔ کُجھ اَیسے وِئکتی ہُںدّے ہن جِنہاں دی ہاذری نال سبھا وِچّ چانݨ-چانݨ انُبھو ہُںدّا ہَے۔ اکھے٬ ’ماں دِیا چِتّ چانݨا٬ سارے جگّ تے چانݨا تیرا۔‘ سارے باگ دی کھُشبۄئی تے سُہپّݨ اُس اِکّۄ پھُلّ وِچّ پرگٹ ہۄئِیا پرتِیت ہُںدّا ہَے۔ بۄلاں وِچّۄں سںگِّیت دِییاں سبھّے سُراں رس گھۄلدِییاں انُبھو ہُںدِّییاں ہن۔ اجِہے خُشگوار واتاورن وِچّ سارا جِیون گُذار دیݨ لئی لۄچا تاںگھدی ہَے۔ سچّ بِیانݨ لئی شبد نہِیں لبھّدے۔

اِکبال براڑ دے گِیتاں دی سمیں انُسار چۄݨ, اُسدی مدھُر آواذ اتے سُہاوݨے نَیݨ-نکشاں والھی پیشکاری رُۄہ دی کھُراک وی ہَے تے بھُکھّ وی۔ کھُراک وی اَیسی جِس نال من مَۄلدا ہَے اتے رُۄہ رُہانی اُچِّییاں اُڈارِییاں بھرن لئی پر تۄلدی ہَے۔ سُکھمِںدّر رامپُری دے سمیں دے ہاݨی اتے وِویک پُۄرن بلبلے جدۄں ترنّم دِییاں لہِراں اُتّے تَیردے سںدّلی یاداں دے سُنیہے لَے کے سۄچاں دے وِہڑے پۄلے-پۄلے پبّ ٹِکائُںدے ہن تاں من دا مۄر پائِلاں پائُݨ لگّ جاںدا ہَے اتے مانو ہۄر دا ہۄر ہۄ جاںدا ہَے۔ رِںکُّۄ بھاٹِییا دے پیش کِیتے گئے گِیتاں وِچّ ساہِتک-رس تے سرۄدی لَیء وِچّۄں چَین مِلدا ہَے تے سُپنِیاں دا جھُرمٹ آساں دے آلہݨِیاں وِچّ اُڈارِییاں بھرن لئی بیچَین ہۄ جاںدا ہَے۔ اوتار ارشی آپݨی مِسال آپ ہَے۔ ہر ویر آپݨی پچھاݨ دی سِمرتی وِچّ ڈُۄںگھی چھاپ چھڈّ جاںدا ہَے۔ پرمجِیت ڈھِلّۄں دے ترنّم نال تْرِپتے بۄل من مۄہ لَیںدے ہن۔ پر اجّ کلّہ اُہ کُجھ مہِںگّا ہۄ گِیا ہَے۔

کوی جاں ساہِتکار اݨگَۄلِیاں کرن والھے نہِیں ہُںدّے۔ اِہ تاں ساڈے اتے سماج دے کِیمتی گہِݨے ہن۔ اِہ جِیون دے اُہ پرم ہںسّ ہن جۄ گہِر گمبھِّیر سۄچاں وِچّۄں چُݨ چُݨکے امُلّے مۄتی مانوتا دے پلّے پائی جاںدے ہن۔ جِیون نُۄں ہۄر جِئُݨ اتے مانݨ یۄگ بݨائی جاںدے ہن۔ ہر وِئکتی دا کلاتمک پدھّر آپۄ آپݨی گھالݨا اتے پرستھِتِییاں انُسار آپۄ آپݨا ہُںدّا ہَے پر ہُںدّے نیں سارے ہی ستِکار یۄگ اتے سمبھّالݨ یۄگ۔ بسّ اُنہاں نُۄں مانݨ دا اِہۄ ولولا مَینُۄں باہۄں پکڑ سٹیج سکتّر تلوِںدّر مںڈّ کۄلھ لَے گِیا۔ مُیاف کرنا! اُتھّے مَیں آپݨے آپ نہِیں سی گِیا۔