بلبِیر سِںگھّ کںوّل کھۄجی لیکھک ہَے۔ ’بلّے بلّے‘ اُہدا تکِییا کلام۔ بلّے بلّے کرے بِنا اُہتۄں رہِ نہِیں ہُںدّا۔ اُس نیں پہِلواناں٬ کَۄڈِیالاں٬ راگِییاں٬ ربابِییاں٬ بائیِیاں تے بھارتی سںگِّیت گھراݨِیاں بارے لِکھ کے واکِیا ای بلّے بلّے کرائی ہَے۔ اُہ پںجّابی وِرسے دا المبّردار ہَے اتے وِراست نال مۄہ رکھّدَے۔ اِسے مۄہ سدکا اُس نیں لںڈّن وِچ ’پںجّاب ہَیرِیٹیج مِئۄُذِیئم‘ بݨائِیا ہَے۔ اُس وِچ بھلوانی٬ ساذ سںگِّیت تے پںجّابی وِرسے نال سبںدھِّت وستاں سمبھّال رکھِّییاں ہن۔

اُہ 8 مارچ 1934 نُۄں پِںڈّ جَۄڑا جِلا ہُشِیارپُر وِچ جمِّیا سی اتے 1964 تۄں ولائِت وِچ وس رِہَے۔ چڑھدی جُیانی ’چ رُستمے ذماں گامے نُۄں مِلݨ پِچھّۄں اُہ پہِلواناں بارے لِکھݨ لئی پْریرِیا گِیا۔ 1964 وِچ اُس نیں ’بھارت دے پہِلوان‘ پُستک لِکھی٬ جِس نُۄں یُۄنَیسکۄ دا اوارڈ مِلِیا۔ پںجّاب سرکار نیں اُس نُۄں شْرۄمݨی پںجّابی ساہِتکار پُرسکار نال سنمانِیا۔ پںجّاب وِچ اُہ ادھِیاپک سی٬ ولائِت وِچ پۄسٹمَین تے ہۄر کئی کُجھ۔ اِک وار نِںدّر گھُگِیاݨوی اُہدے کۄل گِیا تے لِکھِیا کِہ اسِیں گھرۄں باہر جاݨ لگّے تاں اںکّل کںوّل بُۄہے نُۄں لَۄک لائُݨ لگّا۔ مَیں یاد کرائِیا کِہ ٹی. وی. بںدّ کرنی تاں آپاں بھُلّ ای گئے۔ کںوّل نیں کِہا٬ “اُہ مَیں جاݨ کے بںدّ نہِیں کِیتی۔ جدۄں مُڑ کے بُۄہا کھۄلہاںگے تاں بۄل بُلارا سُݨ کے لگّیگا بئی گھر اجے وسّدَے!”

ہرپال سِںگھّ پنُّۄں انُسار بلبِیر سِںگھّ کںوّل شاستری سںگِّیت دا رسِییا تاں ہَے ہی٬ اُہ سںگِّیت شاستر دا کامل پھِلاسپھر اتے گمبھِّیر اِتِہاسکار وی ہَے۔ بھلا سںگِّیت تے بھلوانی دا کی میل؟ آئۄ اُہدِییاں بھلواناں تے کَۄڈِیالاں بارے لِکھتاں ’تے جھات مارِیئے:

…بھارت وِچ ملّ-یُدھّ جاں کُشتی کلا پْراچِین سمیں تۄں پْرچلِت ہَے۔ مُسلمان دھاڑوِییاں نیں ملّ-یُدھّ لئی پھارسی دا شبد ’کُشتی‘ دِتّا۔ اِںج پْرتِیت ہُںدّا ہَے کِہ کُشتی نالۄں مُشتی (مُکّیباذی) پہِلاں پْرچلِت ہۄئی٬ جِس دا سُۄکھم رُۄپ کُشتی ہۄ گِیا۔ اِس دِییاں اگاہاں چار شاکھاں بݨ گئیِیاں٬ جِنہاں وِچۄں پہِلِییاں تِنّ ہی پْرچلِت ہۄ سکِییاں-بھِیمسَینی٬ ہنُمںتّی تے جاموںتّی۔ بھِیمسَینی کِسم وِچ جِتّ سِرپھ تاکت تے بل نال پْراپت کِیتی جاںدی سی۔ ہنُمںتّی دی بُنِیاد داواں-پیچاں دے سِر ’تے سی٬ جاموںتّی وِچ وِرۄدھی نُۄں ودھیرے دُکھدائی داواں جِویں نماجبںدّ اتے کمرگھۄڑا آدِ نال نِسّل کر کے ڈھاہِیا جاںدا سی۔ چَۄتھی کِسم جرابںدھّی وِچ نَۄبت کئی ویر مرن مارن تکّ اپّڑ جاںدی سی اِسے لئی اِہ بہُتی ہرمن پِیاری ناں ہۄ سکی۔ ورتمان کُشتی دا مۄڈھی اُستاد نُۄر-اۄ-دِین منِّیا جاںدا ہَے٬ جِس نیں 361 داء پیچ اتے اُنہاں دے تۄڑ اِیجاد کِیتے۔

مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ دے راج وِچ کُشتِییاں دِییاں تِنّ شَیلِییاں سن٬ جِنہاں نُۄں دپھاں کِہا جاںدا سی۔ کںوّل لِکھدا ہَے کِہ مہاراجا اُنہاں تِنّاں مہان کُشتِیگِیراں دا ستِکار کردا سی٬ جِنہاں نیں اِہ دپھاں چلائیِیاں۔ اُہ اُنہاں نُۄں بھرپُۄر مدد دِںدّا سی۔ اِنا آدر کردا سی کِہ جدۄں کۄئی اِنہاں دِییاں ہویلِییاں وِچ مِلݨ آئُںدا٬ ستِکار نال آپݨے جۄڑے لاہ کے باہر رکھّدا٬ پھِر اںدّر داکھل ہُںدّا۔ اُستاد نُۄر-اۄ-دِین دے بِمار ہۄݨ دی کھبر سُݨی تاں 1810 وِچ پتا لَیݨ تِنّ وار اُس دے گھر گِیا۔ اُس دی کبر اُپّر سِل مہاراجے نیں آپ رکھّی…۔

بلبِیر سِںگھّ کںوّل دِییاں کھیڈ پُستکاں دے ناں ہن: بھارت دے پہِلوان٬ پںجّاب کبڈّی دا اِتِہاس اتے آلمی کبڈّی دا اِتِہاس۔ پیش ہن اُہدِییاں کبڈّی لِکھتاں دے کُجھ اںشّ:

پںجّاب دی ماں-کھیڈ کبڈّی دے مرم نُۄں تاڑدِیاں دیش بھر وِچ تِنّ کُ دہاکے کبڈّی دے تکڑے تۄں تکڑے بھیڑ بہُت نیڑِئۄں ہۄ کے ویکھے-گھۄکھے۔ نِیجھ نال تکدِیاں اِس وِچ کئی کُجھ گَیبی وی ڈِٹھّا۔ کَۄڈی دے مَیچ بارے سُݨ کے کِہڑا پںجّابی پِڑ ولّ نُۄں پروانِیاں واںگ نہِیں جھُۄمدا جھُرمٹدا…۔ کبڈّی پںجّابِییاں دے لہُۄ وِچ ہَے۔ ہریک پںجّابی کِسے ناں کِسے سٹیج ’تے کبڈّی کھیڈدا تے ویکھدا ہَے۔ کبڈّی دا ساہ پںجّابِییاں لئی جِیون سُیاس ہَے٬ جِیہنُۄں لئے بِنا اُنہاں دا سردا نہِیں٬ بھاویں اُہ پںجّاب دی دھرتی ’تے رہِݨ بھاویں ولَیتِیں جا وسݨ۔ کبڈّی دے ناں وِچ ہی جھرناہٹ ہَے تے کھیڈ وِچ آکھراں دی کھِچّ۔ کبڈّی دی کھیڈ اِک بنّے کھِڈاری نُۄں پکڑی رکھّدی ہَے تے دُۄجے بنّے درشکاں نُۄں۔ اِس کھیڈ نیں پںجّاب دے گبھّرُۄیاں نُۄں تکڑے وی بݨائی رکھِّیا ہَے٬ ہِمّتی وی تے ذِںدّگی دِییاں رگڑاں سہِݨ جۄگے وی…۔

کَۄڈی جِہڑی کدے کبِیلِیاں تۄں شُرُۄ ہۄئی٬ دھاوِیاں٬ ہملِیاں سمیں پروان چڑھی۔ پہِلاں پہِل اِک دُۄجے پِںڈّاں وِچکار ہُںدّی رہی٬ پھِر درِیاواں دے آر-پار دی ہۄݨی شُرُۄ ہۄ گئی۔ پںجّاں پاݨِییاں دی دھرتی دے گبھّرُۄ٬ درِیائۄں اِک پاسے دے پِںڈّاں دے کھِڈاری اِک ٹِیم بݨا کے کھڑھے ہۄ جاںدے اتے دُۄجے پار دے پِںڈّاں دے دُۄجی ٹِیم بݨا لَیںدے۔ کھُۄب ٹکّراں ہُںدِّییاں…۔ جارج پںچّم دی تاجپۄشی والا سال ساڈِییاں کھیڈاں دے اِتِہاس وِچ کھاس مُکام رکھّدا ہَے۔ 1911 وِچ دِلّی وِکھے اِک بہُت بھارا دربار ہۄئِیا٬ جۄ کھیڈاں لئی اِںڈِییا وِچ شائِد سبھ تۄں وڈّا کھیڈ میلا سی۔ اُتھے کُشتِییاں وی ہۄئیِیاں٬ جِنہاں وِچ سبھ تۄں وڈّی کُشتی کِکّر سِںگھّ دیوے ہِںدّ اتے کلُّۄ سِتارا-اے-ہِںدّ وِچکار سی اتے کبڈّی وی ہۄئی…۔

پِچھلی سدی نیں کُجھ کُ آپھت کھِڈارِییاں نُۄں جنم دِتّا٬ جِنہاں دا کھیڈݨ ڈھںگّ اُنہاں نال ہی کھتم ہۄ گِیا۔ وِیہوِیں سدی دی اکھّ کھُلّہݨ نال جِہڑا کھِڈاری اِک ’کہاوتی‘ رُتبے نُۄں اپّڑِیا٬ اُہ سرگۄدھے دا بابُۄ پھکِیر مُہمّد سی٬ جۄ ٹِواݨِیاں دی پْرسِدھّ ٹِیم دا کپتان سی۔ سرِیر وِچ آکھراں دی تڑ سی٬ تاکت سی تے جدۄں دم جاںدا تاں اِئۄں لگّدا٬ جِویں وِرۄدھی نُۄں پاڑ کے کھا جاویگا۔ اُدۄں اُس بارے اِہ کہاوت پْرچلِت ہۄئی:

-کَۄڈی پھکِیر دی٬ پاسے جاوے چِیردی۔

اُس پِچھّۄں سُلتان شاہ آدے والا اِک ہَیبتناک دھاوی سابت ہۄئِیا۔ اُس دی کَۄڈی تۄں کھُش ہۄ کے ٹِواݨِیاں نیں اُس نُۄں دۄ مُربّے ذمِین اِنام وجۄں دِتّی سی۔ اُس نُۄں یاد کردِیاں وارِس شاہ دا اِک شِئر یاد آ جاںدا ہَے:

-وِہڑے وِچ اَۄدھُۄت جا گجّدا سی٬ مست سانہ واںگ جا میلہدا سی۔

شاہ بارے مشہُۄر سی کِہ ساہ گِیا اُہ ’کَۄڈی کَۄڈی‘ کہِ کے دم نہِیں سی پائُںدا سگۄں اِس سوَیبھرۄسے نال جاںگلِییاں واںگ لمّی ہیک لائُںدِیاں ’ہے کَۄڈی شاہ دی‘ کہِںدّا آپݨے گھر واپس پرت آئُںدا سی۔ اُس نُۄں آپݨی تاکت ’تے اینا ناذ سی کِہ اُس نُۄں پھڑن والا اجے تک کۄئی نہِیں جمِّیا۔ تارِیکھ دسّدی ہَے کِہ اِک وار اِک تھاں اُہ اتے سِکھّاں دا شاہذۄر دھاوی تارا سِںگھّ گٹّی والا ذرُۄر ادھّۄ ادھّی ہۄئے٬ ورنا اُس دا کۄئی مُکابلا ہی نہِیں سی۔

اُہدے پِںڈّاں دا ہی اِک ہۄر کھِڈاری گَۄہر وی بہُت تکڑا جاپھی سی۔ اُہ بڑے بڑے شاہذۄر٬ کدّاور٬ پھُرتِیلے٬ تیذ-گلّ کی ہریک ترہاں دے ساہی نُۄں لپیٹ کے آپݨی جھۄلی ’چ آسانی نال پا لَیںدا سی۔ اِسے کرکے اُہ ’پھاٹک‘ دے ناں نال پْرسِدھّ سی۔ کھُد وی کھاسا کدّاور تے لمّ سلمّا جوان سی۔

نِربھَے سِںگھّ رمِیدی والے نُۄں کئی اُڈوِیں کَیںچی دا کاڈھُۄ منّدے ہن۔ اُس نُۄں مُسلمان کھِڈاری کہِںدّے سن٬ “بھئی بںدّا کاہدا٬ اُڈݨا سپّ اےَ! کھڑھے کھڑھے تِنّ تِنّ کَیںچِییاں مار دِںدَّے۔ اِک ویر اِک تکڑے مَیچ وِچ اِک تکڑے ساہی نُۄں ہںدھِّیاں تک آئُںدِیاں پُۄرِییاں اٹھّ کَیںچِییاں مارِییاں۔ کَیںچی اُس اُتے کھتم سی۔ دم گِیا٬ جاپھی اُتۄں دی آرام نال ٹپّ جاںدا سی۔ ایسے ترہاں گڑھدِیوالے والا مہِںگّا سِںگھّ وی تکڑے بںدّے اُتۄں دی سپھال ٹپّ جاںدا سی۔ اُہ آپھتاں دا دھاوی سی۔ اِہۄ ہی ہال پْریم سِںگھّ لالپُرے دا سی۔

بابُۄ ہربںسّ لال یاری دۄستی دے دائِرے ’چ گھُگّا٬ پر کھِڈارِییاں ’چ ’ڈیںجر‘ ناں نال جاݨِیا جاںدا سی۔ تکڑا دھاوی سی٬ ہر رۄذ باراں مِیل دَۄڑ لائُںدا اتے اِک ویر جدۄں کپُۄرتھلے اِک ہاتھی نُۄں پۄل والٹ واںگ ٹپّ گِیا تاں مہاراجے نیں کھُش ہۄ کے اِکۄتر سَۄ رُپِیا اتے اِک بِسترا بنّہ اِنام وجۄ دِتّا۔

چَۄدھری مُہمّد سدِیک لائِلپُرِییا اِک تُۄپھان میل دھاوی سی۔ اُہ تکڑے جاپھِییاں نُۄں وی بسّ لیلے دُمبّے ہی سمجھدا۔ اُس دا ہی سمکالی بستی بابا کھیل دا منُّۄں کھاں پٹھاݨ وی بہُت تکڑا دھاوی سی٬ پر اُہ سدِیک ہۄراں دے جۄڑاں وِچ نہِیں سی آئُںدا۔ کرتار سِںگھّ آلی نںگّل وی ساہی سی کِتے! سانہ سی پُۄرا۔ اُہدِییاں باہاں ’چ بہُت تاکت سی۔ سادھ تۄں وی ’کلّے گُٹّ نال کدی نہِیں سی رُکدا۔ دیش دے وںڈّارے تۄں پہِلاں بِیاس وِچ ہۄئے اِک اِتِہاسک مَیچ وِچ اِہ دۄویں چار وار پھسے۔ دۄ وار اِہ لَے گِیا تے دۄ وار اُس نیں ڈکّ لِیا۔

کِرپال سِںگھّ راہل چاہل ’تے گُٹّ دی پھڑائی کھتم سی۔ کِہا جاںدا سی کِہ اُہدے مُۄہرِئۄں کۄئی پںچھّی اُڈّ کے لںگھّ-جے تاں لںگھّ-جے پر کۄئی دھاوی نہِیں سی لںگھّ سکدا۔ پاکِستانِییاں نیں اُس نُۄں گُٹّ دے پِیر سردار دا کھِتاب دِتّا سی۔ دیش دے وںڈّارے ویلے اِک ہۄر کھِڈاری شبدل پنُّۄں وی سِرکڈھّ کھِڈاری سی۔ اُہ مِںٹّگُمری ولّۄں سِکھّاں دی ٹِیم دا کپتان بݨِیا تے مُسلماناں دی ٹِیم نُۄں جِتِّیا۔ اُہ پھُٹّبال دا وی تکڑا کھِڈاری سی۔ جگِیرا بھمبّا امبّرسرِییا آپݨے آپ نُۄں ذۄر وِچ انّہا سمجھدا۔ ہمیشاں اکھّاں مِیٹ کے دم پائُݨ جاںدا تے اگلے گھر دا سۄہݨا کھِڈاری سی۔

اُنہاں ہی سمِیاں وِچ مہِںدّر سِںگھّ ڈھگّا٬ گِیان سِںگھّ بڑا پِںڈّ٬ سورن سِںگھّ تے جسبِیر سِںگھّ دھتُّۄ ہۄئے۔ سورن نُۄں کئی ویر لۄک چھۄٹا سادھ وی سدّدے سن۔ تۄکھی اَیٹم دے پِںڈّ امبّالا جٹّاں دا اِک جاپھی کابل سِںگھّ اَیویں چلاوِیں جِہی کَیںچی ماردا ’ناگ‘ دے ناں نال پْرسِدھّ سی۔ اُس دِییاں اُںگلاں مَیں گہُ نال تکِّییاں ہن٬ جۄ بہُت لمِّییاں سن۔ اگلے دے گُٹّ نُۄں دُۄہرے پلسیٹے نال ناگول پا لَیںدا سی۔ اِہ جاپھی گھر دِیاں ولّۄں وِیاہ لئی ذۄر پائے جاݨ ’تے ذارۄ ذار رۄںدا کہِ رِہا سی٬ “بھائیِیا٬ مَیں وِیاہ نہِیں کرائُݨا٬ ساری اُمر بسّ کَۄڈی کھیڈݨی ہَے۔ گُردُیارے سَۄں جائِیا کرنا۔ مِنّت نال میرا وِیاہ ناں کرۄ!”

تۄکھی اَیٹم بمبّ ’تے اُڈاری کھتم ہۄ گئی۔ آم درشکاں ’چ اِہ وہِم ہُںدّا سی کِہ جاپھی دا ہتھّ لگّدِیاں ای اُہ دم تۄڑ دیویگا٬ پر اُہ اُڈݨا باج سی۔ گُردِیال سِںگھّ ڈھِلّۄں تے اُس دا وڈّا وِیر جُگِںدّر سِںگھّ وی دیش دے وںڈّارے تۄں پہِلاں سِرکڈھّ جاپھی سن٬ جِنہاں نیں مُلتان دے اوّل نمبّر دھاوی اوّل کھاں نُۄں کھڑھا کر دِتّا سی۔ جدۄں اُنہاں نُۄں پتا لگّا کِہ جگتا جاٹ آپݨا گُٹّ ہمیسا اگاںہ نُۄں چُکّ کے کبڈّی دا دم پائُںدا ہَے٬ جِویں ٹھُٹھّ وِکھا رِہا ہۄوے تاں جھٹّ ہی کہِںدّے٬ “چلۄ ہُݨے چلِّیئے٬ اسِیں اُہنُۄں ایداں ساہ نہِیں پائُݨ دیݨا۔” سُۄرانُسّی ہۄئے اِک مَیچ وِچ اُس دا گُٹّ کھِچّ کے ساپھ ہی کھڑھا کر دِتّا۔ گُردِیال کہِںدّا٬ “تیرا ہرِیاݨا تاں ڈکّ دِتّا٬ ویکھ لِیا وِیر جی دا سٹائیِل؟”

یاد رہے٬ پںجّاب کبڈّی اَیسۄسِیئیشن دی ستھاپنا کرن وِچ ڈھِلّۄں بھراواں دا کھاس ہِسّا ہَے۔ 1954 وِچ جدۄں پاکِستانۄں کَۄڈی دی ٹِیم ساڈے کھیڈݨ آئی تاں اُنہاں وِچۄں اِک دھاوی کہِںدّا٬ “مَینُۄں شیرے پںجّاب کہِںدّے آ۔ مَینُۄں ایتھے کِہڑا پھڑن والا جمِّئَں؟” اُس دی گلّ سُݨ کے جُگِںدّر سِںگھّ ڈھِلّۄں نُۄں رۄہ چڑھ گِیا تے اُس نیں کِہا٬ “ہَیں تُۄں؟ تَینُۄں ایتھے کِس نیں تُرن دیݨا؟ تُۄں ہاء گلّ کرداں؟” اُس دی گلّ اُتے جدۄں مُسلمان نُۄں یکِین ناں آئِیا تاں ڈھِلّۄں نیں جیب وِچلے باراں ہذار رُپئے کڈھّ کے شرت لائُݨ نُۄں کِہا۔ مُسلمان کھِڈاری منۄوِگِیانک تَۄر ’تے چکرا گِیا تے ڈھِلّۄں کِرپال سِںگھّ سادھ نُۄں لَیݨ چلا گِیا۔

اُدۄں دے دِناں ’تے جھات ماردا ہاں تاں آرگینائیِذِںگّ سائیِڈ ’تے جِتھے ورِیام سِںگھّ٬ نِرںجّݨ سِںگھّ تے جسوںتّ سِںگھّ ورگِییاں ہستِییاں دے ناں ساہمݨے آئُںدے ہن٬ اُتھے اِنہاں ڈھِلّۄں بھراواں دے ناں وی جھِلمِل کردے ہن۔ کئی ویر سۄچدا ہاں کِہ جے اسِیں اُدۄں پاکِستان نُۄں ناں جِتّدے تاں کھبرے ہالے پںجّاب کبڈّی اَیسۄسِیئیشن ہۄںد وِچ آئُںدی کِہ ناں؟

اُس اݨکھی اِتِہاسک ٹَیسٹ مَیچ دی کپتانی لئی اُس سمیں دے پڑھے-لِکھے دھاوی اجِیت سِںگھّ مالڑی نُۄں چُݨِیا گِیا سی۔ واہ بئی مالڑی٬ دم جاںدا بۄتے واںگ اُلاںگھاں بھردا۔ جاپھی دے نیڑے کَۄڈی دی آواذ تیذ گراری ’تے چڑھ کے کِڑ-کِڑ وِچ بدل جاںدی جِویں گیئر بدلِیا گِیا ہۄوے۔ اُس دی کَۄڈی ویکھݨ دا وی سُیاد آئُںدا سی۔ پِچھّے جِہے اِہ کَۄڈِیال پرلۄک سِدھار گِیا ہَے۔

سۄہݨ سِںگھّ جمپّ٬ جۄ ٹرکّ دے ناں نال وی جاݨِیا جاںدا رِہا٬ وی اُس اِتِہاسک مَیچ وِچ کھیڈِیا سی۔ اُہ سۄہݨا کَۄڈِیال سی٬ پر اُس دی کَۄڈی کِلا رائِپُر تۄں باہر ودھیرے پرگٹ ناں ہۄ سکی۔ آپݨے سمیں دا چَیمپِیئن سُٹاوا سی٬ جِس نیں رِکارڈ وی رکھِّیا۔ سںتّۄکھ سِںگھّ مانگڑھِییا جپھّے دا بیمِسال شائِر سی۔ جِتھے کھڑھ جاںدا٬ کھڑھ جاںدا؛ جِتھے اڑ جاںدا٬ اڑ جاںدا۔ اسِیں اُس کۄلۄں کۄئی بںدّا ذۄر نال اڑ کے نمبّر لَیںدا نہِیں ویکھِیا۔ گُردیو اٹّا٬ مہِںدّر بۄلا٬ سروݨ رمِیدی تے امرِیک باگھ ہۄراں دے ناں وی سُنہِری جھِلمِل سہِت ساہمݨے آئُںدے ہن۔ پْرِیتا تے دیوی دِیال اِنہاں تۄں ہٹویں پۄچ دے سِرکڈھّ کھِڈاری ہن۔

نواب پھکِیر دا جنم 1900 ای: دے لاگے چاگے سرگۄدھے وِچ ہۄئِیا سی۔ اُس نیں بار دے اِلاکے وِچ اݨگِݨت مَیچ کھیڈے تے نامݨا کھٹِّیا۔ سُلتان شاہ دا جنم 1908 وِچ گۄجرے دے لاگے چکّ نمبّر 430, آدا٬ تہِسِیل ٹۄبھا ٹیک سِںگھّ٬ جِلا لائِلپُر وِچ ہۄئِیا تے اُہ لائِلپُر دی ٹِیم وِچ کَۄڈی کھیڈدا رِہا۔ امِیر اِنائِتُلّا کھاں جلںدھّر لاگے بستی بابا کھَیلا وِچ 5 اپرَیل 1911 نُۄں جمِّیا۔ اُہ جلںدھّر دی اپھگان کبڈّی کلبّ دا لگاتار پںجّ سال کپتان رِہا۔ اُہ آپݨے سمیں دا تکڑا اتھلِیٹ سی۔ ہامد ہسن مہِمُۄد دا جنم جلہِیاں والے باگ دے لاگے امّْرِتسر وِچ 1920 ’چ ہۄئِیا سی۔ اُہ ہاکی دا کھِڈاری ہۄݨ دے نال کبڈّی دا وی بہُت تکڑا دھاوی سی۔ سدِیک چَۄدھری 1921 وِچ لائِلپُر وِکھے اِک کھُشہال کھاندان وِچ جمِّیا سی۔ اُس نیں مشہُۄر جاپھی پھاٹک اُتے ستاراں ساہ پا کے اُس نُۄں اِک وار وی ڈکّݨ دا مَۄکا نہِیں سی دِتّا۔

مہِںگّا سِںگھّ تکڑا اتھلِیٹ٬ پھُٹّبال دا کھِڈاری تے کبڈّی دا اُڈݨا دھاوی سی۔ اُس دا جنم 13 جُلائی 1921 نُۄں گڑھدِیوالے وِچ ہۄئِیا سی۔ سِں.گارا سِںگھّ چِیما ساںجھے پںجّاب دا بہُت وڈّا کھِڈاری سی۔ اُہ ساہ پائُݨ گِیا اینِییاں دھَۄلاں ماردا سی کِہ اگلے دی ہِکّ سُجا دِںدّا سی۔ اُہ چکّ نمبّر 157 جِلا لائِلپُر وِچ 9 دسمبّر 1921 نُۄں جمِّیا سی۔ نِربھَے سِںگھّ شاہ بارے کِہا جاںدا سی٬ بھئی اُہ بںدّا کاہدا سی٬ اُڈݨا سپّ سی پُۄرا۔ دھاوی نُۄں اُڈ کے کَیںچی مارن پَیںدا سی۔ اُس دا جنم رمِیدی وِکھے 27 پھروری 1922 نُۄں ہۄئِیا سی۔ نذر مُہمّد بِجلی تے اُستاد کادر بکھش لاہَۄر دے جمّپل سن۔ کِرپال سادھ جِیہنُۄں گُٹّ دی پھڑائی دا پِیر سردار کِہا جاںدا سی٬ 1980 وِچ سدِیوی وِچھۄڑا دے گِیا۔ تارا سِںگھّ مُۄسا پاکِستان دی ٹِیم وِرُدھّ کھیڈِیا سی۔

سںتّۄکھ سِںگھّ اَیٹم بمبّ دا جنم 20 جُلائی 1931 نُۄں ہُشِیارپُر دے پِںڈّ امبّالا جٹّاں وِچ ہۄئِیا سی۔ جدۄں 1954 دے شُرُۄ وِچ چڑھدے پںجّاب دی ٹِیم لہِںدّے پںجّاب ’چ ٹَیسّٹ مَیچ کھیڈݨ گئی تاں لاہَۄرِییاں نیں اُس نُۄں اَیٹم بمبّ دا خِتاب دِتّا۔ جُیانی سمیں اِس نیں مںدّے بھاواں ’چ اِک سَۄ رُپئے تۄں لَے کے ستّ سَۄ رُپئے دے اِناماں والے ساہ پائے تے کِسے نیں اُس دے سرِیر نُۄں مِٹّی لگّی نہِیں ویکھی۔ اتِیت وِچ ہۄ سکدَے اُس نالۄں وی تکڑے ساہی ہۄئے ہۄݨگے پر اُس نُۄں وِیہوِیں سدی دا سروۄتم ساہی کہِݨ وِچ کۄئی اُجر نہِیں ہۄ سکدا۔

مہِںدّر سِںگھّ ڈھگّا٬ سورن سِںگھّ٬ گِیان سِںگھّ٬ سُۄبا سِںگھّ٬ ہرنام سِںگھّ نامہا٬ کرنَیل سِںگھّ بٹھِںڈّا٬ ڈھِلّۄں بھرا٬ اجِیت بلّ٬ کرتار پنُّۄں تے گُردیو اٹّا آپݨے سمیں دے تکڑے کَۄڈِیال سن۔ اٹّا کہِںدّے-کہائُںدے جاپھی نُۄں پجھںتّر پھُٹّ تۄں کھِچّ کے لَے آئُںدا سی۔ اُس دا جنم 15 اپرَیل 1935 نُۄں ہۄئِیا سی۔ پِچھّے جِہے اُس دا ولائِت وِچ مان سنمان کِیتا گِیا۔ سںتّۄکھ سِںگھّ دا جنم مانگڑھ وِچ 1938 ’چ ہۄئِیا تے اُس نُۄں جپھّے دا شِیہ یانِ ٹائیِگر کِہا جاںدا سی۔ اُس نیں پاکِستان دے جرواݨے دھاوِییاں نُۄں بنّہ لا دِتّے سن۔ رتن سِںگھّ رتُّۄ٬ مہِںدّر سِںگھّ دھامی٬ سِیتل سِںگھّ سرائۄ٬ امرِیک سِںگھّ٬ پْرِیتم سِںگھّ٬ جۄتا٬ ستّا٬ اجَیب سِںگھّ باسی تے اجمیر سِںگھّ چکرِیئے نیں وی کبڈّی دے پِڑ وِچ ناں مِٹݨ والِییاں پَیڑاں کِیتِییاں ہن…۔

کبڈّی دی کھیڈ وِچ کئی کھیڈاں دا مِشرن ہَے۔ اِس وِچ کُشتی دے داء جِویں ڈھاک٬ دھۄبی پٹڑا آدِ ساںجھے ہن؛ اِس وِچ اتھلَیٹِکس دا دَۄڑنا بھجّݨا٬ چھالاں مارنا٬ ہاکی تے پھُٹّبال دی کھیڈ ورگی ڈاج اتے جِمناسٹِکس دے کرتبّ وی شامل ہن۔ اِس وِچ دھاوی سۄٹ٬ تلی٬ مۄڑ٬ اںدّرلی٬ باہرلی٬ ڈھاک٬ دھۄبی٬ باڈی ڈاج تے تیذ دَۄڑ دی ورتۄں کردے ہن۔ جاپھی ہتھّ-کٹی٬ گُٹّ پھڑنا٬ کَیںچی٬ لپّا٬ ڈںڈّ٬ بگلی بھرنا٬ لکّ پھڑنا٬ ٹںگّ چِیرنا٬ گِٹّا پھڑنا آدِ دی ورتۄں وی کردے ہن۔ کبڈّی سرِیرک کرتبّاں دی شائِری تے کَۄڈی کَۄڈی کہِݨ دا انُۄٹھا نگما ہَے! اِس نگمے وِچ بلبِیر سِںگھّ دی ’بلّے بلّے‘ وی شامل ہَے۔