ڈیرے وِچّ انیکاں شردھالُۄ آئُںدے٬ متھّے رگڑدے٬ سُکھّݨا سُکھّدے٬ گھراں دی گرِیبی٬ مںدّہالی اتے گھریلُۄ کلیش تۄں نِجات پائُݨ لئی ارداساں بینتِییاں کردے۔ اِسے ڈیرے دے ہی اِکّ شردھالُۄ دی ڈیرے وِچّ بڑی گہِری شردھا سی۔ اُہ ہر کمّ ڈیرے تۄں اۄٹ آسرا لَے کے کردا۔ گھر وِچّ گرِیبی سی٬ اِسدے باوجُۄد وی ڈیرے لئی دسوںدّ کڈھّدا٬ کئی دِن ڈیرے وِچّ سپھائیِیاں کردا۔ جدۄں کدے اِتھّے اُساری ہۄ رہی ہُںدّی تاں مِٹّی٬ بجری٬ ریتا٬ اِٹّاں ڈھۄݨ دی سیوا کردا٬ سںگّتاں دے جُۄٹھے بھاںڈے ماںجدا۔ گلّ کی ہر ترہاں دے اَۄکھے تۄں اَۄکھے کمّ کرن نُۄں اُہ سیوا سمجھکے کردا اتے آپݨے دھنّبھاگ سمجھدا۔ ڈیریدار اُسدی آستھا نُۄں سمجھدا سی۔ اِکّ دِن جدۄں ڈیریدار ڈیرے دے ہرے گھاہ دے لائن وِچّ دُدھّ دھۄتا لِباس پا کے ٹہِل رِہا سی تاں اُسنے اُس شردھالُۄ نُۄں بُۄٹِیاں نُۄں رُۄڑی پائُݨ دی سیوا کردِیاں دیکھِیا۔ ڈیریدار دے من وِچّ دئِیا آئی٬ اُسنے شردھالُۄ نُۄں اواذ ماری تے کِہا٬ “اسِیں تیری سیوا ’تے بڑے کھُش ہاں٬ اجّ جۄ مںگّݨا ایں مںگّ لَے۔”
شردھالُۄ نُۄں کئی سالاں تۄں جِسدی اُمِید سی٬ اُہ اُمِید٬ اُہ آس پُۄری ہۄݨ ’تے آ گئی سی۔ اُسدِییاں اکھّاں وِچّ کھُشی دے ہںجھُّۄ آ گئے۔ اُس کِہا٬ “مہاراج! مَینُۄں اتے میرے پرِوار نُۄں کھُشِییاں دی بکھشِش کرۄ۔ اسِیں سارا پرِوار سمرتھّ ذِںدّگی جِئۄُݨ دے کابِل ہۄئیِئے۔ ساڈی ذِںدّگی وِچّ کھُشِییاں کھیڑے ہۄݨ, مَیں چںگّی ذِںدّگی جِئۄُݨ دا اِچھُکّ ہاں مہاراج!”
ڈیریدار اُسدی گلّ تۄں کُجھ نِراش ہۄئِیا تے بۄلِیا٬ “مَیں تَینُۄں مُکتی دا ور دِںدّا ہاں۔”
“پر مہاراج مَیں چںگّی ذِںدّگی وی جِئُݨی چاہُںدّا ہاں۔ اِہ وی چاہُںدّا ہاں کِہ میرے دھِییاں پُتّر وی چںگّی ذِںدّگی جِئۄُݨ۔ اُہناں نُۄں کِسے اگّے ہتھّ ناں اڈّݨے پَیݨ۔” شردھالُۄ نیں سوال کر دِتّا۔
“اۄ بیسمجھ اِنسان! اسِیں تَینُۄں مُکتی دا ور دے رہے ہاں تے تُۄں پھِر دُنِییاوی جھںجّٹاں وِچّ پِیا ہۄئِیا ایں؟ کُجھ ہۄش کر٬ ہۄش! کِہۄ جِہی ذِںدّگی چاہِیدی ہَے تَینُۄں٬ بۄل؟” چِٹّے لِباس وِچّۄں سۄنے دے چَین والی گھڑی چمکی۔
“اۄہۄ جِہی ذِںدّگی جِہۄ جِہی تُہاڈی اتے تُہاڈے پرِوار دی ہَے۔ جدۄں تُہاڈی اِہ ’مُکتی‘ مَینُۄں مِلیگی٬ اُدۄں تاں مَیں ہۄݨا ہی نہِیں تاں اِہ مُکتی میرے کِس کمّ؟ نالے پہِلاں ذِںدّگی تاں جِئۄں کے دیکھ لئیِئے پھِر مُکتی بارے وی وِچار کر لواںگے۔”
... تے جِیون دے سچّ اگّے مُکتی دا وردان بَۄݨا جِہا ہۄ گِیا سی۔
اکھَۄتی دھرم پْرچارک٬ ڈیریدار٬ پُجاری سانُۄں کِسے اگلے جنم نُۄں سۄدھݨ, سُدھارن دِییاں جُگتاں دسّ رہے ہن پر ساڈے اِس جِیون وِچّ جۄ کُجھ ہۄ واپر رِہا ہَے٬ اُسدا پھِکر کِتھّے ہَے؟ ساڈے اِس جِیون وِچّ ساڈِییاں اکھّاں اگّے ہر رۄذ ودھِیکِییاں ہۄ رہِییاں ہن٬ بھْرِشٹاچار دا بۄلبالا وسِیہ ہُںدّا جا رِہا ہَے۔ راجنِیتک بدنِیتِییاں لکھّاں لۄکاں دے جِیون نُۄں دِین-ہِیݨ بݨا رہِییاں ہن۔ ماواں دے سرُۄیاں ورگے پُتّ نشِیاں دی اگّ وِچّ جھُلس رہے ہن٬ لۄکاں نُۄں کھَیراتاں دے پاتر بݨا دِتّا گِیا ہَے۔ آپا-دھاپی اتے ماراماری دے اِس دَۄر وِچّ کُدرت دے کھذانِیاں نُۄں ہر دِن لُٹِّیا جا رِہا ہَے۔ جل٬ جںگّل اتے آلے دُیالے دی اِنی تباہی منُکھّی سبھِّئتا دے کِسے دَۄر وِچّ نہِیں ہۄئی٬ جِنّی اِس ویلے ہۄ رہی ہَے۔ اِس تباہی وِچّۄں منُکھّ دِییاں بِمارِییاں٬ دُشوارِییاں٬ گرِیبی٬ بھُکھّ-نںگّ بیکاری ورگے سںکّٹ پَیدا ہُںدّے ہن۔ پر اکھَۄتی مذہبی مںچّاں٬ جِتھّۄں منُکھّ نُۄں اِس جنم نُۄں چںگّا بݨائُݨ اتے جنماں-جنماںتراں تۄں مُکتی پائُݨ دی جُگت دسّی جا رہی ہَے٬ اُس مںچّ تۄں منُکھّ دِییاں اِہ سمسِّیاواں٬ دُکھّ اتے سںکّٹ گَیرہاجِر کِئۄں ہن۔ اِہ ساڈے سمِیاں دا اِکّ بہُت وڈّا سوال ہَے٬ جِسدا جواب ساڈے سمیں دے اکھَۄتی مذہبی رہِبراں کۄل کۄئی نہِیں۔
اسِیں آپݨی وِراست ’تے جیکر نذر مارِیئے تاں بِیتے سمِیاں دَۄران ساڈے گُرُۄ ساہِبان نیں اُس سمیں دے شاسکاں٬ راجِیاں-مہاراجِیاں اتے اِنہاں دے جۄٹِیداراں اکھَۄتی پُجاری جمات نُۄں چَۄراہے وِچّ کھڑھے کرکے اُہناں دی اسلِیئت دسّی۔ اُہناں دے مُۄںہ تۄں مانوتا دا جھُۄٹھ نِکاب اُتارکے اُہناں دے چِہرِیاں نُۄں دُنِییاں اگّے نںگِّیاں کرکے مانوتا نُۄں دسِّیا کِہ اِنہاں اکھَۄتی رہِبراں دے اسلی کِردار کی ہن۔ سچّ کہِݨ دی جُرئت کرن کرکے اُہناں نُۄں بہُت وڈِّییاں کُربانِییاں وی دیݨِییاں پئیِیاں۔ اسِیں آپݨے شہِیداں٬ مہامپُرشاں اتے گُرُۄ ساہِبان دِییاں جِیونِییاں پڑھِیئے تاں سانُۄں پتا چلدا ہَے گُرُۄ ساہِب دِییاں سِکھِّیاواں وِچّ سماج ہَے٬ اِہ دُنِییاں ہَے٬ اِسے جِیون نُۄں چںگّا اتے بِہتر بݨائُݨ دی تاگِید ہَے۔ اِسے سماج لئی کُجھ چںگّا کرن دا سںکّلپ ہَے۔ پہِلے پاتشاہ ساہِب سْری گُرُۄ نانک دیو جی جدۄں اِہ پھرمائُںدے ہن کِہ:
کادی کُۄڑ بۄلِ مل کھائ۔۔ بْراہمݨُ ناوَے جِییا گھائ۔۔
جۄگی جُگتِ ن جاݨا ہَے اںدھّ۔۔ تِینَے اۄجاڑے کا بںدھّ۔۔
گُرُۄ ساہِب دا بھاو اُس سمیں دی اُس دھارمِک جمات نُۄں ہی کُٹِہرے وِچّ کھڑھا کرنا سی جۄ لۄکاں دی گلّ کرن دی بجائے سمیں دے ہاکماں دی جھۄلی چُکّ بݨی ہۄئی سی۔ اِس ترہاں گُرُۄ جی نیں لۄکاں نُۄں سچّ دے مارگ ’تے چلّݨ دی تاگِید کردِیاں اُس سمیں دے اِنہاں دھارمِک اڈمبّر کرن والِیاں دی اسلِیئت وی لۄکاں ساہمݨے رکھّی۔ اُس سمیں دے ہاکم٬ جۄ لۄکاں نُۄں لُٹّ کے آپݨِییاں تجَۄرِییاں بھر رہے سن٬ دھناڈھ بݨ رہے سن٬ لۄکاں دا ہکّ کھا رہے سن٬ اُہناں ہاکماں دے کِردار سبںدھّی گُرُۄ ساہِب نیں پھرمائِیا
جے رتُ لگَے کپڑَے جاما ہۄئ پلِیت۔۔
جۄ رتُ پِیوہِ ماݨسا تِنُ کِئۄں نِرملُ چِیتُ۔۔
ساڈے اجّ دے سماج وِچّ اِہ سبھ کُجھ بِیتے نالۄں کئی گُݨا ودھّ ہۄ بِیت رِہا ہَے پر ساڈے سمِیاں دِییاں وکھّ وکھّ سمپّرداواں٬ مذاراں٬ ڈیرِیاں٬ اکھَۄتی دھرم استھاناں دے رہِبراں دی لۄک پکھّی مانوتا دی آواذ کِتھّے ہَے؟ ساڈے لۄک وکھّ وکھّ ترہاں دے سںکّٹ اتے سمسِّیاواں ہںڈّا رہے ہن۔ اِس ستھِتی وِچّ دھارمِک اڈمبّر اتے اِنہاں دے رچنہارے لۄکاں نُۄں دسّدے ہن کِہ تُہاڈِییاں مُشکلاں٬ سمسِّیاواں کِسے راجنِیتک بھَیڑ کرکے نہِیں بلکِہ اِہ سبھ کُجھ تاں کِسمت دِییاں کھیڈاں نیں٬ کرماں دا لیکھا جۄکھا ہَے۔ جیکر کِسے دپھتر وِچّ جاںدِیاں تُہاڈے لِیڑے لاہ لئے جاںدے ہن٬ کِسے سرکاری ادارے وِچّ تُہاڈی گلّ نہِیں سُݨی جا رہی٬ جیکر کِسے رستے تۄں لںگھّدِیاں تُہانُۄں لُٹّ لِیا جاںدا ہَے٬ جیکر اِس دھرتی ’تے تُہاڈے بچِّیاں دا بھوِکھّ تباہ کِیتا جا رِہا ہَے٬ جیکر تُہاڈے آلے دُیالے گںدّگی دے ڈھیر ہن٬ جیکر تُہاڈا آلا دُیالا بِمارِییاں پَیدا کر رِہا ہَے٬ جیکر تُہانُۄں اتے تُہاڈی اَۄلاد نُۄں نکلی کھاݨے اتے نکلی دوائیِیاں مِل رہِییاں ہن٬ جِنہاں نُۄں کھاݨ نال تُسِیں بِمار ہۄ رہے ہۄ٬ تُہانُۄں ذِہنی تَۄر ’تے گُلام بݨائُݨ لئی ہر ترہاں دے رسّے پَیڑے وٹّے جا رہے ہن٬ بھْرِشٹاچار سماج دِییاں جڑھاں نُۄں کھا رِہا ہَے تاں اِس لئی ساڈا اِہ بھْرِشٹ نِذام ذِمّیوار نہِیں بلکِہ اِہ سبھ کُجھ تاں ساڈی دھُرۄں لِکھی کِسمت کرکے ہۄ رِہا ہَے۔ جیکر اسِیں آپݨی کِسمت نُۄں بدلݨا ہَے تاں اِس لئی ذرُۄری ہَے کِہ اسِیں اکھَۄتی سادھاں بابِیاں دِییاں چَۄکِییاں بھرِیئے۔ اِنہاں دے ڈیرِیاں٬ درباراں ’تے جا کے سیوا کرِیئے٬ دسوںدھّ کڈھِّیئے۔ اِہ اںدھّوِشواس لۄکاں دے وِویک نُۄں بَۄݨا بݨا رِہا ہَے۔ اِس مانسِکتا نال جِتھّے اِس بھْرِشٹ نِذام دا کدّ وڈّا ہُںدّا ہَے٬ اُتھّے اِس مانسِکتا نال اِس نِذام دی اُمر وی لمّی ہُںدّی ہَے۔
اِسے مانسِکتا تہِت لۄک آپݨے گھراں دی گرِیبی٬ بِماری٬ لڑائیِیاں٬ کلیش تۄں نِجات پائُݨ لئی مہِینے٬ مسِّیا٬ پُنِّیا٬ وکھّ وکھّ دِناں ’تے اِنہاں ڈیرِیاں٬ مٹھّاں٬ مذاراں٬ اکھَۄتی دھرم استھاناں ’تے ہاذرِییاں بھردے ہن٬ چڑھاوے چڑھائُںدے ہن۔ اِس نال اکھَۄتی دھرم ستھاناں دِییاں جائِداداں بیہِسابِییاں ودھدِییاں ہن۔ اکھَۄتی راجنِیتک آگُۄ وۄٹاں دے پراگے بھرن لئی اِنہاں ڈیرِیاں٬ مٹھّاں٬ مذاراں دی ہاذری بھردے ہن۔ ہُݨ تاں گلّ اِس تۄں کِتے اگاںہ چلی گئی ہَے۔ ہُݨ تاں وۄٹاں سِر ’تے ہۄݨ تاں مذہبی مُدِّیاں نُۄں ہۄر تُۄل دِتّی جاںدی ہَے۔ لۄک آپݨے ہکّاں پْرتی جاگرُۄک ناں ہۄݨ, راجنِیتک بھْرِشٹاچار ودھے-پھُلّے٬ اِسدی اُمر لمّی ہۄوے٬ اِس لئی ذرُۄری ہَے کِہ لۄک اکھَۄتی دھرم-کرم دے بھلیکھِیاں دا شِکار بݨے رہِݨ۔ کِسمتواد دے چکّراں وِچّ بھسے لۄک راجنِیتک بھْرِشٹاچار اتے لۄکمارُۄ نِیتِییاں پْرتی نِرلیپ رہِݨ۔ اِس ترہاں راجنِیتک کُٹِلتا اتے بھْرِشٹاچار راہِیں ہر ترہاں دی کاݨی وںڈّ جاری رہیگی تاں لۄکاں دِییاں مُشکلاں ہۄر ودھدِییاں جاݨگِییاں۔ سمسِّیاواں دے کدّ وڈّے ہۄݨگے تاں ذاہِر ہَے کِہ کِسے گَیبی شکتی دے اۄٹ آسرے دی لۄڑ رہیگی۔ جیکر اجِہی اۄٹ دی ذرُۄرت ہَے تاں اِس نال ڈیرِیاں٬ مذاراں مٹھّاں٬ دھرم استھاناں اُتّے بھِیڑاں وِچّ ہۄر وادھا ہۄویگا۔ اِس ڈھںگّ نال بھْرِشٹ راجنِیتی٬ اکھَۄتی دھرم دے نام ’تے رچے جاںدے اڈمبّراں نُۄں ہر ترہاں بل بکھشدی ہَے اتے اکھَۄتی دھرماں٬ مذہباں دے ٹھیکیدار بھْرِشٹتںتّر دی اُمر لمّی کرن لئی اِسدی ہِمائِت وِچّ کھڑھے ہُںدّے ہن۔ اِس ترہاں اِہ اِکّ دُۄجے دے پُۄرک بݨدے ہن۔
کِسے وی دیش٬ سماج نُۄں آپݨِییاں سمسِّیاواں تۄں نِجات پائُݨ لئی وِگِیانک پہُںچّ دی لۄڑ ہُںدّی ہَے۔ دُنِییاں دے جِہڑے مُلکاں وِچّ وِگِیانک سۄچ دا پْرسار ہۄئِیا٬ اُتھّے ذِیادتر سمسِّیاواں ہلّ کر لئیِیاں گئیِیاں ہن۔ دُنِییاں دے جِہڑے جِہڑے کھِتِّیاں وِچّ رُۄڑھِیوادی دھارناواں پْرچارِییاں گئیِیاں اتے اںدھّوِشواس دا کدّ ودھِیا٬ اُتھّے لۄکاں دِییاں سمسِّیاواں گھٹݨ دی بجائے ودھدِییاں گئیِیاں۔ جیکر کۄئی وِئکتی نِجّی تَۄر ’تے سادھناں پکھّۄں سمپّنّ ہَے پر اُسدے آلے دُیالے دا سماج اجِہا ہَے جِتھّے لُٹّ-مار٬ نشے ہن٬ کتلۄگارت ہَے٬ اِہ سمسِّیاواں کِسے ناں کِسے رُۄپ اُس سادھن سمپّنّ وِئکتی دے جِیء دا جںجّال وی بݨنگِییاں۔ جیکر اسِیں چاہُںدّے ہاں کِہ ساڈا اِہ سماج بِہتر ہۄوے٬ ساڈا آلا دُیالا ساپھ سُتھرا اتے چںگّا ہۄوے٬ ساڈے سماج وِچّ سُکھ شاںتی اتے سہِج٬ سبر ہۄوے تاں سانُۄں آپݨے سماج دِییاں مُشکلاں سمسِّیاواں دی شناکھت کرنی ہۄویگی اتے اِنہاں سمسِّیاواں نُۄں ہلّ کرن لئی کِسے گَیبی تاکت دی اُڈِیک چھڈّ کے آپ ہلّ کرن لئی یتنشِیل ہۄݨا پویگا۔ تاں ہی ساڈا اِہ سماج منُکھّاں دے رہِݨیۄگ بݨ سکدا ہَے۔
* * * * *