جِیو وِگِیانی دسّدے ہن منُکھّ نیں جھُںڈّاں وِچّ رہِݨا جانوراں تۄں سِکھِّیا۔ کُجھ کھۄجِییاں دا اِہ وی وِچار ہَے کِیڑِییاں دے سماجِک تاݨیباݨے نُۄں سمجھ کے منُکھّ نیں جھُںڈّاں وِچّ رہِݨا سِکھِّیا۔ اِس وِچّ کِنّی سچائی ہَے اِہ کۄئی نہِیں جاݨدا پر اِہ سچّ ذرُۄر ہَے کِہ اِکِّیوِیں سدی دے منُکھّ وی اجے تک سماج وِچّ ٹھِیک ترہاں رہِݨا نہِیں آئِیا۔ اِہ جاتاں٬ نسلاں٬ دھرماں دے نام ’تے وںڈِّیا ہۄئِیا ہَے۔ دُنِییاں بھر وِچّ پھِرکُۄواد٬ لڑائیِیاں-جھگڑے٬ دںگّے-پھساد اتے کتلۄگارت دی جڑھ سماجِک وکھریویں ہن۔ پِچھلے ارسے تۄں منِیپُر وِچّ دۄ پھِرکِیاں وِچّ ہۄئے شرمناک دںگّے پھساد اتے اِذرائیِل اتے پھلستِین دِییاں جںگّ دِییاں جڑھاں وی مُۄل رُۄپ وِچّ نسلی اتے مذہبی وکھریویں ہی ہن۔ اِہ سبھ کُجھ دسّدا ہَے کِہ اجّ دے اِس وِکسِت دَۄر وِچّ وی منُکھّی من وِچّ پئیِیاں رُۄڑھِیوادی سمپّردائی گںڈھّاں اجے کھُلّہِییاں نہِیں۔

منُکھّ بھِیڑ دا ہِسّا بݨ کے آپݨے آپ نُۄں ودھیرے سرکھِّئت مہِسُۄس کردا ہَے۔ بھِیڑ کئی ترہاں دِییاں ذِمّیوارِییاں تۄں بچݨ دا اُپاء ہَے۔ بھِیڑ وِچّ شامل ہۄ کے بںدّا کئی وار اُہ کُجھ کر جاںدا ہَے٬ جِسدا اِکلِّیاں رہِ کے اُس نیں کدے کِیاس وی نہِیں کِیتا ہُںدّا۔ منۄوِگِیان انُسار دںگّے پھساد٬ سمُۄہک کتلییام٬ بھنّ تۄڑ کرن جِہِییاں پْروِرتِییاں کُجھ منُکھّاں دے اںدّر دبّویں رُۄپ وِچّ پئیِیاں رہِںدِّییاں ہن۔ اِکلِّیاں منُکھّ اِہناں پروِرتِییاں نُۄں امل وِچّ لِیائُݨ تۄں ڈردا ہَے اتے بھِیڑ دا ہِسّا بݨ کے اُہ اجِہِییاں گھٹناواں نُۄں سرئںذّام دیݨ لئی رتی بھر وی نہِیں جھِجکدا کِئُںکِہ اُہ سمجھدا ہَے جدۄں تک بھِیڑ اُس دے نال ہَے٬ اُہ کُجھ وی کر لوے٬ کۄئی پُچھّݨ والا نہِیں۔ بھِیڑ آپݨے آپ نُۄں سرکھِّئت سمجھدی ہَے۔ منُکھّی اِتِہاس ’تے نِگاہ مارِیاں پتا چلدا ہَے کِہ جدۄں وی کدے کِسے کھِتّے وِچّ منُکھّ اُتّے منُکھّ ولّۄں کہِر ڈھاہِیا گِیا٬ وڈِّییاں بھِیڑاں دُیارا ہی ڈھاہِیا گِیا۔ کِئُںکِہ منُکھّ جاݨدا ہَے کِہ بھِیڑاں نُۄں سذاواں دیݨِییاں مُشکِل ہُںدِّییاں ہن۔

کِسے سمپّردا جاں دھرم نُۄں منّݨ والا ہر وِئکتی سمجھدا ہَے کِہ اُہ پرم تتّ دی بھال وِچّ تُرِیا ہۄئِیا ہَے تے بہُت جلدی اُہ پرم تتّ (سچّ) تک پہُںچّ جائیگا۔ پر ہکِیکت اِہ ہَے کِہ بھِیڑ دا ہِسّا بݨ کے منُکھّ نُۄں گِیان ہاسل نہِیں ہۄ سکدا سگۄں سچائی اِس تۄں کۄہاں دُۄر ہُںدّی ہَے۔ دھرم٬ مذہب دے نام ’تے اِکٹھِّییاں ہۄئیِیاں بھِیڑاں نال دُۄجِیاں ’تے پْربھاو تاں بݨائِیا جا سکدا ہَے٬ دُۄجے پھِرکِیاں نُۄں ڈرائِیا دھمکائِیا تاں جا سکدا ہَے پر سچّ اتے گِیان دا اںشّ بھِیڑ وِچّ کدے وی پَیدا نہِیں ہُںدّا۔ بھِیڑاں سِر رہِت ہُںدِّییاں ہن۔

دُنِییاں وِچّ وڈِّییاں تبدِیلِییاں اُہناں لۄکاں نیں کِیتِییاں جۄ کِسے وی سمپّردا دے شردھالُۄ جاں بھِیڑ دا ہِسّا نہِیں سن۔ گِیلیلِیئۄ٬ جِئُناردۄ بُرۄنۄ٬ چارلس ڈاروِن٬ سِگمںڈّ پھرائِڈ٬ کارل مارکس٬ لُۄئیِس پاسچر٬ تھامس اَیڈِیسن٬ مارکۄنی٬ بَیںجامِن پھرَیںکلِن اتے آئیِنسٹائیِن ورگے رَۄشن دِماگ وی جیکر کِسے دھرم دے شردھالُۄ ہُںدّے تاں اِہ دُنِییاں ہۄر ترہاں دی ہۄݨی سی۔ کِسے سادھ سںتّ تۄں بھوجلۄں پار لںگھّݨ دی جُگت سِکھّ رہی بھِیڑ وِچّۄں اِہ آس ناں رکھِّئۄ کِہ اُہناں وِچّۄں کۄئی وڈّا وِدوان٬ سائِںسدان٬ دانِشور جاں پھِلاسپھر پَیدا ہۄویگا۔ بھِیڑ دی منۄبِرتی اںدھّوِشواسی ہُںدّی ہَے اتے اںدھّوِشواس سارتھِک تبدِیلی لئی سبھ تۄں وڈّا رۄڑا سابت ہُںدّا ہُںدّا ہَے۔

چاہے کۄئی وی مسہب٬ سمپّردا جاں راجنِیتک جمات ہۄوے٬ سانُۄں کدے وی اُس دے پُۄجک اتے شردھالُۄ نہِیں بݨنا چاہِیدا٬ سانُۄں ہمیشا وِویکشِیل بݨنا چاہِیدا ہَے۔ اجّ دے دَۄر وِچّ سۄشل مِیڈِییا دے اِس ذمانے وِچّ بھاویں بہُت کُجھ چںگّا وی ہۄ رِہا ہَے پر مۄبائِل٬ اِںٹرنَیٹّ ’تے وی راجنِیتک اتے دھارمِک شردھالُۄیاں دِییاں سِر رہِت بھِیڑاں دے وڈّے گرُپّ بݨ گئے ہن۔ نَیٹّورک نُۄں کںٹّرۄل کرن اتے آپݨی گلّ نُۄں اگّے رکھّݨ والے آئی ٹی سَیںٹر ستھاپت ہۄ رہے ہن۔ اِہ اِکّ ترہاں نال بھوِکھّ دے نَیٹّورک گَیںگ بݨ رہے ہن جۄ کِہ ساڈی نوِیں پِیڑھی دے وِویک لئی بہُت نِراشجنک ہَے۔ جِتھّے دھارمِک شردھالُۄیاں دی بھِیڑ ہَے٬ اُتھّے راجنِیتک شردھالُۄ اُہناں تۄں چار کدم اگاںہ ہن۔ سۄشل سائِٹاں ’تے وکھّ وکھّ دھرماں٬ مذہباں دے گرُپّ نوِیں پِیڑھی وِچّ پھِرکُۄ ذہِراں دے بِیج بِیج رہے ہن۔ سۄشل مِیڈِییا دی گرُپّباذی منُکھّاں وِچّ نوِیں کِسم دے وکھریویں پَیدا کر رہی ہَے۔ چِںتّا والی گلّ اِہ ہَے کِہ بھوِکھّ وِچّ اِہ سبھ کُجھ ہۄر ودھݨ جا رِہا ہَے۔

اِس دُنِییاں نُۄں جیکر کدے بدلِیا ہَے تاں کُجھ وِچارشِیل لۄکاں نیں بدلِیا ہَے٬ بھِیڑ نیں نہِیں۔ جۄ کدے وی بھِیڑ دا ہِسّا نہِیں بݨدے اُہ نوِیںیاں کھۄجاں کھۄجدے ہن٬ نوِیںیاں پَیڑاں پائُںدے ہن۔ جِتھّے سماج وِچّ وکھّ پھِرکِیاں وِچّ آپسی ٹکراء اکسر پَیدا ہُںدّے رہِںدّے ہن٬ اُتھّے اِہ تِیجی کِسم دے ترکشِیل٬ وِچارشِیل٬ چِںتّک لۄک آم لۄکاں اجِہِییاں پْرستھِتِییاں دے گمبھِّیر سِٹِّیاں تۄں سُچیت کردے رہِںدّے ہن۔ اِہ سمیں دے ہر دَۄر وِچّ بھِیڑاں تۄں وکھّرے ہی رہے۔ اُہناں نُۄں بھاویں اُہناں دے سمیں وِچّ کاپھر٬ ناستِک آکھِیا گِیا پر اُہناں نیں بھِیڑ تۄں وکھّ ہۄ کے آپݨے نویکلے اںدّاذ وِچّ ہمیشا لۄک ہِتاں دی گلّ کِیتی۔ اُہناں نیں ربّ٬ دھرم٬ مسہب ’تے وی کِںتُّۄ کرن تۄں سںکّۄچ نہِیں کِیتا٬ اِہدی بھاویں اُہناں نُۄں کِنّی وی وڈّی کِیمت کِئۄں ناں تارنی پئی۔ سماج وِچّ جدۄں وی کدے اجّ ورگے ہالات پَیدا ہۄئے٬ بُلّے شاہ جِہے پھکّر دے من وِچّ کھِیال آئِیا ہۄئیگا:

دھرمسال دھڑوئی رہِںدّے٬ ٹھاکر دُیارے ٹھگّ۔

وِچّ مسِیتاں رہِݨ کستِّیئے٬ آشک رہِݨ الگّ۔

اجّ جِویں ساڈے سماج وِچّ پھِرکاپْرستی دا بۄلبالا ودھ رِہا ہَے٬ دھرماں٬ مذہباں٬ سمپّرداواں اُتّے اُہ لۄک کابذ ہۄ رہے ہن٬ جِہڑے سماجِک کدراں کِیمتاں تۄں آپ سکھّݨے ہن۔ اِس سمیں اُہناں دی ہالت اِہ ہَے٬ سماج وِچّ جۄ کُجھ مرذی ہۄئی جاوے٬ اُہ آپݨے ڈیرِیاں وِچّ وِہلے بَیٹھے لۄکاں دی کھُۄن پسِینے دی کمائی نال اَیشمئی ذِںدّگی بتِیت کر رہے ہن۔ اِہ آپݨے سیوکاں چیلِیاں نُۄں سماجِک سرۄکاراں نال جۄڑن دی بجائے٬ اُہناں تۄں الگّ کر رہے ہن۔ لکھّاں لۄکاں دے رۄل ماڈل بݨے اِہ لۄک سماج وِچّ پسرِییاں کُرِیتِییاں پْرتی جۄ لۄکاں وِچّ رۄہ پَیدا ہۄݨا ہُںدّا ہَے٬ اُہنُۄں شاںت کرن دا کمّ کردے ہن۔ سماجِک تبدِیلی لئی رُکاوٹ بݨدے ہن۔ سماج نُۄں ہر دَۄر وِچّ جاگدے رکھّے جاݨ لئی بُلںدّ سۄچ اتے بُلںدّ آواذ دی لۄڑ ہُںدّی ہَے٬ جۄ سچّ نُۄں سچّ٬ جھُۄٹھ نُۄں جھُۄٹھ اتے بابر نُۄں جابر کہِݨ دی جُرئت کر سکے۔

اجّ بھِیڑ دا ہِسّا بݨے لۄک آپݨے آپ نُۄں بُلّے شاہ اتے گُرُۄ نانک دے وارس تاں منّدے ہن پر اُہناں دی کہی کۄئی گلّ منّݨ لئی تِیار نہِیں ہن۔ منُکھّ دی پھِترت ہمیشا اِہ رہی ہَے اُہ جِس کِسے وی وِچاردھارا نُۄں منّݨا چاہُںدّا ہَے٬ اُس نُۄں ربّی منّ کے پُۄجݨ لگّ جاںدا ہَے٬ متھّے ٹیکݨ لگّ جاںدا ہَے اتے سمجھدا ہَے کِہ اجِہا کر کے اُس دے چھۄٹے مۄٹے سوارتھاں دی پُۄرتی ہُںدّی رہیگی۔ پر اسِیں مہان لۄکاں دی کۄئی وی گلّ منّݨ لئی تِیار نہِیں ہاں۔ سمیں دے ہر دَۄر وِچّ سماج نُۄں پُۄجک شردھالُۄیاں دی نہِیں بلکِہ وِویکشِیل منُکھّاں دی لۄڑ ہُںدّی ہَے۔ پُۄجک اتے شردھالُۄ چاہے راجنِیتک ہۄوے٬ چاہے دھارمِک٬ اِہ سارتھک تبدِیلی لئی ہمیشا کھترناک سابت ہُںدّا ہَے۔ آپݨے سمیں دَۄران بہُت پہِلاں جدۄں سپِیکراں دے شۄر-گُلّ دا اجے نام نِشان وی نہِیں ہُںدّا سی٬ کبِیر ساہِب نیں اِکّ سلۄک وِچّ مُلّاں نُۄں پچھِّیا:

کبِیر مُلاں منارے کِیا چڈھہِ ساںئی ن بہرا ہۄئ۔۔

جا کارنِ تُۄں باںگ دیہِ دِل ہی بھِیترِ جۄئ۔۔

کِہ جِس کھُدا نُۄں رۄذ اُچّی اُچّی٬ وار وار آواجاں ماردا ہَیں٬ پکاردا ہَے٬ اُہ کۄئی بۄلا ہَے؟ اسِیں باݨی وِچّ اجّ وی وار وار اِہ سلۄک پڑھدے سُݨدے ہاں پر اُچّی سپِیکر لا کے دِن رات ربّ نُۄں آواذ دیݨ لگّے ہۄئے ہاں۔ کئی سادھ بابے تاں لگاتار پاٹھاں دِییاں لڑِییاں ہی رکھّ لَیںدے ہن٬ جۄ مہِینِیاں بدھّی چلدِییاں رہِںدِّییاں ہن۔ اُہ ربّ کِہۄ جِہا ربّ ہۄویگا٬ جۄ بںدّے دے وار وار ربّ ربّ کرن نال کھُشی وِچّ جھُۄمݨ لگّ پَیںدا ہَے؟ منُکھّ دی سۄچ نُۄں بنّہ کے رکھّݨ لئی اِہ سبھ ترہاں دِییاں گھاڑتاں شاتر لۄکاں نیں ہی گھڑِییاں ہن۔

راجنِیتک اتے سماجِک نِگھار تۄں سماج نُۄں اُبھارن لئی شردھا نہِیں بلکِہ وِویک دی لۄڑ ہَے۔ وِویکشِیل منُکھّ ہی سماج نُۄں ہۄر سۄہݨا بݨائُݨ دا یتن کردا ہَے۔ سکُۄلاں٬ کالجاں٬ یُۄنِیورسِٹِییاں وِچّ منُکھّ نُۄں جۄ سِکھِّیا دِتّی جا رہی ہَے٬ اِہ سِکھِّیا وکھّ وکھّ وِشِیاں وِچّ مُہارت ہاسل کرن والے کامے تاں پَیدا کردی ہَے پر منُکھّ نُۄں وِویکشِیل نہِیں بݨائُںدی۔ دُنِییاں نُۄں ہر دَۄر وِچّ چںگّے وِشا ماہِراں تۄں وی ودھّ دانِشور اِنساناں دی لۄڑ رہی ہَے۔ تکنِیکی وِکاس دے اِس دَۄر وِچّ سرِیرک اتے مانسِک تَۄر ’تے منُکھّ ہر دِن بدل رِہا ہَے۔ اِہ تبدِیلی منُکھّی من ’تے کی پْرواو پاویگی٬ اِسدا سہی سہی اںدّاذا پھِلہال کِسے نُۄں نہِیں ہَے۔ وِگِیانک وِکاس دے اِس دَۄر وِچّ اِہ بڑا ذرُۄری ہَے کِہ ساڈی سۄچ وی وِگِیانک ہۄوے٬ تاں ہی اسِیں اجّ دے دَۄر دے تیذی نال بدل رہے ورتارِیاں نُۄں سمجھ سکدے ہاں۔ اسِیں اِکّ ترہاں تکنِیکی وِکاس دے ہڑھ دے دَۄر وِچّۄں گُذر رہے ہاں۔ اِس دَۄر نُۄں سمجھݨ لئی بڑا ذرُۄری ہَے کِہ اسِیں اںدھّوِشواسی منۄبِرتی دا تِیاگ کرکے سُچیت منُکھّ بݨِیئے۔

سانُۄں چاہِیدا ہَے کِہ اسِیں منُکھّ دے وِویک ’تے ذۄر دیئیِئے۔ سماج نُۄں چںگّا بݨائُݨ لئی اُپّرۄں کِسے گَیبی تاکت نیں کدے نہِیں آئُݨا۔ سماج نُۄں ماڑا بݨائُݨ لئی منُکھّ ہی ذِمّیوار ہُںدّے ہن اتے منُکھّ کۄل ہی اِس نُۄں چںگّا بݨائُݨ دی سمرتھّا ہَے۔ سۄ آئۄ٬ سماج وِچّ پھَیلی ہر ترہاں دی ہنیرگردی کھِلاپھ وِویکشِیل بݨکے آپݨے ہِسّے دا چانݨ کرن لئی یتنشِیل ہۄئیِئے۔

* * * * *