گُرُۄ نانک دیو اتے سمُںدّری ملاہ واسکۄ ڈا گاما ہاݨۄ-ہاݨی سن۔ دۄہاں دا جنم 1469 اِیسوی وِچّ ہۄئِیا سی۔ 1969 وِچّ دۄہاں دِییاں پںجّوِیںیاں جنم شتابدِییاں دھُۄمدھام نال منائیِیاں گئیِیاں۔ پُرتگال دی سرکار نیں واسکۄ ڈا گاما دی یاد وِچّ یادگاری سِکّے کڈھّے سن۔ پںجّاب سرکار نیں گُرُۄ نانک دیو دے ناں اُتّے امّْرِتسر وِچّ یُۄنِیورسِٹی ستھاپِت کِیتی سی۔ سمیں دا گیڑ ویکھۄ کِہ پُۄرب ولّۄں گُرُۄ نانک دیو 1496 وِچّ اُداسِییاں دے پںدھّ پئے اتے پچھّم ولّۄں واسکۄ ڈا گاما 1497 وِچّ پُرتگال تۄں اِںڈِییا نُۄں ٹھِلّہِیا۔

گُرُۄ نانک دیو پُۄرب وِچّ رائ بھۄئ دی تلوںڈّی (ننکاݨا ساہِب) وِچّ جنمے سن جد کِہ واسکۄ ڈا گاما پچھّم وِچّ پُرتگال دے شہِر سائیِنذ وِچّ جمِّیا سی۔ دۄہاں نیں دُنِییا دا لمّا چَۄڑا سفر کِیتا۔ اِکّ نیں پَیدل تے دُۄجے نیں سمُںدّری بیڑِیاں اُتّے۔ اݨجاݨے راہاں دا اُہ سفر ہذاراں کۄہاں دا سی۔ وِچارن والی گلّ ہَے کِہ اُنہاں دے اَۄجھڑ پَیںڈِیاں دا اُدیش کی سی؟ اُنہاں دے انُیائیِیاں نیں اُنہاں دے اُدیش اُتّے کِنّا کُ امل کِیتا؟ ہُݨ جدۄں گُرُۄ نانک دیو جی دا 550واں پْرکاش پُرب منائِیا جا رِہا ہَے٬ اُنہاں دِییاں اُداسِییاں دے اُدیش نُۄں اپنائُݨ دی کِتے ودھّ لۄڑ ہَے۔

بال نانک پاںدھے اتے مَۄلوی تۄں اکھّر پڑھ کے ڈںگّر چارن لگّے سن۔ ڈںگّر چاردِیاں دھُپّے ہِ اکھّ لگّ گئی۔ مجھّاں رائے بُلار دی پَیلی وِچّ وڑ گئیِیاں۔ اُلامبھے آئُݨ لگّے۔ پِتا مہِتا کالُۄ نیں آپݨے پُتّر نُۄں لِیہ اُتّے پائُݨ لئی وِیہ رُپئیِئے دے کے کِہا٬ “جاہ نانک٬ سَۄدا پتّا کر٬ کھٹّ کما۔”

اُدۄں دے وِیہ رُپئیِئے ہُݨ دے لکھّاں رُپئیِیاں برابر سن۔

گُرُۄ نانک نیں اُنہاں رُپئیِیاں دا بھُکھّے سادھُۄیاں نُۄں یانی لۄڑوںدّاں نُۄں انّ پاݨی چھکا دِتّا۔ آپݨے جاݨے سچّا سَۄدا کر لِیا۔ کارل مارکس دی وِچاردھارا ’یۄگتا انُسار کمّ اتے لۄڑ انُسار وست‘ بائد وِچّ آئی۔ گُرُۄ نانک دی سچّے سَۄدے والی مِسال نال لۄڑوںدّ لۄکاں نُۄں کھاݨا کھُیائُݨ دی پِرت پَے گئی جِس نُۄں گُرُۄ دے سِکھّاں نیں ’گُرُۄ کا لںگّر‘ ناں دے دِتّا۔ شُکر ہَے اُہ پِرت اجّ وی کائِم ہَے۔ پدارتھواد دے بیرُکھے ورتارِیاں سمیں وی گُردوارِیاں وِچّ لۄڑوںدّاں نُۄں مُفت کھاݨا پرۄسِیا جاںدا ہَے۔ اُتھّے جات برادری نہِیں ویکھی جاںدی٬ اُۄچ نِیچ نہِیں پرکھی جاںدی۔ پھِر وی سبھ تھاںئیِں سبھ کُجھ اچھّا نہِیں۔ گُرُۄ دے سِکھّاں نُۄں آپݨی اںتّر آتما اںدّر جھات مارن دی لۄڑ ہَے۔

گُرُۄ نانک دیو جی دا اُدیش سی٬ پرائِیا ہکّ ناں مارنا٬ مائِیا نال مۄہ ناں کرنا٬ مائِیا وِچّ کھچت ناں ہۄݨا٬ مائِیا اِکٹھّی کرن لئی کِرتِییاں اتے اُپجائۄُ سادھناں دی لُٹّ کھسُٹّ ناں کرنی اتے ساری اُمر مائِیا خاتر ہی پاپڑ ناں ویلی جاݨے۔ مائِیا دے ماڑے رۄل بارے گُرُۄ نانک دیو جی نیں بہُت کُجھ لِکھِیا جِسدا تتّسار ہَے: پاپا واجھہُ ہۄوے ناہی مُئِیا ساتھِ ن جائی۔ سرل ارتھ ہن: پاپاں بِناں یانی لُٹّ کھۄہ کرے بِناں مائِیا اِکٹھّی نہِیں ہُںدّی۔ جِہڑے پھِر وی اِکٹھّی کرنۄ نہِیں ٹلدے٬ مرن ویلے اُہ اُنہاں دے نال نہِیں جاںدی۔ چںگّا رہے جے بںدّا کِرت کرے٬ وںڈّ چھکے تے نام جپے۔ سربتّ دا بھلا اِسے وِچّ ہی ہَے۔ اِس اُدیش دے پرچار لئی گُرُۄ نانک دیو جی نیں چار اُداسِییاں بھاو چار لمّے سفر کِیتے۔ باݨی رچی٬ گائی٬ گۄشٹاں کِیتِییاں اتے کہِییاں گلّاں اُتّے خُد امل کر کے وِکھائِیا۔

سوال پَیدا ہُںدّا ہَے کِہ کی گُرُۄ دے سِکھّ گُرباݨی ’تے خُد امل کر رہے ہن؟ کِتے پاکھںڈّ تاں نہِیں کر رہے؟ گُراں دا بچن ہَے: چھۄڈِیلے پاکھںڈّا ...۔

دُۄجا پاسا دیکھۄ۔ واسکۄ ڈا گاما اݨگَۄلِیا بچّا سی۔ اُہدی جنم تارِیکھ دا اجے وی پکّا پتا نہِیں۔ اِنا کُ پتا لگّ سکِیا کِہ اُہ 1460وِیاں وِچّ جمِّیا سی۔ اُہدا جنم سال اٹیسٹے نال ہی 1469 لِکھِیا گِیا جۄ سببّ نال گُرُۄ نانک دیو دا اسلی جنم سال ہَے۔ ملاہگِیری اُہدا شَۄک سی۔ جان جۄکھۄں والا سی۔ خترے سہیڑن والا۔ جُیان ہۄئِیا تاں پُرتگال دے بادشاہ نیں اُس نُۄں سمُںدّری بیڑا دے کے اِںڈِییا لبھّݨ لئی بھیجِیا۔ اُس دا اُدیش سی٬ نواں مُلک لبھّݨا٬ وݨج وپار کرنا اتے دَۄلت نال مالامال ہۄݨا۔ اِہ اُدیش گُرُۄ نانک دیو جی دے اُدیش دے بِلکُل اُلٹ سی۔

واسکۄ ڈا گاما نیں اِںڈِییا نُۄں پہِلا سمُںدّری بیڑا 8 جُلائی 1497 نُۄں ٹھیلہِیا۔ اُہ 20 مئی 1498 نُۄں کالِیکٹ پُجّا۔ گُرُۄ نانک دیو واںگ ناں کِسے نال گۄشٹ کِیتی٬ ناں جِیون دا اُدیش دسِّیا٬ ناں جِیون دی بںدّکھلاسی دا راہ دسِّیا۔ اِںڈِییا پہُںچّا تے مسالِیاں دے بیڑے بھر کے یُۄرپ وِچّ مہِںگّے بھاء ویچݨ لئی لَے گِیا۔ گُرُۄ نانک دا اُدیش مائِیا تۄں مُکت سچِیارا جِیون جِئۄُݨا سی جد کِہ واسکۄ ڈا گاما نُۄں بھیجݨ والے بادشاہ دا مںتّو بہُتی مائِیا اِکٹھّی کرنا سی۔ واسکۄ ڈا گامے نیں چار گیڑے لائے تے چَۄتھا گیڑا لائُںدِیاں 24 دسمبّر 1524 نُۄں اِںڈِییا دے شہِر کۄچی وِچّ چلاݨا کر گِیا۔ اُس دی دیہ دپھنا کے پہِلاں اُہدی کبر کۄچی وِچّ ہی بݨائی گئی٬ پھِر 1939 وِچّ دیہ پُرتگال لِجا کے دپھنائی گئی۔ گُرُۄ نانک دیو جی نیں وی چار اُداسِییاں بھاو چار چکّر لائے۔ پھِر کرتارپُر وسائِیا٬ خُد کھیتی کِیتی٬ لںگّر لائے اتے 1939 وِچّ کرتارپُر وِکھے جۄتی جۄت سمائے جِتھّۄں دے لاںگھے دِییاں گلّاں اجّ کلّہ چرچا دا وِشا ہن۔

سمیں دا گیڑ ویکھۄ٬ واسکۄ ڈا گاما نُۄں بِکھڑے پَیںڈِیاں اُتّے پائُݨ والِیاں دے لۄٹُۄ ٹۄلے سمیں نال گلۄبلائیِجیشن تک پُجّدِیاں ملٹِینَیشنل کمپّنِییاں بݨا کے کُلّ دُنِییا دی دَۄلت لُٹّ رہے ہن تے مائِیا اِکٹھّی کرن ڈہے ہن۔ مائِیا اِکٹھّی کرن لئی اُہ جںگّی ہتھِیار بݨا رہے٬ مُلکاں نُۄں پاڑ رہے٬ آپس وِچّ لڑا رہے٬ مارُۄ نشے چلا رہے٬ دہِشت پھَیلاء رہے٬ وڈّے مَۄل بݨا رہے٬ وݨج وپار ودھا رہے٬ کرںسّی دی کھیڈ کھیڈ رہے اتے لۄکراجاں دی پٹّی میس کرن لئی وۄٹاں ویچ وٹّ رہے نیں! لۄکائی بلدی دے مُۄںہ دے رکھّی ہَے اُنہاں نیں۔

اِدھّر گُرُۄ نانک دیو جی دے پَیرۄکاراں ولّ نذر مارۄ۔ کی اُہ آپݨے گُرُۄ دے درسائے مارگ اُتّے چلّ رہے نیں جاں اُہ وی واسکۄ ڈا گامے دے چیلے بݨ گئے ہۄئے نیں! کِتے ’راج نہِیں سیوا‘ دے ناں اُتّے نۄٹاں نال راج لَیݨ تے راج نال نۄٹ اِکٹھّے کرن دا ڈراما تاں نہِیں کری جا رہے؟

کُجھ سال پہِلاں مَیں سِیاٹل کبڈّی ٹُۄرنامَیںٹ دی کُمَیںٹری کرن گِیا۔ کُمَیںٹری کردِیاں مَیتھۄں کِہا گِیا کِہ کمپِّئۄُٹر ساپھٹویئر والا بِلّ گیٹس اِسے شہِر دا ہی ہَے۔ اُہ سبھ تۄں وڈّا اِمپلائِر ہَے۔ اُہدی سالانا آمدن 90 بِلِیئن ڈالر تۄں ودھّ اےَ۔ اِکّ بںدّا میرے کۄل آئِیا تے آکھݨ لگّا٬ “بِلّ گیٹس نہِیں٬ سبھ تۄں وڈّا اِمپلائِر اےَ گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب۔ ساڈا مہاراج۔ اُہدی سالانا آمدن دے تاں بِلّ گیٹس پا پاسک وی نہِیں۔”

مَیں کِہا٬ “مہاراج تاں مائِیا تۄں مُکتی دا مارگ دسّدے نیں۔ مَینُۄں تُہاڈی گلّ دی سمجھ نہِیں آئی۔”

اُس نیں گلّ سمجھائی - اکھے ساڈے مہاراج دے وی انیکاں ایجںٹّ نیں٬ جِنہاں واسکۄ ڈا گاما واںگ وپاری بݨ کے گُرباݨی ہی ویچݨی لا چھڈّی اےَ! ویکھ لئۄ ہذاراں گُردوارے جتھیداراں تے سیواداراں نیں کمائی دے سٹۄر بݨا چھڈّے نیں۔ اُتھّے پاٹھ وِکدے نیں٬ کِیرتن وِکی جاںدا ہَے٬ کتھا وِکدی اےَ٬ کار سیوا وِکدی ہَے٬ کی نہِیں وِکدا اُتھّے؟ اگلِیاں نیں ارداس دی وی بھیٹا/پھِیس لا رکھّی اےَ۔ ڈھۄلکِییاں واجے٬ ڈھڈّ سارںگِّییاں٬ گلّ کی سارے ساذ باج ای پَۄںڈ پَۄںڈ٬ ڈالر ڈالر کُۄکی جاںدے نیں۔ دربار ساہِب جا کے دیکھ لئۄ۔ گھٹّ مائِیا نال متھّا ٹیکۄ تاں چلّۄ اگاںہ۔ ودھ مائِیا نال متھّا ٹیکۄ تاں اگلے سِرۄپے بخشدے نیں!

کَۄݨ پُچھّدا ہَے کِہ گُرُۄ نانک دیو جی نیں تاں ملک بھاگۄ دے مالہ پُۄڑِیاں دی تھاں بھائی لالۄ دی کۄدھرے دی رۄٹی نُۄں پہِل دِتّی سی۔ اُنہاں شبد اُچارِیا سی:

نِیچا اںدّرِ نِیچ جاتِ نِیچی ہُۄ اتِ نِیچُ۔۔

نانکُ تِن کَے سںگِّ ساتھ وڈِیا سِئۄ کِیا رِیس۔۔

 

جِتھَے نِیچ سمالِیئنِ تِتھَے ندرِ تیری بکھسِیس۔۔

اجے وی ویلا ہَے پاکھںڈّ چھڈّݨ دا٬ آپݨے گُرُۄ دے لڑ لگّݨ دا٬ ناں کِہ گُرُۄ نانک تۄں بیمُکھ ہۄ کے واسکۄ ڈا گاما دے پِچھلگّ بݨن دا٬ اتے مائِیا دے ٹیٹے چڑھ کے کھجّل کھُیار ہۄئی جاݨ دا۔ نہِیں تاں پھِر اسِیں گُرُۄ نانک دے کی لگّدے ہاں؟