اںدھّوِشواس کِسے وی سماج لئی سںگھّݨے ہنیرے ورگی ستھِتی ہُںدّی ہَے۔ اںدھّوِشواساں دے گلبے وِچّ لۄکاں دی سۄچ وِچار کرن دی شکتی بَۄݨی ہۄ جاںدی ہَے۔ جِس سماج وِچّ اںدھّوِشواس ودھیرے ہُںدّے ہن اُس سماج وِچّ جِیون پچھڑ جاںدا ہَے۔ لۄک آپݨے گھراں دے دُکھّاں٬ کلیشاں٬ گرِیبی٬ مںدّہالی لئی کِسے گَیبی تاکت نُۄں ذِمّیوار منّدے ہن۔ لۄکاں دا جِیون منۄرتھ گواچ جاںدا ہَے۔ سۄچ وِچار پکھّۄں کںگّال ہۄئے لۄک آپݨے ہالات ٹھِیک کرن لئی اکھَۄتی کرم کاںڈاں وِچّ پھسدے ہن۔ کِسے اکھَۄتی سادھ سںتّ سِیاݨے دے در ’تے متھّے رگڑدے ہن۔ چڑھاوے چڑھائُںدے ہن۔

ساڈے مُلک وِچّ ہر پِںڈّ گلی مُہلّے پُچھّاں دیݨ والے٬ چَۄکِییاں لائُݨ والے٬ رُۄہاں-بدرُۄہاں اتے کِیتے کرائے دا ہلّ کرن والے اکھَۄتی سِیاݨے آم مِل جاںدے ہن۔ اِہناں وِچّۄں بہُتے آپ منۄوِکاراں دے شِکار ہُںدّے ہن۔ اکھَۄتی جںتّر-مںتّر اتے تںتّر ماہِر اںدھّوِشواس دے ہنیرے وِچّ اجِہے کارِیاں نُۄں سر-اںجّام دِںدّے ہن جِہناں نال گِیان وِگِیان دے اِس یُگّ وِچّ منُکھّتا شرمشار ہۄ جاںدی ہَے۔ پِچھلے دِنِیں کھڈُۄر سہِب نیڑلے پِںڈّ کلّہا دے اِکّ تاںترِک نیں آپݨے ہی رِشتیدار دے ڈھائی سال دے ماسُۄم بچّے دی بلی لَیݨ لئی ذمِین اُتّے پٹک پٹک کے اُسدی جان لَے لئی۔ اِس گھٹنا تۄں کُجھ دِن بائد اِکّ اکھَۄتی تاںترِک دے چکّر وِچّ لامبڑا تھاݨے ادھِین پَیںدے پِںڈّ ملکۄ وِچّ 7 سال دے بچّے دا کتل کر دِتّا گِیا۔ اجّ دے وِگِیان دے یُگّ وِچّ وی جیکر اجِہِییاں وہِشت بھرِییاں گھٹناواں واپردِییاں ہن تاں سانُۄں اجِہِییاں گھٹناواں پْرتی بیہدّ چِںتّت ہۄݨ دی لۄڑ ہَے۔ اِہ سبھ کُجھ درسائُںدا ہَے کِہ ساڈے سماج دا وڈّا ہِسّا اجے وی مدھّیُگّ وِچّ وِچر رِہا ہَے۔

اِہ دۄویں گھٹناواں پںجّاب نال سبںدھّت ہن۔ پر پُۄرے بھارت وِچّ تاں اجِہِییاں گھٹناواں اکسر واپردِییاں ہی رہِںدِّییاں ہن۔ کِسے جانور دی بلی لَیݨی وی نِںدّݨیۄگ ورتارا ہَے پر کِسے بچّے دی بلی لَیݨی تاں اتِ نِیچ ہرکت ہَے٬ جِس نُۄں سبھِّیا سماج وِچّ کِویں وی برداشت نہِیں کِیتا جا سکدا۔ درئسل بلی دیݨ پِچھّے وی کئی ترہاں دِییاں رُۄڑِیوادی دھارناواں بݨِییاں ہۄئیِیاں ہن۔ پُراݨے سمیں دا منُکھّ٬ جِس دی سۄچ دا دائِرا بڑا سِیمت سی٬ اُہ شِکار کرکے آپݨا نِرباہ کردا سی۔ اُس دی سبھ تۄں وڈّی پْراپتی چںگّا شِکار مارنا اتے اِس نُۄں کھاݨا ہُںدّا سی۔ شِکار مارکے کِسے گَیبی تاکت نُۄں بھیںٹ کرن نُۄں اُس دی پُۄجا سمجھِیا جاںدا سی اِسے مانسِکتا تہِت اجّ وی لۄک سمجھدے ہن کِسے اۄپری تاکت نُۄں کھُش کرن لئی بلی دے کے اُس تۄں منمرذی دا کمّ کروائِیا جا سکدا ہَے۔ ٹُۄݨے ٹامݨ کرن پِچھّے وی اجِہی مانسِکتا ہی کمّ کر رہی ہُںدّی ہَے۔ جدکِہ اجِہا کُجھ کرن نال کُجھ وی نہِیں ہۄݨا ہُںدّا۔

اِکّ تاں اجِہے اںدھّوِشواشی کرم کاںڈ کرن والے تاںترِک ہن جۄ کئی وار کِسے ماسُۄم دی ہتِّیا کرن تکّ چلے جاںدے ہن۔ دُۄجے اُہ ہن جۄ اجّ وڈّی پدھّر ’تے اںدھّوِشواس دا کارۄبار کردے ہن۔ اِہ لۄکاں دی سرِیرک ہتِّیا بھاویں نہِیں کردے پر اِہناں ولّۄں کِیتِییاں جا رہِییاں اںدھّوِشواشی گتِیوِدھِییاں نال لکھّاں لۄکاں دے وِویک دی ہتِّیا ذرُۄر ہُںدّی ہَے۔ اجّ وی کرۄڑاں لۄک گَیبی تاکتاں وِچّ انّہی شردھا رکھّدے ہن اتے سمجھدے ہن کِہ گھر وِچّ چںگّے ماڑے کارجاں لئی کۄئی اۄپری گَیبی تاکت ذِمّیوار ہَے۔ لۄک سمجھدے ہن کِہ کِسے سادھ سںتّ جاں سِیاݨے دے لڑ لگّ کے ماڑِییاں ہالتاں نُۄں ٹھِیک کِیتا جا سکدا ہَے۔ گھربار اتے کارۄبار دی بھلائی٬ بِمارِییاں دُشوارِییاں تۄں نِجات پائُݨ لئی لکھّاں لۄک مٹھّاں٬ ڈیرِیاں٬ سمپّرداواں وِچّ جا کے سیوا کردے ہن۔ ساڈے مُلک وِچّ رۄذاناں لکھّاں لِیٹر پَیٹرۄل٬ ڈِیذل اجِہِییاں یاتراواں لئی پھُۄکِیا جاںدا ہَے۔ لکھّاں منُکھّاں دی اَینرجی پھجُۄل کمّاں ’تے وِیارتھ کھرچ ہُںدّی ہَے۔ اںدھّوِشواس دا کارۄبار کرن والے سادھ٬ سںتّ٬ سُیامی لۄکاں دی اںدھّوِشواشی منۄبِرتی سدکا اَیشمئی جِںدّگی جِئُںدے ہن۔ آلِیشان اِمارتاں اتے مہِںگِّییاں گڈِّییاں وِچّ رہِݨ والے اکھَۄتی سادھ سںتّ ہُݨ آپݨی سںگّت دی گِݨتی مُتابِک لُکویں رُۄپ وِچّ ستّا دے ہِسّیدار وی بݨن لگّ پئے ہن۔ گرِیبی٬ مںدّہالی دے ستائے گرِیب لۄک آپݨے گھراں دے دھۄݨے دھۄݨ لئی اِہناں شہِنشاہاں ورگے سادھاں بابِیاں دے دے دراں ’تے بچِّیاں سمیت متھّے رگڑدے ہن٬ ڈںڈَّۄںتا کردے ہن۔ جِویں اِس دھرتی ’تے پَیدا ہۄ کے اُہناں نیں کۄئی وڈّا گُناہ کر لِیا ہۄوے۔ اِہ بھۄلے بھالے لۄک اِہ نہِیں جاݨدے کِہ مںدّہالی لئی اُہناں دی کِسمت نہِیں بلکِہ دیش دا بھْرِشٹ پْرشاسنِک تںتّر ذِمّیوار ہَے۔ اِہناں سںسّتھاواں ’تے اِکٹھّے ہۄئے لکھّاں لۄکاں نُۄں اکھَۄتی اگلی پِچھلے دُنِییاں دے نکشے دِکھا دِکھا کے ڈرائِیا جاںدا ہَے کِہ نرک کُںڈّ تۄں پار اُتارا کرن لئی سادھاں سںتّاں دے لڑ لگّ جائۄ۔ اِہناں دی سںگّت کرۄ٬ اِہناں نُۄں دِتّی مائِیا اگّے جا کے 72 گُݨا ہۄ کے تُہانُۄں مِلݨی ہَے۔ ہر ہالت وِچّ رذا وِچّ راذی رہِݨا ہَے اتے رذا تۄں بِناں پتّا نہِیں ہِل سکدا۔ اجِہِییاں دھارناواں دا پْرچار کرکے جِتھّے آپݨے ڈیرے جاں سمپّردا نال لۄکاں نُۄں بنّہِیا جاںدا ہَے٬ اُتھّے اجِہی وِچاردھارا لۄکاں دے وِویکشِیل ہۄݨ وِچّ رُکاوٹ بݨدی ہَے۔ اسِیں گُرُۄ نانک دیو جی جاں سْری گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی دی جِیونی پڑھِیئے تاں پتا چلّدا ہَے کِہ اُہناں نیں آپݨا جِیون کِسے ہۄر دُنِییاں لئی نہِیں بلکِہ اِس دُنِییاں نُۄں بِہتر بݨائُݨ لئی سمرپِت کِیتا۔ اُہ سُکھمئی جِںدّگی بتِیت کر سکدے سن پر اُہناں نیں آم منُکھّ دے دُکھّاں٬ درداں٬ کشٹاں لئی آپݨے سُکھ آرام دی کُربانی دِتّی۔ اِس دے اُلٹ اجّ دے سادھ سںتّ٬ سُیامی٬ ڈیریدار آدِ آتما-پْرماتما٬ نرک سورگ آدِ دے نام ’تے وڈّے کارۄبار کرکے مالامال ہۄ رہے ہن٬ سماج وِچّ پھَیلے اںدھّوِشواساں دے ہنیرے نُۄں ہۄر سںگھّݨا کر رہے ہن۔ اںدھّوِشواساں دے شِکار سماج کئی دہاکے پچھڑ جاںدے ہن۔ اںدھّوِشواساں وِچّ گْرست سماجاں وِچّ نوِییاں سۄچاں اتے نویں وِچاراں والے لۄک پَیدا نہِیں ہُںدّے۔ اسِیں دُنِییاں بھر دا نکشا دیکھِیئے تاں پتا چلدا ہَے کِہ دُنِییاں وِچّ جِتھّے جِتھّے کرم کاںڈ٬ پاٹھ پُۄجا٬ وہِم بھرم دے جالے ودھیرے سںگھّݨے ہُںدّے ہن٬ اُتھّے لۄکاں وِچّ سۄچ وِچار کرن دی تاکت وی نِگُݨی ہۄ جاںدی ہَے۔ اِس دے اُلٹ جِہڑے دیشاں وِچّ اںدھّوِشواساں دا گلبا گھٹّ ہَے٬ اُتھّے نوِییاں لبھّتاں لبھِّییاں گئیِیاں۔ اُتھّے اُچّی سمجھ والے وِچارک٬ دارشنِک٬ وِدوان اتے مہان کھۄجاں کرن والے مہان وِگِیانی پَیدا ہۄئے۔ کِسے وی مُلک دی ترکّی لئی اِہ بڑا ذرُۄری ہَے کِہ اںدھّوِشواساں کھِلاپھ وڈّی مُہِمّ وِڈّی جاوے۔

گِیان وِگِیان اتے وِدِّیا دے پْرسار دے باوجُۄد وی اںدھّوِشواس ہۄر تیذی نال ودھݨا لگّ ہَے۔ اِس دے پِچھّے برِیک کارن ہن۔ وِگِیان دی ہر کھۄج اُتھّۄں شُرُۄ ہُںدّی ہَے جِتھّے ہر ترہاں دِییاں پُراتن رُۄڑِیوادی دھارناواں نُۄں تِیاگ دِتّا جاںدا ہَے۔ بلکِہ ہر پُراتن دھارنا نُۄں تِیاگݨ تۄں بائد وِگِیان دا جنم ہُںدّا ہَے۔ پر اپھسۄس نال کہِݨا پَیںدا ہَے کِہ وِگِیان ولّۄں پَیدا کِیتِییاں وستاں نُۄں لالچی منۄبِرتی تہِت اںدھّوِشواس پھَیلائُݨ لئی ورتِیا جا رِہا ہَے۔ کمپِّئۄُٹر لَیپٹۄپ ’تے اپلۄڈ کِیتے پْرۄگراماں راہِیں ہُݨ منُکھّ دا بھوِکھّ دسِّیا جاݨ لگِّیا ہَے۔ کُںڈّلِییاں تِیار کِیتِییاں جاݨ لگِّییاں ہن۔ اِںٹرنَیٹّ اتے مۄبائِل پھۄن دی مدد نال وی ہر رۄذ اںدھّوِشواساں دا کرۄڑاں دا کارۄبار ہُںدّا ہَے۔ کرمکاںڈ کرن لئی وِگِیانک تکنِیک دی مدد لئی جا رہی ہَے۔

ساڈے مُلک وِچّ بیرُذگاری ہَے٬ گرِیبی ہَے٬ بہُگِݨتی لۄکاں دی ہالت بدتر ہَے۔ اِس دا لاہا اکھَۄتی ادھِیاتموادی لۄک وی لَیںدے ہن اتے اِہ وِوستھا ساڈے بہُگِݨتی راجنِیتکاں دے وی بڑی پھِٹّ بَیٹھدی ہَے۔ لۄکاں نُۄں بھوجلۄں پار کرن دا دائوا کرن والے آم منُکھّ نُۄں سمجھائی رکھّدے ہن کِہ تُہاڈی اِہ ہالت ماڑے سِسٹم دی نہِیں بلکِہ تُہاڈے پِچھلے کرماں دا پھل ہَے۔ جیکر اگلا جنم سُیارنا ہَے تاں سادھاں سںتّاں دے لڑ لگّۄ۔ کِسمتواد دے گلبے ادھِین ہۄئے لۄک آپݨے آلے دُیالے پھَیلی بھْرِشٹتا پْرتی سںوّیدنہِیݨ ہۄئے رہِںدّے ہن۔ اجِہی ستھِتی وِچّ راجنیتاواں دے کارۄباراں دا وِستھار ہُںدّا رہِںدّا ہَے۔ لکھّاں لۄک آپݨے آپݨے بھوِکھّ نُۄں سںوّارن لئی وکھّ وکھّ دِناں٬ واراں٬ سںگّراںد٬ مسِّیا٬ پُنِّیا نُۄں ٹرکّاں ٹرالِییاں دِییاں ڈبل چھتّاں بݨا کے اِدھّر اُدھّر یاتراواں کردے رہِںدّے ہن۔ لۄکاں دی گرِیبی٬ مںدّہالی دُۄر کرن والے ڈیرِیاں٬ سمپّرداواں اتے استھاناں دِییاں جائِداداں وِچّ بیشُمار وادھا ہُںدّا ہَے٬ جِس سدکا کرۄڑاں گرِیب لۄکاں دے کھربپتی بھگواناں والے اِس دیش وِچّ امِیری گرِیبی دا پاڑا لگاتار ودھ رِہا ہَے۔

جیکر اسِیں چاہُںدّے ہاں کِہ ساڈا سماج بِہتر بݨے٬ اِہ سہی ارتھاں وِچّ وِکاس اتے ترکّی کرے تاں اِس لئی ذرُۄری ہَے کِہ اِتھّے ہر ترہاں دے اںدھّوِشواساں دا کھاتما ہۄوے۔ جیکر اسِیں چاہُںدّے ہاں کِہ ساڈِییاں آئُݨ والِییاں پِیڑھِییاں وِچّۄں چںگّے وِچارک٬ وِدوان اتے چںگّے وِگِیانی پَیدا ہۄݨ تاں اِس لئی ذرُۄری ہَے کِہ بچِّیاں نُۄں اںدھّوِشواساں دے گلبے وِچّۄں کڈھّݨ لئی یتنشِیل ہۄئِیا جاوے۔ لۄڑ ہَے کِہ سکُۄلاں کالجاں دے سلیبساں دِییاں کِتاباں وِچّ ترکشِیل اتے وِگِیانک سۄچ نُۄں پْرپھُلّت کرن والے پاٹھ شامل کِیتے جاݨ۔ چںگّے اکھباراں اتے ٹی وی چَینلاں نُۄں وی اِس سبںدھّی اُسارُۄ یتن کرنے چاہِیدے ہن۔

*****