سجرے بݨے پاکِستان وِچ گۄگِیرا بْراںچ نہِر دے کںڈھّے اِک بںگّلے وِچ میرا بسیرا سی۔ اِتھۄں تھۄڑی دُۄر سچّے سَۄدے دا رِیفِیئۄُجی کَیمپ سی۔ اِہ کَیمپ میرے کِیاس وِچ پچھّمی پںجّاب دا سبھ تۄں وڈا رِیفِیئۄُجی کَیمپ سی۔ دۄ تِنّ مِیلاں دے گھیرے وِچ کۄئی دۄ لکھّ جِیء ڈکّے ہۄئے سن۔ اِہناں دی ہِفاذت لئی گڑھوالِییاں دِییاں دۄ پلٹُۄناں بںگّلے دے باہرلے پلاٹاں وِچ تمبُّۄ لا کے رہِںدِّییاں سن۔ پاکِستان سرکار نیں وی پاکِستان آرمڈ پۄلِیس دے کۄئی پںجّاہ آدمی اِس بںگّلے دے نیڑے بِٹھائے ہۄئے سن۔ اِہناں دا کمّ وی رِیفِیئۄُجی کَیمپ دی راکھی دسِیا جاںدا سی۔ اسل وِچ اُہ کَیمپ والِیاں دی راکھی نہِیں کردے سن سگۄں کَیمپ والِیاں تۄں باہرلے پِںڈّاں دی راکھی کردے سن۔ سرکار نُۄں اِہ شکائِت سی کِہ رات ویلے کَیمپ وِچۄں سِکھّ بںدُّۄکاں لَے کے تے گھۄڑِیاں تے چڑھ کے دُۄر دُۄر دے پِںڈّاں وِچ جا کے بلوے فساد کردے ہن۔ پاکِستان پُلِس دے اِہ سِپاہی جِہڑے سارے دے سارے فَۄج وِچۄں سجرے کڈھّے ہۄئے چھاچھی سن٬ کَیمپ دے دوالے چکّر لاںدے رہِںدّے تے جِہڑا بںدّا کَیمپ تۄں باہر بھَۄںدا مِل جاںدا اُس نُۄں گۄلی مار کے مار دِںدّے۔ گڑھوالِییاں نُۄں اِس گلّ دا پتا سی پر اُہ بیبسّ سن۔ اُس ویلے جۄ تھۄڑا بہُت کانُۄن ہَے سی اُس دے مُتابِک کَیمپ وِچ رہِںدّے کِسے آدمی لئی کَیمپ تۄں باہر بھَۄݨا جُرم سی٬ بھاویں کَیمپ دے نال لگدی پَیلی اُس دی آپݨی مالکی ہی کِئۄں ناں ہۄوے۔ پُلس دی بۄلی وِچ چھاچھی اُس بارے اِہ کہِںدّے کِہ اُہ کِدھرے ‘’واردات‘’ کرن چلِیا سی۔ دۄہاں دھِراں نُۄں اِہ تے پتا سی کِہ ‘’واردات‘’ کرن جاݨ والے نُۄں مَۄت دی سذا نہِیں دِتی جا سکدی پر چھاچھی سجّری لۄتھ کدی لبھّݨ ہی ناں دِںدّے تے ناں کدی اِہ منّدے کِہ اُہناں کِسے نُۄں گۄلی ماری ہَے۔

ہَۄلی ہَۄلی کَیمپ دے لۄکِیں پَیدل کافلِیاں وِچ٬ مۄٹراں وِچ تے گڈِّییاں وِچ اُتھۄں نِکلدے گئے تے کَیمپ سَۄڑا ہُںدّا گِیا۔ پر چھاچھِییاں دے ڈر نیں اِس نُۄں ہۄر وی سَۄڑا کر دِتا سی۔ کۄئی آدمی آپݨی ٹپّری تۄں بہُت دُۄر ٹٹّی پھِرن ناں جاںدا٬ کۄئی کۄل وگّدے سُۄئے تے ہتھّ دھۄݨ وی ناں جاںدا۔ کہِںدّے چھاچھی گۄلی مار دیݨگے۔ اُنہاں وِچۄں کِسے نیں کِسے چھاچھی نُۄں اُس دے نیڑے کھلۄ کے نہِیں ویکھِیا سی۔ نِیم سلیٹی وردِییاں پا کے تے ہتھّ وِچ بںدُّۄک پھڑی بھَۄںدِیاں نُۄں اُہ دُۄرۄں ویکھ کے اُنہاں ول اُںگلاں کردے٬ پر کدی کِسے نُۄں اُناں دے کۄل ہۄݨ جاں اُنہاں نال گلّ کرن دا ہَۄںسلا نہِیں پِیا سی۔ گڑھوالی اِہ جاݨدے سن کِہ کَیمپ دے لۄک چھاچھِییاں تۄں بہُت ڈردے ہن۔ جد اُہ کَیمپ دے اںدّر ڈِئۄُٹی دِںدّے تاں لۄکی اُنہاں تۄں چھاچھِییاں بارے گلّاں پُچھّدے٬ اُہ سارے کِنّے نیں؟ تُسِیں کِنّے ہۄ؟ اُنہاں کۄل کی ہتھِیار نیں؟ تُہاڈے کۄل کی نیں؟ گڑھوالی اِس گلّ تۄں بڑا چِڑھدے کِہ کَیمپ دے لۄکِیں چھاچھِییاں نُۄں اُنہاں دے مُکابلے دا سمجھدے ہن٬ اِس وِچ اُہ آپݨی بڑی ہیٹھی سمجھدے تے چھاچھِییاں دی وڈِیائی۔

پھِر دُۄسرا دَۄر آئِیا۔ کَیمپ وِچ رہِںدِّیاں رہِںدِّیاں لۄکاں دے ہَۄںسلے ہَۄلی ہَۄلی ٹُٹّ گئے سن۔ کانُۄن دا ماݨ وی ہُݨ آپݨے اسلی پدھّر ولّ آ رِہا سی۔ ذِلے دے پُلس افسراں نُۄں چُۄںکِہ ہُݨ کَیمپ تۄں کۄئی خترا نہِیں رِہا سی اِس لئی اُنہاں نیں چھاچھِییاں نُۄں سختی کرن تۄں ہٹک دِتا۔ گڑھوالِییاں نُۄں جد اِس گلّ دا پتا لگا تاں اُنہاں دے سِر وِچۄں سمجھۄ جُۄں مر گئی۔ کَیمپ تے چھاچھِییاں دا رُہب ہُݨ پِںڈّ دے چَۄںکِیدار تۄں ودھ نہِیں رِہا سی۔ اُہ اَیویں پھۄکے ہی بںدُّۄکاں لَے کے بھَۄںدے رہِںدّے٬ گڑھوالِییاں نیں کَیمپ دِییاں پُراݨِییاں ہدّاں تے جھںڈِّییاں لا دِتِییاں تے لۄکِیں کھُلہا اُتھۄں تکّ بھَۄںدے رہِںدّے٬ جھںڈِّییاں ساہمݨے ہۄݨ کر کے چھاچھی کِسے نُۄں اَیویں ہی پھڑ کے ہُݨ اِہ نہِیں آکھ سکدے سن کِہ اُہ کَیمپ دی ہدّ تۄں باہر واردات کرن چلِیا سی۔ جھںڈِّییاں دے کۄل کھلۄ کے لۄکِیں چھاچھِییاں نُۄں اِدھر اُدھر پہِریداراں واںگ بھَۄںدا ویکھدے رہِںدّے۔ اُنہاں دی ہُݨ ساری پھُۄک نِکل چُکی سی۔

واپس بارکاں وِچ تے چھاچھِییاں دا اسلۄں کۄئی رُہب نہِیں سی۔ اُنہاں دِییاں بںدُّۄکاں فَۄج دے ردّ کِیتے نِکمّے ماڈل دِییاں ہن۔ گڑھوالِییاں نُۄں چُۄںکِہ اِنہاں بںدُّۄکاں دی اسلِیئت دا پتا سی اِس لئی اُنہاں ساہمݨے چھاچھِییاں نُۄں اِہ چُکدِیاں بڑی شرم آئُںدی۔ رائیِفل سفائی والے دِن گڑھوالی آپݨِییاں ودھِییا نوِییاں بںدُّۄکاں وِچۄں فخر نال پُل-تھرُۄ کھِچدے٬ پھِر اُنہاں نُۄں کاک کر کے گھۄڑے دباںدے تے پھِر اِک نخرے جِہے نال سیفٹی کَیچ لاںدے تاں دُۄرۄں ویکھ رہے چھاچھِییاں دے مُۄںہ وِچ پاݨی بھر آئُںدا۔ پھِر گڑھوالِیئے آپݨِییاں لائیِٹ مشِینگنّاں تے مارٹراں ساف کردے تے کدی ہَیںڈ گْرِینیڈاں نُۄں کھۄلہ کے اُہناں دے سپرِںگّ ٹَیسٹ کردے۔ اُنہاں دا سِگنَیلر ہر ویلے آپݨے سَیٹ تے بَیٹھا لاہَۄر امّْرِتسر وِچ آپݨے بٹَیلِیئن دِییاں ہۄر کمپّنِییاں نال گلّاں کردا رہِںدّا۔ اِس سبھ کُجھ دے ساہمݨے چھاچھی اِس ترہاں مہِسُۄس کردے جِویں کۄئی غرِیب مُںڈّا آپݨے امِیر گواںڈھی مُںڈّے دے نواں سائیِکل لَیݨ تے کردا ہَے۔ دۄہاں دھِراں دی آپۄ وِچ کدے کۄئی جھڑپ نہِیں ہۄئی سی٬ کدی تاہنے مِہݨِیاں تکّ وی نہِیں اپڑے سن٬ آپۄ وِچ سدا ہسّ ہسّ کے گلّاں کردے پر دِلاں وِچ دۄویں دھِراں آپݨے آپ نُۄں اِک دُۄسرے نال میچدے رہِںدّے۔ اِس مُکابلے وِچ چھاچھی دِنۄں دِن ہَۄلے ہُںدّے جا رہے سن تے اِس ترہاں لگدا سی کِسے دِن اُہ آپݨے آپ نُۄں آپݨے دیس وِچ ہی گڑھوالِییاں دے مُکابلے دا ہی ناں سمجھݨگے۔

نہِر گۄگِیرا بْراںچ اَیویں ناں دی ہی بْراںچ سی۔ اسل وِچ اُہ اِک بڑی وڈّی نہِر سی۔ جدۄں اِس دے گڈّی والے پُل تۄں گیلِییاں تے پَیر دھر دھر کے لںگھّݨا پَیںدا تاں اِس دی شُۄکر سُݨ کے کئیِیاں دے دِل سہِم جادے تے اُہ اگاںہ پَیر ناں پُٹّ سکدے۔ کِہا جاںدا سی کِہ اِس وِچ ڈِگّے ٹاںگِیاں دا ناں نِشان لبھّݨا اَۄکھا سی۔ فساداں دے دِناں وِچ ہۄر نہِراں واںگ اِس وِچ وی بڑے مُردے رُڑھدے آئے سن۔ پھِر اِہ کُجھ چِر بںدّ رہی۔ بںدّی ختم ہۄݨ پِچھۄں جدۄں اِہ نویں سِرے چلّی تاں مُردِیاں جاں لہُۄ دا کۄئی نِشان نہِیں۔ پاݨی اسلۄں ساف تے نِترِیا ہۄئِیا آئُںدا سی۔ جِہڑے سِپاہی ترنا جاݨدے سن اُہ اِس وِچ چۄکھا چۄکھا چِر نہائُںدے رہِںدّے۔

اِک دِن دُپہِر ویلے اِس وِچ اِک لۄتھ تردی آئی۔ اِہ لۄتھ کئیِیاں ہفتِیاں پِچھۄں آئی سی اِس لئی بںگّلے دے دُیالے وسّدے لۄکاں وِچ اِس دا بڑا چرچا ہۄئِیا۔ جِس نیں سُݨِیا اُس نیں اگلے نُۄں دسِّیا پر بہُت ہَیرانی کِسے نُۄں ناں ہۄئی۔ آخر لۄتھاں پِچھلے دِنِیں پاݨی وِچ رُڑھدِییاں ہی رہِییاں سن۔ اِک دۄ دِن ہۄر لںگھّے تے پھِر اِک دِن سویرے تِنّ لۄتھاں تھۄڑی تھۄڑی وِتھ تے تردِییاں لںگھِّییاں۔ اُس دِن اسِیں نہِر دی پٹڑِیئۄ پٹڑی ننکاݨے ساہِب جا رہے ساں۔ بںگّلے تۄں کُجھ مِیلاں تے سانُۄں اِہ لۄتھاں مِلِییاں٬ جد اسِیں لَۄڈھے ویلے مُڑ کے آئے تاں اِہ ہَۄلی ہَۄلی تردِییاں مساں اجے ماناںوالے دی سیدھ تے ہی اپڑِییاں سن۔ اساں اِہ گویڑ لائِیا کِہ اِہ لاشاں کشمِیر دی لڑائی وِچ مارے گئے آدمِییاں دِییاں نیں۔ جد اسِیں واپس کَیمپ وِچ اپڑے تے اُتھے وی اِنہاں لۄتھاں دا ہی رَۄلا سی۔ اِہ گلّ دھُمّی ہۄئی سی کِہ جِہڑِییاں لاشاں اجّ کلہ رُڑھدِییاں آئُںدِییاں نیں اُہ کشمِیر دی لڑائی وِچ مارے لۄکاں دِییاں نیں۔ بںگّلے دے دُیالے ہُݨ اِہ خِیال آم سی کِہ اِہۄ جِہِییاں لۄتھاں رۄذ آئِیا کرنگِییاں۔

کشمِیر دی لڑائی بارے گڑھوالِییاں تے چھاچھِییاں دِییاں کئی ویراں بہِساں ہۄئیِیاں سن۔ چھاچھی کہِںدّے سن کِہ کشمِیر وِچ ہِںدُّستانی فَۄجاں ہار رہِییاں نیں۔ اِہ گلّ اُہ پاکِستانی اخباراں تۄں پڑھدے سن۔ گڑھوالِییاں دا سِگنیلر وی آپݨے وائِرلَیس سَیٹ تے رۄذ ہِںدُّستانی خبراں سُݨدا تے پھِر سارِیاں نُۄں دسدا کِہ ہِںدُّستانی فَۄجاں جِتّ رہِییاں نیں۔ اُہ کہِںدّا کِہ مَیں ہِںدُّستانی خبراں لگاواںگا جِس دی مرذی ہۄوے آ کے سُݨ لوے۔ ساڈا ریڈِیئۄ تھاواں دے ناں لَے لَے کے دسدا ہَے کِہ پاکِستانی پِچھاں ہٹّ رہے ہن۔ چھاچھی وی ہُݨ کنّۄ کنّ سُݨ رہے سن کِہ مُڈھلِییاں جِتّ پِچھۄں پاکِستانی جگہا چھڈّ رہے نیں تے ہِںدُّستانی کھۄہِیا ہۄئِیا اِلاکا واپس لَے رہے نیں۔ بںگّلے دی دھرتی تے ہُݨ گڑھوالِییاں دے پَیر دِنۄ دِن جمّ رہے سن تے٬ چھاچھِییاں دے دِنۄ دِن اُکھڑ رہے سن۔ پہِلاں اُہ کِسے اِکلّے دُکلّے گڑھوالی دے ساہمݨے اُنہاں دی بۄلی دِییاں ساںگاں لا لِیا کردے سن٬ ہُݨ اُہ اِہ کمّ وی چھڈّ گئے سن۔ گڑھوالِییاں دِییاں بھرّر بھرّر کردِییاں مۄٹراں٬ اُنہاں دے شِکار کھیڈدے افسراں دِییاں چلدِییاں گۄلِییاں٬ اُنہاں لئی دُۄرۄں دُراڈِئۄں آئُںدے اُچیچے راشن دے ٹرکّ تے اُنہاں دا وارِلَیس سَیٹ بںگّلے دے وایُۄمںڈّل تے چھائے رہِںدّے۔ چھاچھِییاں دِییاں وردِییاں آم کر کے مَیلِییاں تے پُراݨِییاں ہُںدِّییاں تے اُنہاں دِییاں بںدُّۄکاں گھٹِییا جِنہاں نُۄں اُہ دِلۄں نفرت کردے سن٬ کِئُںکِہ اُنہاں وی فَۄج وِچ ودھِییا بںدُّۄکاں چلائیِیاں ہۄئیِیاں سن۔ اِنہاں بںدُّۄکاں کر کے اُہ آپݨے آپ نُۄں وی گھٹِییا سمجھݨ لگ پئے سن۔ ہُݨ تے اِس ترہاں لگدا سی کِہ جِویں دھُپّ اُنہاں دے اںدّرِیں وڑ آئی ہَے۔

اِک دِن اجے مساں دِن ہی چڑھِیا سی٬ ناں چھاچھی تے ناں گڑھوالی اجے کِسے کمّ لگے سن۔ سگۄں نہِر دے کںڈھّے اِدھر اُدھر جںگّل پاݨی پھِر رہے سن کِہ اِک ہۄر لۄتھ دُۄرۄں آئُںدی دِسی۔ اِہ لۄتھ وی کشمِیر تۄں ہی آئی سی جِتھے لڑائی لگی ہۄئی سی۔ اِک مۄگھے تے کھلۄ کے چۄکھے سارے سِپاہی اِس رُڑھدی آئُںدی لاش نُۄں ویکھݨ لگ پئے٬ اِتھے کھلۄتِیاں اِک چھاچھی دا من لۄتھ تۄں پِچھاں ٹُردا ٹُردا کشمِیر اپڑ گِیا٬ جِتھۄں اِہ لۄتھ آئی سی٬ جِتھے بںدّے مر رہے سن٬ ہِںدُّۄ تے مُسلمان۔ جِس بںدّے دی اِہ لاش سی اُہ بھلا ہِںدُّۄ سی کِہ مُسلمان؟ اُس نیں دِل وِچ سۄچِیا تے پھِر اُچّی کِہا٬ ‘’آئۄ بھئی ویکھِیئے٬ ہِںدُّۄ اے کِہ مُسلمان۔‘’

اُس دی اِہ گلّ سُݨ کے مَینُۄں کُجھ ہَیرانی جِہی ہۄئی٬ اِہ رُڑھدے آئُںدے٬ پھُلّے ہۄئے٬ پِل پِل کردے مُردے وی ہِںدُّۄ مُسلمان ہۄ سکدے ہن؟ اِہ مَینُۄں پہِلے کدی خِیال نہِیں آئِیا سی۔ پر ہۄ کِئۄں نہِیں سکدے سن۔ جے لڑن والے بںدّے ہِںدُّۄ جاں مُسلمان سن تاں اُنہاں دے نہِراں وِچ رُڑھدے مُردے وی ہِںدُّۄ سن جاں مُسلمان۔ پلۄ پلی وِچ اُہ چھاچھی کپڑے لاہ کے نہِر دے وِچ جا وڑِیا تے اُس مُردے نُۄں ہتھّاں نال دھِکّ دھِکّ کے کںڈھّے ول لِیائُݨ لگ پِیا۔ اسِیں وی سارے ہَۄلی ہَۄلی ٹُردے اُتھے جا اپڑے جِتھے مُردا کںڈھّے لگݨا سی۔ اُس نُۄں دھرُۄ کے اساں پٹڑی تے لٹا دِتا۔ پھُلّ کے اُس دی ہر شَے مۄٹی مۄٹی تے ڈرائُݨی ہۄ گئی ہۄئی سی۔ اُس دی کھلّ پچھّی پچھّی تے پِل پِل کر رہی سی۔ اُس کۄلۄں بۄ وی آ رہی سی٬ پر اُس ویلے کِسے دا اِس گلّ ول دھِیان ناں گِیا۔ ہر اِک دے من تے اِہ سوال سوار سی ‘’اِہ ہِںدُّۄ ہَے کِہ مُسلمان۔‘’ اِک چھاچھی نیں جھٹپٹ اُس دی نِکر دے بٹن کھۄلہݨے شُرُۄ کِیتے تے اساں سارِیاں اِس اِمتِہان دے نتِیجے ول اکھّاں لا دِتِییاں۔ لَۄ! مُردا تے ساف ہِںدُّۄ سی۔ اُتھے کھڑے چھاچھِییاں دے چِہرے اِکدم کھِڑ گئے تے گڑھوالِییاں دے ڈِگّ گئے۔

‘’ہِںدُّۄ سی وِچارا!’’ اِک چھاچھی نیں جیتُۄ ہمدردی نال کِہا۔

‘’آہۄ‘’ دۄ ہۄر چھاچھِییاں نیں سِر ہِلا کے تائیِد کِیتی۔ کِسے گڑھوالی نیں اِس گلّ نُۄں ٹۄکِیا ناں۔

چھاچھِییاں نیں مُردے نُۄں پھِر پاݨی وِچ رۄڑھ دِتا تے اُہ اُسے ترہاں ہی پاݨی وِچ ترن لگ پِیا جِویں اُہ کۄئی جل جںتُّۄ ہی ہَے۔ اِس تۄں چھاچھِییاں دا سارا سہِم جاںدا رِہا۔ اُنہاں دِییاں بارکاں دا وایُۄمںڈّل وی بدل گِیا۔ ہُݨ اُہ ماگھے مار مار کے کوالِییاں پڑھدے تے بۄلِییاں پاںدے۔ اُس مُردے نیں اُنہاں وِچ بڑی جان پا دِتی سی۔