اِس سوال دا سِدھّا اُتّر اِہۄ ہی ہَے کِہ کِیئبۄرڈ لیئیائۄُٹ ورتۄںکار دِییاں لۄڑاں٬ ستھان اتے سمیں دے انُکُۄل ہۄوے۔ اُہ تاں ہی ہۄویگا٬ جے اُس وِچّ اگّے لِکھے گُݨ ہۄݨگے:

1. ورتۄںکار اُس دِییاں بہُتِییاں کِییاں تۄں پہِلاں ہی جاݨُۄ ہۄوے۔

2. اُہ ورتۄںکار دی مُکھّ بھاشا دے نالھ-نالھ ہۄر بھاشاواں دے کِیئبۄرڈ دے وی ودھّ تۄں ودھّ انُکُۄل ہۄوے۔ کئی وار ورتۄںکار اِکّ تۄں ودھّ بھاشاواں اُتّے کمّ کردا ہَے۔

3. ورتۄںکار دے وسݨ والھے دیس دی ماں-بھاشا دے کِیئبۄرڈ دے انُکُۄل ہۄوے۔

4. مُکھّ کِیئبۄرڈ نالھ سںدھّی کردا ہۄوے۔ بھاو ودھّ تۄں ودھّ کِییاں بہُتِییاں بھاشاواں دی اِکّۄ دھُنی لئی اِکّۄ ہی ورتِییاں جاݨ۔ کھاس کرکے ج٬ ک٬ ل٬ و آدِ دھُنِییاں اتے پںکّچُۄئیشن کِییاں۔ کِئُںکِہ مُکھّ تَۄر اُتّے بہُتِییاں کِییاں سارِییاں بھاشاواں دِییاں اِکّۄ ہن٬ اِکّ دۄ پںکّچُۄئیشن کِییاں نُۄں چھڈّ کے۔

مَیں لگبھگ اِنہاں وِچاراں نالھ میچ کھاںدے وِچار آپݨے اِکّ اپْرَیل 18, 2018 دے لیکھ وِچّ سرۄکار ڈاٹ سِیئے (sarokar.ca) وِچّ پْرگٹا چُکّا ہاں۔ ہُݨ اِنہاں وِچاراں نُۄں دۄبارا لِکھݨ دی اِس لئی لۄڑ پئی ہَے کِہ میرے اِکّ امرِیکا دی مِشِیگن یُۄنِیورسِٹی دے پْرۄپھَیسّر سْرۄت نیں دسِّیا ہَے کِہ اُس نُۄں پہُںچّ کِیتی گئی ہَے کِہ٬ “گلۄبل پںجّابی ڈِییارسی کِیئبۄرڈ لیئیائۄُٹ وِچّ بہُت سارِییاں کمِییاں ہن۔ (ہۄ سکدا ہَے کِہ ہۄݨ۔ اِکّ دۄ دا تاں مَینُۄں وی پتا ہَے تے اجّ تِیکر مَینُۄں اُنہاں دا تۄڑ نہِیں لبھِّیا۔) جۄ اُس نُۄں دسِّییاں نہِیں گئیِیاں٬ پر جرُۄر دسّݨِییاں چاہِیدِییاں سن تاں کِہ اُنہاں اُتّے وی دھِیان دِتّا جا سکے۔ دُۄسرا سْرۄت نیں دسِّیا کِہ٬ … اُنہاں ولّۄں وِئۄںتِیا کِیبۄرڈ لیئیائۄُٹ پرِیپُۄرن اتے بہُگُݨی ہَے اتے سارے سںسّار دے ورتۄںکاراں نُۄں اُہ اپݨا لَیݨا چاہِیدا ہَے۔ اِس کِیبۄرڈ دا وِستھار 5abi.com اُتّے وِستھار وِچّ دیکھِیا جا سکدا ہَے۔” اِس دُۄجے وِچار تۄں جاپدا ہَے کِہ اُس ولّۄں ڈِییارسی کِیبۄرڈ لیئیائۄُٹ سبںدھّی اِنساپھ نہِیں کِیتا گِیا اتے جۄ آپݨی رائے پْرگٹائی ہَے٬ اُہ پکھّپاتی اتے سوارتھی ہَے۔

اِسدے وِستھار وِچّ درسائِیا گِیا ہَے کِہ بھارت دی سِیڈَیکّ سںسّتھا ولّۄں وِئۄںتے ’اِنسکْرِپٹ‘ کی بۄرڈ دِییاں اٹھّ دس کھامِییاں نُۄں دُۄر کرکے پر اُسدے آدھار اُتّے اِہ نواں کِیبۄرڈ اُسارِیا گِیا ہَے۔ اِس کِیئبۄرڈ لیئیائۄُٹ سبںدھّی میرے وِچار کُجھ اِس پرکار دے ہن:

1. جِسدا سْرۄت ہی بہُت سارِییاں کھامِییاں لئی بَیٹھا ہۄوے٬ اُسدا سُدھار کِنّا کُ سُدھار کر لویگا؟ میری سُۄجھ انُسار اُہ کِیئبۄرڈ لیئیائۄُٹ اِںڈِییا تۄں باہر تاں مُۄلۄں ہی اڈھُکواں ہَے۔

2. اِنسکْرِپٹ کِیئبۄرڈ لیئیائۄُٹ وِچّ بھارت دِییاں بہُت سارِییاں بھاشاواں (پہِلۄں 8 بھاشاواں) دے کِیئبۄرڈ نُۄں اِکّ سُۄتر وِچّ پْرۄئِیا گِیا ہَے۔ بھارت دی پرمُکھّ اتے ماں-بھاشا ہِںدّی نُۄں مُکھّ چُۄلھ رکھِّیا گِیا ہَے۔ آپݨے آپ وِچّ اِہ اِکّ اُتّم وِچار سی اتے کیول بھارت وِچّ اجّ وی اِہ ٹھِیک ہۄ سکدا ہَے۔ پر سماں سدا اگّے ہی تُردا ہَے۔ اجّ پںجّابی (سگۄں بھارتی) سارے سںسّار وِچّ ہی وِچر رہے ہن۔ کی اجّ دی اِہ لۄڑ نہِیں ہَے کِہ پںجّابی (گُرمُکھی اتے شاہمُکھی), ہِںدّی٬ اُردُۄ آدِ لئی کِیئبۄرڈر لیئیائۄُٹ دی اُساری سںسّار بھر وِچّ ورتی جاںدی اںگّریذی بھاشا نُۄں مُکھّ بھاشا دے کِیئبۄرڈ نُۄں کیںدری منّ کے باکِییاں نُۄں وی اُس دے انُکُۄل اُسارِیا جاوے۔ جِویں کِہ گلۄبل پںجّابی یُۄنی ڈِییارسی کِیئبۄرڈ (گُرمُکھی٬ شاہمُکھی٬ اُردُۄ اتے ہِںدّی لئی اُسارے گئے ہن اتے دہاکِیاں تۄں نِجّی تَۄر اُتّے پرکھے گئے ہن۔) امرِیکا دے اںگّریذی کِیبۄرڈ لیئئئۄُٹ نُۄں مُکھّ رکھّ کے اُسارِیا گِیا ہَے۔

3. سںسّار پدھّر اُتّے اںگّریذی نالھ ودھّ تۄں ودھّ سںدھّی کردے کِیبۄرڈ نُۄں اُسارن لگِّیاں ستھانک رُچِییاں٬ لۄڑاں-تھۄڑاں نُۄں وی ذرُۄر دھِیان وِچّ رکھِّیا جاوے۔ جِویں اںگّریذی دے کِیئبۄرڈ ہی وکھّۄ وکھّرے دیساں انُسار وکھّۄ وکھّرے مِلھدے ہن۔

4. وَیسے تاں چںگّا اِہۄ ہی ہَے کِہ کِیئبۄرڈ لیئیائۄُٹ جِنّا سَۄکھا ہۄوے٬ اُنّا ہی چںگّا ہَے۔ پھِر وی جے کِیئبۄرڈ لیئیائۄُٹ گُرمُکھی دِییاں سارِییاں لۄڑاں پُۄرِییاں کر سکے٬ بھاویں اُس وِچّ کُجھ کُ اُستادِییاں دی لۄڑ وی پَیںدی ہۄوے تاں بہُتا چںگّا رہیگا۔ اجّ دِییاں گُرمُکھی دِییاں سارِییاں پھَۄںٹاں اِس لۄڑ اُتّے کھرِییاں نہِیں اُتردِییاں۔ سارِییاں پھَۄںٹاں شْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب٬ مہان کۄش آدِ نُۄں ٹائیِپ کرن دے سمرتھّ نہِیں ہن۔ کیول ’اںگُّۄر‘ یُۄنِیکۄڈ پھَۄںٹ ہی اِسدے سمرتھّ ہَے۔ سۄ چںگّا ہَے جے کِیئبۄرڈ لیئیائۄُٹ ’اںگُّۄر‘ پھَۄںٹ دی ساری سمرتھّا نُۄں ٹائیِپ کر سکے۔

5. کِیئبۄرڈ لیئیائۄُٹ دے یںتّر (ٹُۄل) وِچّ ڈَیڈّ کِیء (بہُ مںتّوی کِیء) دے اِکّ کراماتی سںکّلپ دا پربںدھّ کِیتا گِیا ہَے٬ جِسدا ودھّ تۄں ودھّ لابھ لَیݨا چاہِیدا ہَے٬ جۄ ولّۄں مُۄلۄں ہی نکار دِتّا گِیا ہَے۔ شائِد ’اِنسکْرِپٹ‘ کِیئبۄرڈ لیئیائۄُٹ نالھ جُڑن کرکے اجِہا کِیتا گِیا ہۄوے۔ سگۄں اِہ سںکّلپ اِنسکْرِپٹ کِیئبۄرڈ لیئیائۄُٹ وِچّ وی بہُت سہائی ہۄ سکدا ہَے۔ اِہ ٹائیِپ کرن نُۄں بہُت آسان بݨا دِںدّا ہَے۔

6. کِیبۄرڈ دِییاں کِییاں اُتّے گُرمُکھی اکھّراں دا چھاپݨا پںجّابی دی ٹھُکّ بنّہݨ لئی تاں ٹھِیک ہَے پر ٹائیِپ کرن لئی اِنہاں دی لۄڑ ہی نہِیں پَیںدی۔ ورتۄںکار کِییاں نُۄں بِناں دیکھے ہی ٹائیِپ کردا ہَے۔ سِکھاںدرُۄیاں لئی کِیئبۄرڈ دے لییائۄُٹ دا وکھّرے پیپر اُتّے پْرِںٹّ کڈھّکے٬ سہائِتا لئی٬ آپݨے ہتھّ ہیٹھ رکھِّیا جا سکدا ہَے۔

سبھ تۄں وڈّی وِچارن والھی گلّ تاں اِہ ہَے کِہ پںجّابی یُۄنِیکۄڈ پھَۄںٹاں نیں آ کے کِیئبۄرڈ دے وکھریویں دا ٹںٹّا ہی وڈھّ دِتّا ہَے۔ اِنہاں نُۄں کِسے وی کِیئبۄرڈ لیئیائۄُٹ نالھ ٹائیِپ کِیتا جا سکدا ہَے اتے کِسے وی دُۄجے کِیئبۄرڈ لیئیائۄُٹ نالھ سۄدھِیا جا سکدا ہَے۔ اِس ترہاں کرن نالھ ناں ہی کۄئی اَۄکڑ آئُںدی ہَے اتے ناں ہی رچنا وِچّ کۄئی بدلائۄ آئُںدا ہَے۔ سارِییاں گُرمُکھی یُۄنِیکۄڈ پھَۄںٹاں آدان پردان سمیں ابدل رہِںدِّییاں ہن۔

اںتّ وِچّ کِیئبۄرڈ دے نِرماتاواں نُۄں مَیں سنِمر بینتی کردا ہاں کِہ اُہ ڈِییارسی کِیئبۄرڈ لییائۄُٹ دِییاں سارِییاں کمِییاں نُۄں ذرُۄر اُجاگر کرن اتے اُپْرۄکت وِچاراں اُتّے آپݨی کِیمتی تے اُسارُۄ ٹِپّݨی وی ذرُۄر مِیڈِییا وِچّ لِیائُݨ۔ دھنّوادی ہۄواںگا۔

سُۄچناواں:

1. ’گلۄبل پںجّابی یُۄنی ڈِییارسی‘ globalpunjabi.com دے ڈائۄُنلۄڈذ تۄں پْراپت کِیتا جا سکدا ہَے۔

2. ’گلۄبل پںجّابی یُۄنی 2’ ’اںگُّۄر‘ پھَۄںٹ لئی ڈھُکواں اتے بِناں کِیئبۄرڈ لیئیائۄُٹ بدلِیاں اںگّریذی ٹائیِپ کرن دے سمرتھّ کِیئبۄرڈ لیئیائۄُٹ اُسارِیا گِیا ہَے اتے پرکھ ادھِین ہَے۔