“مَینُۄں میری پسںدّ دا مُکھّ مںتّری دِئۄ۔ جے پںجّاں سالاں وِچّ پںجّاب نُۄں مُڑ کھڑھا ناں کِیتا تاں بیشک مَینُۄں چَۄںک وِچّ کھڑھا کے گۄلی مار دِئۄ!” اِہ کہِݨا ہَے ’کھیتی ارتھچارے دے دھرُۄ تارے‘ پدم بھُۄشن ڈا. سردارا سِںگھّ جَۄہل دا۔

اِہنِیں دِنِیں اُہ تے اُہناں دے ساتھی لۄکاں دے سںوِّدھانک ادھِکاراں لئی ’لۄک جمہُۄری لہِر‘ چلا رہے ہن جِسدے تِنّ وڈّے اِکٹھّ ہۄ چُکّے ہن۔ آم لۄکاں اتے بُدھِیجِیوِییاں دا ہُںگّارا اُتشاہ بھرِیا ہَے۔ پہِلا اِکٹھّ پِںڈّ کھۄسا پاںڈۄ٬ دُۄجا جلالاباد تے تِیجا مُلّامپُر ہۄئِیا۔ لۄٹُۄ سرکاراں تۄں ستے ہۄئے ہر ورگ دے لۄک آپمُہارے اِنہاں اِکٹھّاں وِچّ آئے۔ لۄک جمہُۄری ادھِکار لہِر دی اگوائی کرن والے ڈا. جَۄہل بارے شائِد سارے لۄکاں نُۄں پُۄری جاݨکاری ناں ہۄوے٬ اِس لئی اُہناں بارے کُجھ وِستھار وِچّ دسّݨا ذرُۄری ہَے۔

ڈا. جَۄہل وِدوتا دا بھر وگدا درِیا ہَے۔ گِیان دا لٹ-لٹ بلدا چِراغ جِس نال نِتّ نویں دِیوے جگدے ہن۔ اُنہاں دی سوَے جِیونی ’رںگّاں دی گاگر‘ لکھّاں پاٹھکاں نیں پڑھی ہَے جِسدِییاں انیکاں اَیڈِیشناں چھپ چُکِّییاں ہن۔ اُنہاں نیں انیکاں کھۄج پتّر٬ رِپۄرٹاں اتے اںگّریذی وِچّ اُچّ پائے دِییاں پُستکاں لِکھِییاں ہن۔ اُنہاں نُۄں وڈیری اُمر وِچّ وی آہرے لگّے ویکھ کے ہر کِسے نُۄں پْریرنا مِلدی ہَے کِہ آپاں وی کُجھ کرِیئے۔ اُسے پْریرنا سدکا مَیتھۄں اُنہاں دی جِیونی ’رںگّاں دی گاگر والا سردارا سِںگھّ جَۄہل‘ لِکھی گئی جۄ پِیپلذ پھۄرم برگاڑی نیں چھاپی۔

ڈا. جَۄہل اںتّرراشٹری پدھّر دے کھیتی ارتھشاستری ہن۔ اُنہاں دِییاں سیواواں کَۄماںتری کھیتراں تک پہُںچِّییاں ہن تے اُہ چالی کُ مُلکاں وِچّ جا چُکّے ہن۔ اُہ سچّے-سُچّے٬ سُہِرد٬ اِیماندار اتے اُچّے کِردار دے مالک ہن۔ وِدوتا دے بابا بۄہڑ۔ اُہ بھارت دے سابکا پْردھان مںتّری ڈا. منمۄہن سِںگھّ تۄں چار سال وڈّے ہن۔ دۄویں سردار دھنںتّر ارتھشاستری ہن جۄ پچھّمی پںجّاب وِچّ جمّے پلے۔ ڈا. منمۄہن سِںگھّ دا پِںڈّ پۄٹھۄہار وِچّ گاہ ہَے تے ڈا. جَۄہل دا بار وِچّ چکّ 104 سمرا-جںڈِّیالا۔ دیش دی وںڈّ سمیں اِہ پِںڈّ پاکِستان وِچّ چلے گئے گئے۔ پاکِستان وِچّۄں اُجّڑے کے اِہ دۄویں پیںڈُۄ نَۄجوان چڑھدے پںجّاب دے کالجاں اتے یُۄنِیورسِٹِییاں وِچّ پڑھ کے بھارتی یُۄنِیورسِٹِییاں دے ماݨیۄگ پْرۄپھَیسر بݨے۔ دۄہاں نیں یُۄ.اَینّ.اۄ. وِچّ سیوا کِیتی٬ بھارتی رِذرو بَیںک دے ڈائِرَیکٹر بݨے تے دۄویں بھارت دے پْردھان مںتّرِییاں دی آرتھِک سلاہکار کَۄںسلاں دے مَیمبر رہے۔ ڈا. منمۄہن سِںگھّ ورلڈ بَیںک وِچّ کمّ کرن اتے بھارت دے خذانا مںتّری بݨن پِچھّۄں دۄ وار بھارت دے پْردھان مںتّری بݨے پر ڈا. جَۄہل راج ستّا مگر ناں گئے۔

ڈا. جَۄہل دۄ یُۄنِیورسِٹِییاں دے وائیِس چاںسلر٬ ڈائِرَیکٹر رِسرچ پںجّاب کھیتِیباڑی یُۄنِیورسِٹی لُدھِیاݨا٬ امرِیکا دی اۄہائیِئۄ سٹیٹ یُۄنِیورسِٹی دے وِذٹِںگّ پْرۄپھَیسر٬ اِںڈِیئن کَۄںسل آف اَیگرِیکلچرل رِسرچ دے نَیشنل پْرۄپھَیسر آپھ اَیمِینَیںس اِن اِکنَۄمِکس٬ کھیتی لاگتاں تے کِیمتاں کمِشن دے چیئرمَین٬ بھارت دے چار پْردھان مںتّرِییاں دی آرتھِک سلاہکار کَۄںسل دے ماݨیۄگ مَیمبر٬ ڈائِرَیکٹر سَیںٹرل گورنِںگّ بۄرڈ آپھ رِذرو بَیںک٬ کنسلٹَیںٹ ورلڈ بَیںک٬ اَیڈِیٹر اِن چِیپھ مَینّ اَیںڈ ڈِوَیلپمَیںٹ مَیگذِین اتے یۄجنا بۄرڈ پںجّاب دے اُپ چیئرمَین رہِݨ پِچھّۄں سَیںٹرل یُۄنِیورسِٹی آف پںجّاب٬ بٹھِںڈّا٬ دے پہِلے چاںسلر بݨے۔

بݨے تاں اُہ ہۄر وی بہُت کُجھ پر سِیاست دِییاں پَۄڑِییاں نہِیں چڑھے۔ اِسے کرکے اُہناں دی چرچا ڈا. منمۄہن سِںگھّ جِنّی نہِیں ہۄئی۔ چۄݨ لڑن دا مَۄکا مِلݨ دے باوجُۄد اُنہاں نیں سِیاسی چۄݨ لڑن دی ہامی نہِیں بھری۔ ہامی بھردے تاں پںجّاب/کیںدر دے وِت مںتّری سہِجے ہی بݨ سکدے سن۔ گورنر لگّ سکدے سن٬ راجدُۄت ہۄ سکدے سن٬ اُپ راشٹرپتی تے راشٹرپتی بݨن دے راہ پَے سکدے سن۔ اُنہاں دا بِمبّ اِکّ سائۄُ٬ سادے٬ مِہنتی٬ مِلاپڑے تے کھُلّہ-دِلے وِدوان دا بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ وڈّے ہۄ کے وی اُہ کِسے نُۄں آپݨی وڈتّݨ مہِسُۄس نہِیں ہۄݨ دِںدّے۔ ہریک نُۄں اِںج لگّدا ہَے جِویں جَۄہل آپݨا پرِوارک وڈیرا ہۄوے۔

ڈا. جَۄہل تے ڈا. منمۄہن سِںگھّ کچّے کۄٹھِیاں والے پِںڈّاں وِچّ جمّے پلے تے تپّڑاں والے سکُۄلاں وِچّ انٹریںڈ ادھِیاپکاں تۄں پڑھے۔ دۄہاں نیں مُڈھّلے اکھّر الف بے تے ایکا دُۄیا ریتے اُتّے لِکھݨے سِکھّے سن۔ اُنہاں دا آلا دُیالا اݨپڑھ لۄکاں دا سی جِتھّے مَیٹْرِک پاس وی کۄئی گھٹّ ہی مِلدا سی۔ سکُۄلاں دے اُستاد وی اٹھّ دس جماتاں ہی پڑھے ہُںدّے سن۔ بہُتِیاں نیں ماسٹری دا کۄئی کۄرس نہِیں سی کِیتا ہُںدّا۔ پر اُنہاں اںدّر پڑھائی کرائُݨ دا مِشنری جذبا ہُںدّا سی۔

اُدۄں پِںڈّاں وِچّ شہِری وِدِّیا دا چانݨ نہِیں سی اپّڑِیا۔ وِدِیاتھِییاں دے پڑھن لِکھݨ لئی کائِدے تے پھٹِّییاں سن۔ کانِیاں دِییاں کلماں٬ سُۄپھ دی سِیاہی اتے پھٹِّییاں پۄچݨ لئی گاچݨی سی۔ اِہ کُدرت دا کْرِشما ہی ہَے کِہ اُس ماہَۄل وِچّ مُڈھّلی وِدِّیا ہاسل کرن والے سردارا سِںگھّ تے منمۄہن سِںگھّ وِشو دے اُگھّے ارتھشاستری بݨے!

سوال پَیدا ہُںدّا ہَے کِہ اجّ کلّہ مہِںگِّییاں پھِیساں لَیݨ والے٬ ٹِئۄُشناں کرن/کرائُݨ والے٬ بچِّیاں تۄں بچپن دی بادشاہی کھۄہݨ والے٬ کِتاباں کاپِییاں دے بھار ہیٹھاں بچِّیاں نُۄں دبائُݨ والے٬ سِہتاں گُیائُݨ والے٬ اَینکاں لُیائُݨ والے تے اِمتِہاناں دِییاں چِںتّاواں وِچّ ڈبۄئی رکھّݨ والے ماڈرن سکُۄل کاہدے لئی ودھی پھُلّی جاںدے ہن؟ وِدِیارتھِییاں نُۄں اُہ جۄ بݨائُںدے ہن٬ اُہ کِسے تۄں گُجھّے نہِیں۔ لۄک بھلائی کرن والے اِیماندار اِنسان بݨائُݨ دی تھاں اُہ ذِیاداتر پَیسے کمائُݨ دِییاں مشِیناں تِیار کر رہے ہن۔ کَیرِیئر بݨائُݨ دے ناں اُتّے بچِّیاں تۄں بچپن کھۄہ لَیݨا٬ جُیاناں تۄں جُیانی تے بذُرگاں تۄں بذُرگی٬ اِہ کِدھّرلی پڑھائی تے کِدھّرلی ترکّی ہَے؟ سۄچݨا چاہِیدا ہَے کِہ ساڈی سِکھِّیا نِیتی ساڈے بچِّیاں نُۄں کِدھّر نُۄں لِجا رہی ہَے؟ جے پُراݨے سادھارن سکُۄل سُہِرد اِنسان تے وِدوان پَیدا کردے رہے ہن تاں ہُݨ دے آدھُنِک سکُۄلاں نُۄں کی بِماری پئی ہَے؟

ڈا. نِرمل سِںگھّ لامبڑا نیں سہی لِکھِیا ہَے٬ “ڈا. جَۄہل سوَیمانی٬ اݨکھِیلا٬ سںوّیدنشِیل٬ سۄچوان٬ اگّیودھُۄ٬ دھِیرجوان تے کِرتی منُکھّ ہَے۔ اُس نُۄں آپݨی مِٹّی نال ہکِیکی مۄہ ہَے۔ اُہ ہمیشا نِربھئۄ تے نِروَیر ہۄ کے وِچردا ہَے۔ اُجڈّواد دی ہئُمَے تۄں اُہ پُۄری ترہاں مُکت ہَے۔ پیںڈُۄ پِچھۄکڑ٬ پںجّابی ماں بۄلی٬ ہتھِّیں کمّ کرن٬ سدا سچّ اُتّے پہِرا دیݨ تے کھری کھری کہِݨ اُتّے ساڈے وڈّے وِیر جَۄہل نُۄں جِہڑا ماݨ ہَے٬ اُہ اُچّے تۄں اُچّے اہُدے ہاسل کرن وِچّ کدی رۄڑا نہِیں بݨدا۔”

ڈا. جَۄہل 92 سال دے ہۄ کے وی جُیاناں والے جۄش نال بھرے ہۄئے ہن۔ اجے وی 18 ادارِیاں اتے سبھاواں دے چیئرمَین ہن۔ شُبھ شگن ہَے کِہ اُہ لۄک جمہُۄری ادھِکار لہِر دی اگوائی کرن لگّے ہن۔ اِہ جرنَیل شام سِںگھّ اٹاری والے ورگا کرم ہَے۔ لۄکاں نُۄں بھرواں ساتھ دیݨا چاہِیدا ہَے۔ دُیا کردے ہاں اُہ نرۄئی سِہت نال سَیںچری مارن٬ لمّی اُمر جِئۄُݨ, وِدوتا دا چانݨ وںڈّدے رہِݨ تے پںجّاب نُۄں پَیراں سِر کرن وِچّ سہائی ہۄݨ۔ ویکھدے ہاں اُنہاں دی ہاک کِنّے کُ پںجّابِییاں نُۄں سُݨدی ہَے تے جمہُۄری ادھِکار لہِر نال جُڑن لئی جگائُںدی ہَے۔