آدِ کال تۄں اجّ تک دی سبھِّئتا تک منُکھّ نیں آپݨی ورتۄں لئی ہذاراں وستاں بݨائیِیاں پر اُس دی ہُݨ تک دی سبھ تۄں اُتّم کِرت کِتاب ہَے۔

کئی سدِییاں دے یتناں مگرۄں منُکھّ اکھّر بݨتر تک پہُںچِّیا۔ اکھّراں تۄں شبد بݨے٬ شبداں تۄں واک تے واکاں تۄں پۄتھِییاں تے گْرںتھّ بݨے۔ شبد بہُت وڈّی تاکت ہُںدّے ہن۔ ساڈے گُرُۄ ساہِبان نیں شبد نُۄں گُرُۄ-شبد آکھ نیں سانُۄں اِہناں دی مہانتا دا اہِساس کرائِیا۔ کِہا جاںدا ہَے کِہ پتھّر کھُر جاںدے ہن پر شبد نہِیں۔

رِگوید نُۄں دُنِییاں دا سبھ تۄں پہِلا گْرںتھّ منِّیا جاںدا ہَے۔ اِہ گْرںتھّ 3500 تۄں 4000 سال پُراݨا ہَے۔ رِگوید دی رچنا پںجّاب وِچّ ہۄئی۔ پںجّابِییاں نُۄں اِہ ماݨ ہَے جدۄں پُۄری دُنِییاں دے لۄک جںگّلاں پہاڑاں جانوراں ورگا جِیون بتِیت کر رہے سن تاں اُس سمیں اِتھّۄں دے لۄکاں دی شبد نال ساںجھ بݨ چُکّی سی۔ پہِلاں منُکھّ نیں پتھّراں اُتّے لِکھݨا شُرُۄ کِیتا٬ مگرۄں پتِّیاں تے اُس تۄں مگرۄں جدۄں اُس نُۄں کپّڑا بُنݨ دی جاںچ آئی تاں اُہ کپّڑے اُتّے لِکھݨ لگّا۔ کئی سدِییاں مگرۄں اُس نیں کاگذ دی کھۄج کِیتی تے کِتاباں ہۄںد وِچّ آئیِیاں۔

شبد دی شکتی کی ہَے؟ اِس بارے اِکّ کتھا ہَے کِہ اِکّ وار اِکّ راجا اِکّ وِدوان تۄں بڑا پْربھاوت سی۔ اُس نیں اُہ وِدوان نُۄں کِہا کِہ مَینُۄں کُجھ کۄئی اجِہا مںتّر دِئۄ جۄ ہر سںکّٹ وِچّ کمّ آ سکے۔ وِدوان نیں راجے نُۄں کِہا کِہ اُہ دۄ مہِینے بائد میرے کۄل آوے۔ جدۄں راجا دُبارا گِیا تاں وِدوان نیں اُہنُۄں اِکّ اںگُّۄٹھی دِںدِّیاں راجے نُۄں کِہا اِہدے نگ دے ہیٹھ اِکّ کاگذ دے چھۄٹے ٹُکڑے ’تے کُجھ شبد لِکھے ہن۔ اِہ سںکّٹ سمیں تُہاڈی اگوائی کرنگے۔ پر یاد رکھّݨا مُںدّری دے اِس نگ نُۄں اُدۄں ہی اُکھاڑنا تے پڑھنا٬ جدۄں سبھ ہِیلے سماپت ہۄ جاݨ, پہِلاں نہِیں۔

سماں بِیتِیا۔ کئی سںکّٹ تے سمسِّیاواں آئیِیاں تے چلِییاں گئیِیاں پر راجے نیں مُںدّری دا نگ اُکھاڑ کے ناں ویکھِیا۔ پھِر اِکّ سماں اجِہا آئِیا جدۄں گُیاںڈھی راجے نیں اُس دے راج دے ہملا کر دِتّا۔ گھمساݨ دا یُدھّ ہۄئِیا۔ راجے دی پھَۄج گُیاںڈھی راجے دی پھَۄج اگّے ہار گئی۔ ہار نُۄں دیکھدِیاں راجا جںگّ آپݨی جان بچائُݨ لئی گھۄڑے ’تے یُدھّ دے مَیدان وِچّ بھجّ نِکلِیا پر دُشمݨ دی پھَۄج نُۄں پتا لگّ گِیا۔ دُشمݨ پھَۄج دی ٹُکڑی راجے دا پِچھّا کرن لگّی۔ پہاڑی اِلاکے وِچّ راجا دُشمݨ دی پھَۄج تۄں بچدا بچائُںدا اِکّ پہاڑی رستے دا مۄڑ مُڑ گِیا۔ مۄڑ مُڑدِیاں کُجھ پھاسلے ’تے رستا مُکّ گِیا۔ اگّے ڈُۄںگھی کھائی سی۔ راجے دا گھۄڑا کھائی وِچّ ڈِگدا ڈِگّدا مساں بچِیا۔ دُشمݨ پھَۄج پِچھّے آ رہی سی۔ راجے نُۄں اِس سمیں مُںدّری دا کھِیال آئِیا۔ اُس نیں چھُری دی نۄک نال مُںدّری دا نگ اُکھاڑِیا۔ کاگذ کڈھِّیا٬ پڑھِیا٬ اُپّر لِکھِیا سی “اِہ وکت وی بِیت جاویگا۔” اِہناں شبداں نال راجے اںدّر وِلکھّݨ اُۄرجا دا سںچّار ہۄئِیا۔ راجے نیں مُںدّری نُۄں بںدّ کرکے آپݨے چۄلے دے کھِیسے وِچّ سمبھّال لِیا۔

دُشمݨ دی پھَۄج مۄڑ مُڑن دی بجائے اگّے لںگھّ گئی۔ راجے دی جان بچ گئی۔ کئی مہِینِیاں دی مِہنت مگرۄں اُس نیں لُکوی تھاں ’تے آپݨی پھَۄج نُۄں سںگّٹھن کرنا شُرُۄ کِیتا۔ مِتّر راجِیاں دی مدد لئی وڈّی پھَۄج بݨا کے دُشمݨ راجے نُۄں مَیدان اے جںگّ وِچّ للکارِیا تے یُدھّ وِچّ جِتّ پْراپت کِیتی اتے آپݨا راج بھاگ مُڑ آپ سمبھّالھ لِیا۔ راجا ہُݨ وی اُہناں شبداں ’اِہ سماں وی بِیت جاویگا‘ نُۄں کدے کدے پڑھدا۔ شبد اُہنُۄں اہِساس کرائُںدے – چںگّا٬ ماڑا٬ دۄہاں ترہاں دا سماں سدا نہِیں رہِݨا ہُںدّا۔

جپھرنامے دے شبداں دی شکتی سی کِہ اَۄرںگّجیب نُۄں اُہدے ذُلم دا گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی نیں اِنی شِدّت نال اہِساس کرائِیا کِہ اُہ اںدّرۄں ٹُٹّ گِیا۔

کِسے نیں سچّ ہی کِہا ہَے کِہ شبداں نال تُسِیں سارا سںسّار جِتّ سکدے ہۄ پر تلوار نال نہِیں۔ شبد دی اہِمِیئت نُۄں سمجھ جاݨ والے لۄک ساری اُمر کِتاباں نال لگاو رکھّدے ہن اتے چںگِّییاں کِتاباں پڑھن نال ساڈی شکھسِیئت وِچّ بُلںدّی آئُݨ لگدی ہَے۔ اسِیں آکھ سکدے ہاں کِہ کِتاباں وِچّ پُرش نُۄں مہامپُرش بݨائُݨ دی تاکت چھُپی ہُںدّی ہَے۔

کِتاباں دی مہانتا بارے لِکھدِیاں اِکّ وِدوان جیمذ رسّل لِکھدا ہَے: کِتاباں تاں شہِد دِییاں مکھِّییاں واںگ ہُںدِّییاں ہن جۄ پھُلّاں دے بُۄر نُۄں اِکّ دِماگ تۄں دُۄجے تک لَے کے جاںدِییاں ہن۔

کِتاباں سانُۄں بِیتے لںگھّ گئے سمِیاں دے درشن کروائُںدِییاں ہن۔ سدِییاں پہِلاں ہۄئے لۄکاں نال مِلوائُںدِییاں ہن۔ دُنِییاں وِچّ واپرِییاں پْرمُکھّ گھٹناواں دے دْرِش ساڈِییاں اکھّاں اگّے پیش کردِییاں ہن۔ ارب دی اِکّ بڑی دِلچسپ کہاوت ہَے٬ “کِتاب جیب وِچّ رکھّے باگ واںگ ہُںدّی ہَے۔”

کِتاباں انیک ترہاں دِییاں ہُںدِّییاں ہن پر مۄٹے تَۄر ’تے کِتاباں چار ترہاں دِییاں ہُںدِّییاں ہن۔ اِکّ اُہ کِتاباں جۄ اسِیں آپ وی نہِیں پڑھدے تے مُپھت وِچّ کِسے ہۄر نُۄں پھڑا دِںدّے ہاں۔ دُۄجِییاں اُہ جۄ اسِیں آپ پڑھدے ہاں تے دۄستاں نُۄں اِہناں نُۄں تۄں اِہ کہِ کے رۄک دِںدّے ہاں کِہ اَیوَے سماں برباد کرن ہَے٬ بسّ اِس لئی ناں پڑھۄ۔ تِیجِییاں اُہ جۄ اسِیں بڑی دِلچسپی نال پڑھدے ہاں اتے ہۄر دۄستاں مِتّراں نُۄں پڑھن دی سلاہ دِںدّے ہاں۔ چَۄتھی کِسم دِییاں اُہ کِتاباں ہُںدِّییاں ہن جِہناں نُۄں جدۄں اسِیں پڑھدے ہاں تاں پڑھدِیاں پڑھدِیاں ڈر لگّدا ہَے کِہ کِتے اِہ کِتاب جلدی کھتم ناں ہۄ جاوے۔ اِہ چَۄتھی کِسم دِییاں کِتاباں اُہ ہُںدِّییاں ہن جۄ اسِیں کِسے نُۄں نہِیں دِںدّے۔ جیکر کۄئی مںگّ کے لَے وی جاوے تاں دُبارا آپݨی لائِبریری وِچّ کھرِید کے رکھّݨ تک سانُۄں چَین نہِیں آئُںدا۔

سانُۄں کِتاباں ذرُۄر پڑھنِییاں چاہِیدِییاں ہن کِئُںکِہ کِتاباں پُرش نُۄں مہامپُرش بݨائُݨ دی یۄگتا رکھّدِییاں ہن۔

پںجّاب دی دھرتی اُہناں مہان مہامپُرشاں دی دھرتی ہَے جِہناں نیں آپݨی بَۄدھِکتا نال ساری دُنِییاں نُۄں پْربھاوِت کِیتا۔ گُرُۄ نانک دیو تۄں لَے کے گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ تک٬ ساڈے دس گُرُۄ سہِبان اِس دھرتی ’تے وِچرے اتے آپݨی وِچاردھارا راہِیں سماج نُۄں بڑی وڈّی دیݨ دِتّی۔ جۄ کِہا٬ اُہ سِرپھ کِہا ہی نہِیں بلکِہ کر کے وِکھائِیا۔ گُرُۄ ارجن دیو جی نیں گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دی ستھاپنا کِیتی۔ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی مہاراج نیں شبد نُۄں گُرُۄ دا درجا دِںدِّیاں گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب نُۄں گُرگدّی دِتّی اتے آپ وی شبد گُرُۄ اگّے نتمستک ہۄئے۔

بھگت پُۄرن سِںگھّ جی نیں منُکھّتا دی سیوا کرکے دیش وِچّ ہی نہِیں٬ پُۄری دُنِییاں وِچّ آپݨی مِسال کائِم کِیتی۔ بھگت جی کِتاباں پڑھن نُۄں آپݨا نیم سمجھدے سن۔ شبداں دی تاکت نُۄں بہُت چںگّی ترہاں جاݨدے پہِچاݨدے سن۔ اُہ آپ وی اِکّ چںگّے لیکھک سن۔

اِںگلَیںڈ٬ پھراںس ورگے مُلکاں وِچّ کِتاباں پڑھن دا رِواج پہِلاں وی ساڈے تۄں ودھّ سی اتے اجّ وی ہَے۔ کئی مُلکاں وِچّ جیکر بسّ وِچّ پںجّاہ یاتری سپھر کر رہے ہُںدّے سن تاں اِہناں وِچّۄں چالی کۄئی ناں کۄئی کِتاب جاں مَیگذِین پڑھ رِہا ہُںدّا سی۔ کِتاباں کِسے وی سماج نُۄں چںگّا بݨائُݨ وِچّ سبھ تۄں وڈّا رۄل ادا کردِییاں ہن۔ اجّ جیکر ساڈی نَۄجوان پِیڑھی دُۄجے مُلکاں وِچّ آپݨا بھوِکھّ تلاش رہی ہَے تاں اِس وِچّ کِتے ناں کِتے کِتاباں دا وی بہُت وڈّا رۄل ہَے۔

اسِیں ہُݨ اُس دَۄر وِچّ پْرویش کر گئے ہاں جِتھّے پڑھے لِکھے لۄک وی پڑھن دی بجائے ویکھݨ دے آدی ہۄݨ لگّ پئے ہن۔ ہُݨ اسِیں کھبراں پڑھدے گھٹّ تے سُݨدے٬ ویکھدے ذِیادا ہاں۔ پڑھن دا رُجھان گھٹ رِہا ہَے۔ اِںٹنَیٹّ اُتّے ای بُکّ دا رِواج ودھ رِہا ہَے۔ اسِیں کِتاباں تۄں کُجھ دُۄر ہۄ گئے ہاں۔ اِس سبھ کُجھ دے باوجُۄد وی کِتاباں دی سارتھِکتا بݨی رہیگی۔ اُس دا کارن اِہ ہَے کِہ اِںٹرنَیٹّ ’تے کِتاب پڑھدِیاں کال٬ مَیسَیج٬ کۄئی اَیڈ ساڈی اِکاگرتا نُۄں وار وار بھںگّ کردے رہِںدّے ہن۔ سکرِین دی رَۄشنی وی ساڈِییاں اکھّاں نُۄں پْربھاوِت کردی ہَے۔ اکھّاں تھکّݨ لگّدِییاں ہن۔ اِس لئی کِتاب پڑھن لئی جۄ اِکاگرتا چاہِیدی ہَے٬ اُہ اِںٹرنَیٹّ ’تے نہِیں بݨ سکدی۔

کِتاباں پڑھن لئی چاہِیدا ہَے کِہ اسِیں کِتاب پڑھن لئی گھر وِچّ لائِبریری بݨائُݨ دے نال نال آپݨے پڑھن لئی سماں اتے اِکّ تھاں نِردھارت کرِیئے۔ ہر رۄذ کِسے کِتاب دے دس باراں پنّے پڑھن نال اسِیں آپݨے اںدّر ہُںدّی تبدِیلی نُۄں مہِسُۄس کر سکدے ہاں۔ اِس لئی سانُۄں چاہِیدا ہَے کِہ اسِیں پڑھن لئی ادھّا گھںٹّا جاں اِکّ گھںٹّا راکھواں رکھِّیئے۔ پُۄرا دِن مۄبائِل دی سکرِین ’تے اُںگلاں مار مار کے اسِیں بہُت سارا سماں برباد کر دِںدّے ہاں۔ بہُت سارا ڈاٹے دے رُۄپ وِچّ پھذُۄل کچرا اسِیں آپݨے دِماگاں وِچّ بھر رہے ہاں۔ اِہ سانُۄں بَۄدھِک پکھّ تۄں بَۄݨا بݨا رِہا ہَے۔ چاہِیدا اِہ ہَے کِہ اسِیں آپݨے سۄچݨ دے ڈھںگّ نُۄں وِگِیانک بݨائُݨ لئی چںگِّییاں کِتاباں پڑھِیئے۔

اِکّ وار مَینُۄں کیرلا جاݨ دا مَۄکا مِلِیا۔ اسِیں اُتھّے کِتاباں دی پھڑھِییاں لگِّییاں ویکھِییاں۔ اِکّ بسّ وِچّ سپھر کردِیاں اِکّ 55-60 سال دی اَۄرت کِتاباں ویچݨ لئی بسّ ’تے چڑھ گئی۔ اُہدے کۄل نگاں راشِییاں والِییاں کِتاباں٬ جںتّرِییاں نہِیں سن بلکِہ وِشو دے پْرسِدھّ لیکھکاں دِییاں جگت پْرسِدھّ کِتاباں سن۔ اُتھّے اسِیں کرِیانے اتے مُنِیاری والِییاں دُکاناں دے باہر بھُجِیئے دے پَیکٹاں واںگ کِتاباں٬ مَیگذِین لٹکدے ویکھے۔

اِدھّر ساڈے پںجّابی سماج وِچّ پڑھن دی رُچی گھٹ رہی ہَے۔ ٹی وی چَینلاں ’تے اںدھّوِشواسی پْرۄگراماں دا پْرسارݨ, مۄبائِل٬ اِںٹرنَیٹّ اتے مشِینی کلچر دا وِکاس ورگے اِسدے کئی کارن ہن۔ بہُ گِݨتی پںجّابی پڑھے لِکھے ہۄݨ دے باوجُۄد اکھبار تک نہِیں پڑھدے٬ کِتاباں پڑھنِییاں دُۄر دی گلّ ہَے۔ ساڈے لۄک مۄبائِل ’تے ٹِئۄُناں لگوا کے جاں پھذُۄل ہی کِسے نال گلّاں کرکے دس پںدّراں رُپئے برباد کر دیݨگے پر 2-3 رُپئے دا اکھبار کھرِیدݨا پھذُۄل کھرچی سمجھدے ہن۔ دھناڈھ لۄک گھر بݨائُںدِیاں ویکھا ویکھی گھراں وِچّ پُۄجا رُۄم تاں بݨا لَیݨگے پر کِتاباں لئی گھراں وِچّ کۄئی تھاں نہِیں ہُںدّی۔ لۄک دِکھاوا کرن٬ پھۄکِییاں رسماں٬ وِیاہاں شادِییاں تے بیتہاشا کرذا چُکّ چُکّ کے پَیسا لائُݨ, اُچّے مہِںگّے گھر اُسارن اتے مہِںگِّییاں گڈِّییاں کھرِیدݨ وِچّ اِکّ دُۄجے تۄں ودھ کے اَۄکھے ہۄ کے وی پَیسا لائُݨ لئی تِیار رہِںدّے ہن۔ اجِہے ہۄر وی کئی کمّ کرن وِچّ اسِیں ہِںدُّستان وِچّۄں پہِلے نمبّر ’تے ہاں۔ پر بہُگِݨتی لۄکاں دا کِتاباں دا بجّٹ جِیرۄ ہُںدّا ہَے۔

اکھَۄتی بابِیاں٬ ڈیرِیاں٬ جۄتشِییاں٬ وستُۄ شاسترِییاں دا کارۄبار وی پںجّاب وِچّ بھارت دے دُۄجے سُۄبِیاں دے مُکابلے ذِیادا چمک رِہا ہَے۔ سگۄں دُۄجِیاں سُۄبِیاں٬ کھاس کرکے بںگّال تۄں اکھَۄتی کالے اِلم دے ماہر اِتھّے آ کے آپݨِییاں سیواواں دے رہے ہن۔ بھاو پںجّابی لۄک آپݨی لُٹّ کروا کے اُہناں نُۄں مالامال کر رہے ہن۔ ساڈے کۄل ہر ترہاں دِییاں وستاں ہر دِن ودھ رہِییاں ہن پر بَۄدھِکتا پکھّۄں اسِیں کںگّال ہۄ رہے ہاں۔ جِتھّے کِتاباں دا نِرادر ہۄویگا٬ اُتھّے منُکھّتا دا وی نِرادر ہۄویگا۔

بیشک کِتاباں گھٹّ پڑھِییاں جا رہِییاں ہن پر اِسدے باوجُۄد وی کِتاباں پہِلاں نالۄں کِتے ودھّ گِݨتی وِچّ چھپ رہِییاں ہن۔ کِتاباں دا گھڑمسّ ہَے٬ بھِیڑ ہَے۔ کِتاباں پڑھن دی چیشٹھا کرن والے کُجھ کُ لۄکاں نُۄں کِتاباں دی چۄݨ کرن وِچّ بڑی مُشکِل آئُںدی ہَے۔ ہر ہپھتے سَیںکڑِیاں دی گِݨتی وِچّ کِتاباں دا چھپݨا دسّدا ہَے کِہ ذِیاداتر کِتاباں آپݨی ہئۄُمَیں نُۄں پٹھّے پائُݨ لئی ہی چھپوائیِیاں جاںدِییاں ہن۔ اِس مگرۄں اِہناں نُۄں رِیلِیذ کرائُݨ اتے اِہناں اُتّے گۄشٹِییاں کرن دِییاں کھبراں لگوا کے من نُۄں ٹھںڈھّک دیݨ دی کۄشِش کِیتی جاںدی ہَے۔ سماگماں مگرۄں اِہناں نُۄں پْرشاد دے رُۄپ وِچّ وںڈّ دِتّا جاںدا ہَے۔ بہُت سارِییاں کِتاباں اجِہِییاں ہن جۄ نویں پاٹھکاں نُۄں ہۄر کِتاباں پڑھن تۄں رۄک دِںدِّییاں ہن۔ اِتھّے پاٹھک نُۄں چاہِیدا ہَے کِہ اُہ نِراش ناں ہۄوے٬ چںگِّییاں کِتاباں نُۄں لبھّݨ اتے پڑھن لئی یتنشِیل رہے۔ ساہِت سبھاواں اتے پُستک میلِیاں وِچّ جاوے۔ ہَۄلی ہَۄلی بہُمُلِّییاں کِتاباں نال اُہدی واکپھی بݨ جاویگی۔

گُرباݨی دا پاٹھ کرن تۄں بائد جدۄں اسِیں ارداس کردے ہاں تاں اُس وِچّ بِویک دان مںگّدے ہاں٬ جِسدا بھاو ہَے ساڈی سۄچ وِچار کرن دی شکتی ودھے۔ پر اِس لئی اسِیں آپ بہُت گھٹّ ذہِمت کردے ہاں۔ چںگِّییاں اکھباراں٬ چںگِّییاں کِتاباں اِس وِچّ ساڈِییاں سبھ تۄں ودھّ سہائی ہۄ سکدِییاں ہن۔ اِس تۄں اِلاوا چںگّی سۄچ رکھّݨ والے چںگّے ساہِتکاراں٬ لیکھکاں٬ وِدواناں٬ چِںتّکاں دے سکُۄلاں٬ کالجاں وِچّ سَیمِینار کروائُݨے چاہِیدے ہن۔ سۄچ وِچار دا وِکاس اتے آپݨے اِتِہاس٬ وِرسے دے مہان لۄکاں دِییاں نِگّر کدراں کِیمتاں گْرہِݨ کرکے اسِیں بَۄدھِک پکھّ تۄں اگّے ودھ سکدے ہاں۔

چِین دے لۄک آکھدے ہن کِہ ’کِتاب اںدّر سۄنے دا گھر پِیا ہُںدّا ہَے۔‘ اِسے ترہاں آئیِسلَیںڈ دی کہاوت ہَے٬ ’کِتاب وِہُۄݨے ہۄݨ نالۄں جُتّی وِہُۄݨے ہۄݨا بِہتر ہَے۔‘ کِتاباں ساڈی ذِںدّگی دے بہُت سارے دُکھّاں نُۄں ہمیشا لئی دُۄر کرن دی سمرتھّا رکھّدِییاں ہن۔ ہںگّری دے لۄک آکھدے ہن٬ کِتاب کھامۄش گُرُۄ ہُںدّی ہَے۔

اُہ لۄک وِچارے کِنّے بدکِسمت سن جۄ کِتاباں پڑھن تۄں وِروے ہی اِس دُنِییاں تۄں چلے جاݨگے۔ آئۄ کِتاباں نال ساںجھ پائیِئے گھراں اتے دِلاں وِچّ کِتاباں نُۄں تھاں دیئیِئے۔

*****