پْرۄ. اجمیر سِںگھّ اَۄلکھ نِمن کِسانی دا جۄدھا ناٹککار سی۔ اُس دے تِنّ درجن تۄں ودھّ ناٹکاں دِییاں ہذاراں پیشکارِییاں ہۄئیِیاں جِنہاں نُۄں لکھّاں لۄکاں نیں ویکھِیا۔ 2015 وِچ ہذاراں لۄکاں دے اِکٹھّ نیں اُہدا لۄک سنمان کِیتا سی۔ اُس نُۄں بھارتی ساہِت اکَیڈمی اوارڈ٬ بھارتی سںگِّیت تے ناٹک اکَیڈمی اوارڈ٬ بھاشا وِبھاگ پںجّاب دا شْرۄمݨی ناٹککار اوارڈ٬ پںجّابی ساہِت اکاڈمی دا کرتار سِںگھّ دھالِیوال اوارڈ٬ اِںٹرنَیشنل پاش مَیمۄرِیئل اوارڈ اتے ہۄر انیکاں مان سنمان مِلے سن۔ گُرُۄ نانک دیو یُۄنِیورسِٹی نیں اُس نُۄں ڈی. لِٹّ. دی آنریری ڈِگری دے کے سنمانِیا۔ پر اُہ ماناں سنماناں تۄں اُتّے سی۔ اسہِݨشِیلتا دے مُدّے اُتّے اُس نیں بھارتی ساہِت اکاڈمی دا اِنام مۄڑ وی دِتّا سی۔ اُس دے ناٹک پںجّاب تے ہرِیاݨے دے پِںڈّاں٬ کسبِیاں تے شہِراں تۄں لَے کے٬ چںڈِّیگڑھ٬ دِلّی٬ کۄلکاتا٬ مُمبّئی اتے امرِیکا/کنیڈا تک کھیڈے گئے اتے یُۄنِیورسِٹِییاں تے سِکھِّیا بۄرڈاں دِییاں پاٹھ پُستکاں وِچ پڑھائے گئے۔ اُنہاں بارے انیکاں کھۄج لیکھ تے کھۄج پْربںدھّ لِکھے گئے۔ اُہ ناٹک تے رںگّ مںچّ دا تُرِیا پھِردا اِنسائیِکلۄپِیڈِییا سی۔

اُس دے پُۄرے ناٹکاں دے ناں ہن: ستّ بگانے٬ کِہر سِںگھّ دی مَۄت٬ اِکّ سی درِیا٬ سلوان٬ جھناں دے پاݨی٬ نِکّے سُۄرجاں دی لڑائی٬ بھجِّییاں باہاں تے نِئۄں جڑھ۔ اِکاںگی ناٹک ہن: بال ناتھ دے ٹِلّے ’تے٬ مِرذے دی مَۄت٬ تُۄڑی والا کۄٹھا٬ جدۄں بۄہل رۄںدے ہن٬ انّہے نِشانچی٬ سِدھّا راہ وِںگّا راہ٬ ڈھاںڈا٬ اَیسے رچِئۄ کھالسا٬ آپݨا-آپݨا ہِسّا٬ اِشک باجھ نماذ دا ہجّ ناہِیں٬ ہرِئۄ بُۄٹ٬ انّہیر-کۄٹھڑی تے ہائے نی منمِیت کُرے۔ لگھُۄ ناٹک ہن: اربد نربد دھُںدُّۄکارا٬ بگانے بۄہڑ دی چھاں٬ سُکّی کُکھّ٬ اِکّ رمائِݨ ہۄر٬ بھٹھّ کھیڑِیاں دا رہِݨا٬ گانی٬ تیڑاں٬ لۄہے دا پُتّ٬ اَیئِں نی ہُݨ سرنا٬ اُںئی-مُۄںئیِں دا کُس نی ہُںدّا٬ کئُلھے اُتّے رکھِّیا کَۄلا٬ چلّ وِیرنا وے اُتھّے چلِّیئے٬ بںدّ بُۄہِیاں والی ہویلی تے پپُّۄ دی پَیںٹ آدِ۔ اُس نیں لیکھکاں دِییاں کُجھ کہاݨِییاں تے ناولاں نُۄں وی ناٹکی رُۄپ دِتّا۔

اُس دا جنم 19 اگست 1942 نُۄں ذِلہا سںگّرُۄر دے پِںڈّ کُمبھّڑوال وِچ پِتا کَۄر سِںگھّ دے گھر ماتا ہرنام کَۄر دی کُکھّۄں ہۄئِیا سی۔ کُمبھّڑوال اُدۄں رِیاستی پِںڈّ سی تے ہِںدُّستان اںگّْریذاں دا غُلام سی۔ اُتّۄں دُۄجی وِشو جںگّ لگّی ہۄئی سی۔ کِسانی دا بُرا ہال سی۔ اُہدا بابا ہرنام سِںگھّ 1944-45 وِچ پرِوار سمیت کُمبھّڑوال تۄں اُٹھّ کے بھِیکھی نیڑے پِںڈّ کِشنگڑھ پھرواہی جا بَیٹھا سی۔ اجمیر سِںگھّ کِشنگڑھ پھرواہی تۄں چار٬ بھِیکھی تۄں دس تے پںجّابی یُۄنِیورسِٹی پٹِیالے تۄں اَیمّ.اے. کر کے 1965 تۄں 2000 تک نہِرُۄ مَیمۄرِیئل کالج مانسا وِچ پںجّابی دا لَیکچرار رِہا اتے اُتھّے ہی آپݨا گھر پا لِیا۔ اُتھّے ہی اُہ ناٹککار٬ پْرۄڈِئۄُسر٬ ڈائِرَیکٹر تے اداکار بݨِیا اتے آپݨی پتنی منجِیت کَۄر تے تِنّے دھِییاں نُۄں اداکار بݨائِیا۔ اُتھّے ہی اُس نیں 1976 وِچ لۄک کلا مںچّ مانسا دی ستھاپنا کِیتی۔ گھر تۄں بِناں اُہدی کۄئی ذمِین جائِداد نہِیں سی۔ نِمن کِسانی دا دُکھّ-درد اُس نیں آپݨے ہڈِّیں ہںڈھّائِیا سی۔

اُہ 2008 تۄں نامُراد بِماری کَیںسر وِرُدھّ جُۄجھدا آ رِہا سی۔ کدے مانسا٬ کدے دِلّی٬ کدے پھرِیدکۄٹ تے کدے پھۄرٹِس ہسپتال مُہالی وِچ اُہدا اِلاج ہُںدّا رِہا۔ مہِںگّے اِلاج ’تے لکھّاں رُپئے لگّے٬ جِس وِچ سںگِّییاں ساتھِییاں تے سرکار نیں پرِوار دی بݨدی سردی مائِک مدد کِیتی۔ وِچ وِچالے اُہ کُجھ ٹھِیک وی ہۄ جاںدا رِہا پر آخر 15 جُۄن 2017 دے وڈّے تڑکے اُہدا دیہاںت ہۄ گِیا۔ تِنّ وجے اُس نُۄں پاسا دُیائِیا گِیا سی تے چار وجے دُۄجا پاسا دُیائُݨ تۄں پہِلاں ہی اُہدا بھَۄر اُڈاری مار چُکّا سی۔

کَیںسر پھیپھڑِیاں وِچ پہُںچّ جاݨ اتے آس مُکّ جاݨ ’تے 10 جُۄن نُۄں مُہالی دے پھۄرٹِس ہسپتال تۄں اُہنُۄں مانسا آپݨے گھر لَے آںدا گِیا سی کِہ گھر ہی سیوا کرِیئے۔ جِہڑے ہال چال پُچھّݨ آئُںدے٬ مُسکرا کے دسّدا۔ جاںدی وار دِییاں تِنّ اِچھاواں دسِّییاں۔ اکھے دھِییاں چِکھا نُۄں اگنی لائُݨ, کِسے دھارمِک رسم دی لۄڑ نہِیں٬ کیول سادا شردھاںجلی سماگم ہۄوے جِس وِچ کُجھ اِک ساتھی تے لیکھک ہی بۄلݨ اتے سماگم بیلۄڑا لمّا ناں کِیتا جاوے۔ جِیون ساتھݨ منجِیت کَۄر دے وارے جائیِئے جِہڑی آپݨے جِیون ساتھی دا اِلاج کرائُݨ لئی اُس نُۄں تھاں تھاں لئی پھِری۔ اَۄلکھ آپݨی بِماری ولّۄں بیپرواہ سی٬ اُس نُۄں تاں ہر ویلے دبّے-کُچلے لۄکاں دے چںگّے بھوِکھّ دی ہی پرواہ سی۔ دوائیِیاں دیݨ دی پرواہ پتنی نُۄں ہی کرنی پَیںدی سی۔ اُہ اکسر کہِںدّا سی٬ بِماری-بمُۄری دا مَینُۄں آپ نی پتا٬ منجِیت نُۄں پُچھّ لئۄ۔ کَیںسر دا پتا 2008 وِچ لگّا سی٬ کی پتا جڑھ کدۄں دی لگّی ہۄوے؟ اُہ تاں نِئۄں-جڑھ ورگے ناٹک کھیڈݨ وِچ ہی مگن سی۔ اُہ آپݨے پِچھّے پتنی٬ دھِییاں٬ جُیائیِیاں تے دۄہتے دۄہتِییاں دا بھرِیا پرِوار چھڈّ گِیا ہَے۔

آپݨی سوَیجِیونی دا ناں اُس نیں ’نںگّا ڈھِڈّ‘ چِتوِیا سی جِس دے کُجھ کُ کاںڈ لِکھے گئے جۄ جِیون یاداں دی پُستک ’بھُنّی ہۄئی چھلّی‘ وِچ چھپے ہن۔ جدۄں اُہدا بابا کِشنگڑھ پھرواہی آئِیا سی اُدۄں اُہ جاگِیرداراں دا مُجارا پِںڈّ سی۔ پِںڈّ دی ساری ذمِین دے مالک دۄ جاگِیردار سن۔ مارُۄسی تے غَیر-مارُۄسی کِسان اُنہاں دے مُجارے بݨ کے کھیتی کردے سن۔ ہرنام سِںگھّ دا پرِوار اِک جاگِیردار دی اٹھّ کِلّے ذمِین واہُݨ لگّا سی جِس وِچّۄں جاگِیردار دی وٹائی دے کے پرِوار دا گُذارا مساں چلدا۔ اُنہاں دِناں وِچ کھیتاں دی اُپج وی گھٹّ ہی ہُںدّی سی۔ کِسے کھیت نُۄں پاݨی لگّدا کِسے نُۄں نہِیں سی لگّدا۔ ہرنام سِںگھّ دے پرِوار وِچّ دۄ پُتّر تے اگّۄں اُنہاں دی اَۄلاد سی۔ اٹھّ کِلِّیاں والا مُجارا تھُڑِیا-ٹُٹِّیا کِسان ہی وجّدا سی۔

کِسے وی لیکھک نُۄں سمجھݨ لئی اُہدا پرِوارک پِچھۄکڑ جاݨنا ذرُۄری ہُںدّا ہَے۔ لیکھک دا بچپن جِنہاں ہالتاں وِچ دی گُذرِیا ہۄوے اُنہاں دا اسر اُہدی شکھسِیئت اتے اُہدی ساہِتکاری ’تے وی پَیںدا ہَے۔ اجمیر اَۄلکھ دا پچھڑے اِلاکے دے اِک مُجارا پرِوار وِچ جمّ کے اَیمّ.اے. تک پڑھ سکݨا٬ لَیکچرار لگّ سکݨا اتے سفل ناٹککار بݨ سکݨا٬ اَۄلکھ دے کہِݨ واںگ ’مہِذ اِک اِتفاک‘ دی گلّ ہَے۔

اُس نیں آپݨی ساہِتک سوَیجِیونی ’میری ناٹ-یاترا‘ وِچ لِکھِیا: جد مَیں بچپن تۄں لَے کے آپݨے ناٹککار بݨن تک دے ساہِتک سفر اُتّے جھات ماردا ہاں تاں ناٹک لِکھݨ ولّ رُچِت ہۄݨ دا ورتارا مَینُۄں ’مہِذ اِک اِتفاک‘ تۄں بِناں ہۄر کُجھ نذر نہِیں آئُںدا۔ آپݨی اُمر دے 27-28 ورہِیاں تک مَینُۄں آپݨے آپ نُۄں وی نہِیں سی پتا کِہ مَیں کدے ناٹک وی لِکھاںگا تے پںجّابی ساہِت-جگت وِچ میری پچھاݨ ’اِکّ ناٹککار‘ دے رُۄپ وِچ ہۄویگی۔ مَیں پہِلاں کوِتا/گِیت لِکھݨے شُرُۄ کِیتے سن۔ جد مَیں گُرمُکھی اکھّر جۄڑن دے یۄگ ہۄ گِیا تاں شبداں نُۄں گُݨ-گُݨائُںدِیاں کاگذاں اُتّے اُتارن لگّ پِیا۔ مَیں آپݨی پہِلی ساہِتک رچنا کدۄں تے کِنّی اُمر وِچ کِیتی اِس بارے مَینُۄں کُجھ پکّا یاد نہِیں۔ جِتھّۄں تک مَینُۄں یاد ہَے٬ مَیں اَینی کُ گلّ پکّے وِشواس نال کہِ سکدا ہاں کِہ مَیں 8-10 سال دی اُمر وِچ کُجھ ناں کُجھ تُکبںدّی کر کے اُس نُۄں گائُݨ لگّ پِیا سی۔

1952 وِچ جد میری اُمر 10 سال دی سی تے جِس سال مَیں آپݨی پْرائِمری دی چَۄتھی جمات پاس کر کے لاگلے کسبے بھِیکھی دے سرکاری مِڈل سکُۄل وِچ پںجّوِیں جمات وِچ داکھلا لِیا سی٬ اۄدۄں تک مَیں کاپھی گِیت لِکھ لئے سن تے اُنہاں نُۄں میرے ہی پِںڈّ دے میرے بچپن دے دۄست سُکھدیو نال مِل کے کمِئُنِسٹ پارٹی دِییاں سٹیجاں تے ہۄر کئی اِکٹھّاں وِچ گا وی چُکّا سی۔ اُس سمیں لِکھے تے سبھ تۄں ودھّ گائے میرے اِک گِیت دِییاں مُڈھلِییاں ستراں تاں مَینُۄں ہُݨ وی یاد ہن:

اِہ تاں دُۄہرِییاں پُشاکاں پائُںدے

تَینُۄں پھِڈّے چھِتّر ناں تھِیائُںدے

ہُݨ ہۄ ہُشِیار٬ کر جٹّا مارۄ-مار

جا کے وَیری دے بُۄہے ’تے اڑ جا

وَیری دے ٹاکرے نُۄں٬ تِیار ہۄ کے تُۄں کھڑھ جا!

وَیری دے ٹاکرے نُۄں ...

اجمیر جدۄں اجے بچّا ہی سی تاں کِساناں دی جاگِیرداراں وِرُدھّ مُجارا لہِر نیں ذۄر پھڑ لِیا سی۔ کمِئُنِسٹاں دی لال پارٹی اگوائی کر رہی سی۔ پِںڈّاں وِچ کمِئُنِسٹاں دِییاں کانپھرںسّاں ہُںدِّییاں جِتھّے جاگِیرداراں دا ٹاکرا کرن لئی جۄشِیلے گِیت گائے جاںدے۔ پِںڈّ دے ہۄر بچِّیاں واںگ ’جمیر‘ اُتّے وی اِس لہِر دا بڑا اسر ہۄئِیا۔ اُہ شامِیں جاں رات نُۄں بچِّیاں والِییاں کھیڈاں کھیڈدے ہتھّاں وِچ لال جھںڈِّییاں پھڑ کے جاں کھالی ہتھّ ہی جگِیرداری تے بِسویداری وِرُدھّ اُہۄ جِہے ناہرے لائُݨ لگّدے جِہۄ جِہے کانپھرںسّاں وِچ سُݨدے۔ جمیر ناہرے لائُݨ والِیاں وِچ اکسر آگُۄ رۄل ادا کردا۔ اُہدے وِچ اِک وادھا اِہ سی کِہ اُہ گِیت لِکھ وی لَیںدا سی تے گا وی لَیںدا سی۔ پْرائِمری سکُۄل وِچ اُہدا سبھ تۄں نیڑلا آڑی سُکھدیو سی تے ہائی سکُۄل وِچ ہاکم سِںگھّ سمائۄں سی جۄ بائد وِچ نکسلی آگُۄ بݨِیا۔

نِکّا ہُںدّا اُہ نِکّے ناں والا جمیر سی٬ سکُۄل داکھل ہۄݨ ویلے اجمیر سِںگھّ ہۄ گِیا تے جدۄں کوِتا لِکھݨ لگّ پِیا تاں ناں رکھّ لِیا اجمیر سِںگھّ ’پاگل‘! پر ’پاگل‘ اُہدا پہِلا تخلّس نہِیں سی۔ پاگل دے تخلّس تک اپڑن لئی اُس نُۄں ’دردی‘, ’دُکھِییا‘ تے ’کَۄمی‘ تخلّس لائُݨ دِییاں مشکاں کرنِییاں پئیِیاں سن۔ تِنّ تخلّساں ردّ کر کے اُہ ’خِیالی‘ ہۄ گِیا سی۔ پھِر اِک سِینِیئر وِدِیارتھی اُہدے مگر پَے گِیا جِیہنُۄں ’خِیالی‘ دا خِتاب سَۄمپ کے آپ ’پاگل‘ دا تخلّس رکھّ لِیا! پاگل تخلّس رکھّݨ دی گھُںڈّی کدے پھیر کھۄلہاںگے۔ اُہدے بی. اے. تک دے سرٹِیپھِکیٹاں اُتّے اُہدا ناں اجے وی ’اجمیر سِںگھّ پاگل‘ ہی درج ہَے۔ ’اَۄلکھ‘ جاں ’اَۄلکھ ساہِب‘ تاں اُس نُۄں اُدۄں تۄں کِہا جاݨ لگّا جدۄں اُہ نہِرُۄ مَیمۄرِیئل کالج مانسا دِییاں سبھِّیاچارک سرگرمِییاں دا اِنچارج بݨِیا اتے وِدِیارتھِییاں نُۄں ناٹک کھِڈائُݨ لگّا۔

آپݨی 75 سال دی اُمر وِچّۄں اُس نیں 50 سال پںجّابی ناٹک تے رںگّ مںچّ دے لیکھے لائے۔ ناں دِن دیکھِیا ناں رات٬ ناں مِیںہ ناں ہنیری٬ سدا چلّ سُ چلّ رہی۔ مَیں اُس نُۄں انیکِیں تھائیِں مِلِیا٬ کدے مانسا٬ کدے پٹِیالے٬ کدے لُدھِیاݨے٬ کدے امّْرِتسر٬ کدے لاہَۄر جِتتھے اسِیں کئی دِن اِکٹھّے رہے تے کدے ٹراںٹۄ جِتتھے مَیں اجّ-کلّہ رہِ رِہا ہاں۔ جد اُہدے اکال چلاݨے دی خبر سُݨی تاں کُجھ پل میرے آئُسان مارے گئے تے مَیں سُنّ ہۄ گِیا۔ پھِر اُس سۄپھے ’تے جا بَیٹھا جِتھّے اَۄلکھ تے منجِیت کَۄر بہِ کے گئے سن٬ ڈائیِنِںگّ ٹیبل دی اُس کُرسی ’تے بَیٹھا جِتھّے اُہ کھاݨا کھاںدے رہے تے اُس بَیڈّ ’تے پِیا سۄچدا رِہا جِتتھے اُنہاں وِسرام کِیتا سی۔ مَینُۄں لاہَۄر دِییاں گلّاں یاد آئیِیاں٬ ننکاݨا ساہِب دے کِیتے درشن یاد آئے٬ جںڈِّیالے شیر کھاں وارس شاہ دی مجار ’تے ساڈا سِجدا کرنا یاد آئِیا اتے نُۄر جہاں دا سٹُۄڈِیئۄُ ویکھݨا وی۔ بڑِییاں یاداں ہن اجمیر اَۄلکھ دِییاں ...۔

اجمیر اَۄلکھ دی وِشیشتا پںجّاب دی نِمن کِسانی دِییاں سمسِّیاواں نُۄں آپݨے ناٹکاں راہِیں پیںڈُۄ مُہاورے وِچّ پیش کرنا ہَے۔ اُہدے پیںڈُۄ پاتراں دے بۄل سِدھّے درشکاں دے دِلاں وِچ لہِںدّے ہن۔ اِسے کرکے پیںڈُۄ لۄکاں دے وڈّے اِکٹھّ اُہدے ناٹکاں نُۄں ہُمّ-ہُما کے ویکھدے ہن۔ کِرتی کِساناں دِییاں سمسِّیاواں بارے ناٹک تاں پہِلاں وی لِکھے تے کھیڈے جاںدے سن پر پںجّابی وِچ٬ خاس کر کے مانسے ولّ دی ملوئی اُپ بھاشا وِچ پیںڈُۄ سماج دا ناٹکِیکرݨ جِویں اجمیر اَۄلکھ نیں کِیتا٬ اُہدا کۄئی سانی نہِیں۔ اجِہا اُہ اِس لئی کر سکِیا کِئُںکِہ اُہ جمِّیا-پلِیا ہی تھُڑے-ٹُٹّے کرذائی کِسان دے گھر سی۔ اُہ کہِںدّا ہُںدّا سی میرے ناٹکاں وِچ میرے آپݨے ہی رںگّ-مںچّ اُتّے پیش ہُںدّے دِسدے ہن۔ اُہ لڑدے-جھگڑدے ہن٬ رۄںدے-کرلائُںدے ہن٬ رُسدے-منّدے ہن تے لُٹّے-کھۄہے جاںدے مردے-کھپدے ہن۔ مَیں آپݨے ناٹکاں وِچ آپݨِیاں دا ہی ڈھِڈّ نںگّا کِیتا ہَے۔

اُہدے پاتر پیںڈُۄ کِرتی کِسان ہن جۄ ڈھِڈّۄں بۄل کے سچّمُچّ آپݨا ڈھِڈّ نںگّا کردے ہن۔ کِہا جاںدا ہَے کِہ جِیہدا ڈھِڈّ نںگّا ہۄ جاوے اُہنُۄں پھِر گالہاں-گُۄلہاں دی پرواہ نہِیں ہُںدّی۔ گالہاں آپ مُہارے ہی نِکلی جاںدِییاں ہن۔ اںدّر دی بھڑاس جُ ہۄئی۔ اُہ جِہۄ جِہے اںدّرۄں ہُںدّے ہن اُہۄ جِہے ہی باہرۄں دِسدے ہن۔ کۄئی اُہلا نہِیں ہُںدّا اُنہاں وِچ۔ اَۄلکھ آپ وی ڈھِڈّۄں بۄلدا سی۔ جِہۄ جِہا دُپّڑ اُہدا جُسّا سی اُہۄ جِہی گدّر اُہدی آواذ ہَے۔ اُہ سِدھّا سپشٹ لیکھک سی تے سِدھّی پدھّری گلّ کردا سی۔ کۄئی ولھ نہِیں٬ کۄئی چھلھ نہِیں۔ پںجّابی ناٹک دا اُہ شَیکسپِیئر سی۔

اُہدا کدّ-کاٹھ ناں سمدھّر سی ناں سِر-کڈھّواں۔ سرِیرک بھار اسّی کُ کِلّۄ رِہا تے کدّ سی پںجّ پھُٹّ ستّ اٹھّ اِںچ۔ نَیݨ-نکش رتا مۄٹے-ٹھُلّہے سن۔ رںگّ ناں گۄرا سی ناں کالا۔ ویکھݨ نُۄں اُہ وِچکارلے میل دا بںدّا لگّدا سی۔ داڑھی کیس چڑھدی جُیانی تۄں سُیاردا آ رِہا سی۔ چِݨ کے بدھّی پگّ مُنِّیا سِر نہِیں سی دِسݨ دِںدّی۔ اکھّاں گۄل مۄٹِییاں تے بُلّہ چَۄڑے سن۔ کڈھّوِیں جُتّی پائی تۄں لگّدا سی کِہ شُکِینی لائُںدا وی رِہَے پر آرتھِک تںگّی کارن پُۄری لگّدی وی نہِیں سی۔ اِک ہتھّ اُتّے چںدّ کھُݨِیا ہۄئِیا سی تے دُۄجے اُتّے مۄرنی۔ ویکھݨ نُۄں اُہ سِدھّا-سادا انپڑھ جاں ادھّپڑھ ہی جاپدا سی۔ سِر ’تے پرنا بدھّا ہُںدّا تاں اُہ خُد کھیتاں وِچّ جۄتا لا کے آئِیا کِسان-مذدُۄر ہی لگّدا۔ اُہ نِکّے سُۄرجاں دی وڈِّیاں وِرُدھّ لڑائی وِچّ نِکّے سُۄرجاں دا ساتھی سی۔ اِسے لئی اُس نُۄں دبّے کُچلے لۄکاں دا ’لۄک ناٹککار‘ کِہا جاںدا سی۔

کۄئی اُس نُۄں ’بگانے بۄہڑ دی چھاں‘ والا اجمیر اَۄلکھ آکھدَے تے کۄئی ناٹک ’ستّ-بگانے‘ والا اَۄلکھ۔ کۄئی ’لۄک کلا مںچّ‘ مانسے والا پْرۄپھَیسر اجمیر سِںگھّ اَۄلکھ آکھدَے۔ اُہ پںجّابی ناٹک تے پیںڈُۄ رںگّ مںچّ دا جُجھارُۄ جۄدھا سی جۄ اںتّلے ساہ تک جُۄجھدا رِہا۔ اُہ مر کے وی جِیںدا رہیگا۔ ناٹک تے رںگّ مںچّ دے اِس سںگّرامِیئے نُۄں ساڈا سدِیوی سلام!