ڈاکٹر ہربںسّ سِںگھّ اِکّ انۄکھا٬ نِیارا تے پِیارا وِئکتی سی۔ جِتھّے بہِںدّا٬ کھڑھدا جاں بۄلدا٬ رَۄݨکاں دِییاں جھڑِییاں لگّ جاںدِییاں۔ اُہ بہُت مِلاپڑا٬ سُچیت تے سہِیۄگی بھاونا دا بھر وگدا درِیا سی۔ تُرے جاںدِیاں نُۄں مۄہ لَیںدا۔ اُہ بہُ-پکھّی وِدِّیا تے کئی ہُنراں دا ماہر٬ اُدّمی٬ اُتشاہی تے مِہنتی رُچِییاں دا مالک سی۔ چۄٹی دے لیکھکاں٬ وِگِیانِییاں تے بُدھِّیجِیوی مہِپھلاں وِچّ آپݨی سُلھجھی تے سْریشٹ وِچّاردھارا نالھ بۄہڑ واںگ چھا جاںدا۔ اِسے کارݨ اُس دی مِتّرتا دی ڈۄری منمۄہک تے وِشال ہُںدّی گئی۔

مۄگا شہِر وِچّ بھاویں بہُت سارے گھراں تے دُکانداراں نالھ اُس دی رُہانی ساںجھ سی پر اجۄکی ’پھَۄجی مارکِیٹ‘ دے مالک مُہکم سِںگھّ ہِیرا براڑ اُس دا جِگری یار سی۔ باگھاپُراݨا دے مہان سںتّ گُرمیل سِںگھّ نالھ اُس دی ساںجھ سی۔ پںجّابی دے مہان چِںتّک تے ناولِسٹ گُردِیال سِںگھّ اُس دے پرم مِتّراں وِچّۄں اِکّ سن۔ مۄگے تۄں گُردرشن سِںگھّ اتے ذِلہا جالںدھّر تۄں گُربچن سِںگھّ نِجھّر وی اُسدے مِتّر سن۔ تِنّۄں اِکّۄ جِہے اُچّے کدّاں والے٬ سُہݨِییاں سُۄرتاں والے٬ آپۄ آپݨے کِتّے دے سِکںدّر تے منُکھّتا دے ہُسِین نائِک سن۔

ڈا. ہربںسّ سِںگھّ دا جنم پِتا رام سِںگھّ٬ ماتا جَے کَۄر دے گھر مِتی 4 اپْرَیل 1938 نُۄں ذِلا مۄگا دے پِںڈّ اِںدرگڑھ وِچّ ہۄئِیا۔ دھرمکۄٹ واسی٬ پِتا ہری سِںگھّ ماتا شام کَۄر دی پُتّری جسوِیر کَۄر نالھ شادی ہۄئی۔ اِنہاں دے گھر تِنّ پِیارِییاں پُتّرِییاں نیں جنم لِیا: مندِیپ کَۄر (اَیڈمِںٹّن٬ کنیڈا), پرمجِیت کَۄر (چںدِّیگڑھ) تے راجِںدّر کَۄر (برنالا)۔ پُتّر: گُرمیل سِںگھّ ہَے۔ ہربںسّ سِںگھّ دی سُگھّڑ سُجاݨ اِکلۄتی نۄںہ-پُتّری بلجِیت کَۄر٬ اِکّ پۄترا ابھِیجِیت سِںگھّ تے پۄتری سِمرن کَۄر ہَے۔

دُنِیاوی سکِیری پکھّۄں ہربںسّ میرا ساڈھُۄ سی٬ پر اُہ کیول ساڈھُۄ نہِیں٬ میرا ہۄر وی بہُت کُجھّ سی۔ اُس دی ذِںدّگی دے وِستھار نُۄں دیکھدِیاں لگدا ہَے جِویں دھرتی دا اِہ ٹۄٹا اُس لئی چھۄٹا ہۄوے تے اُس دِییاں سۄچاں دی اُڈاری بہُت وڈّی تے وِشال ہۄوے۔ اُس دے پَیر چکّر ہی اجِہا سی۔ اُہ اِکّ تھاں ٹِک کے بہِݨ والھا نہِیں سی ناں ہی اُہ کِسے کارۄبار دے اِکّۄ کِلّے نالھ بجھّے رہِݨ والا سی۔ بھگت کبِیر واںگ ’اَیسے گھر ہم بہُت بسائے۔ جب ہم رام گربھ مہِ آئے‘ واںگ اُس نیں بار بار آپݨے ٹِکاݨے تے آپݨے کارۄبار بدلے۔

اُہ پِیراں٬ پھکِیراں تے درویشاں واںگ ککھّاں کانِیاں دی کُلّی وِچّ وی بادشاہاں واںگ رہِ سکدا سی۔ گںڈھّے تے اچار نالھ رُکھّی مِسّی کھا کے وی چھتّی پْرکار دے بھۄجناں دا آنںدّ لَے سکدا سی۔ کِسے دے کمّ آئُݨ تے وِگڑی سُیارن لئی ذِںدّگی دے وڈّے تۄ وڈّے کھترے سہیڑ سکدا سی۔ کِسے دی چںگِّیائی جاں کۄئی ہُنر دیکھ کے چُپّ رہِݨ جاں دڑ وٹّݨ دا آدی نہِیں سی؛ سگۄں اُسدی وڈِیائی تے پرشںسّا دا کۄئی مَۄکا جاݨ نہِیں سی دِںدّا۔ آپݨے پرشںسّک بۄلاں دُیارا نِہال کر دِںدّا سی۔ اجِہی سچّی تے پوِتّر بھاونا سی اُس دی۔

ڈا. ہربںسّ سِںگھّ نیں آپݨی سُکھی تے کھُشہال ذِںدّگی لئی جۄ گھۄر سںگھّرش کِیتے تے سکھت مِہنت کِیتی اُہ پَیںڈا بیئںتّ جۄخم بھرِیا٬ اَۄکڑاں تے کٹھنائیِیاں بھرِیا ہَے۔ اُہ جِس وی کِتّے وِچّ پِیا٬ اُس دی دھُر آتما تکّ رسائی کِیتی۔ اُس نیں ذِںدّگی دے ارمبھّ وِچّ مشِینری دے کمّاں وِچّ لمّا سماں کٹھۄر مِہنت تے کمائی کِیتی اتے سُہݨی تے سُچجّی جِیون جاچ دا ہاݨی بݨِیا۔

سبھ تۄں پہِلاں اُس نیں آپݨے جنم نگر اِںدرگڑھ دے کچّے گھراں تے تںگّ گلھِییاں وِچّۄں اُٹھّ کے دھرمکۄٹ ذِیرا رۄڈ ’تے آپݨے گھر دی اُساری کِیتی۔ اُتھّے ہی کاراں دی مُرمّت دا کارۄبار ارمبھِّیا۔ چھیتی ہی اِہ بھاگشالی ٹِکاݨا رَۄݨکاں دا کیںدر بݨ گِیا۔ پر اُہ اِکّ تھاں ٹِک کے رہِݨ والا کِتھّے سی؟ اِتھّے وی بہُتا چِر ناں رِہا۔ سبھ کُجھ ویچ وٹّ کے آپݨا وسیبا تے کارۄبار کۄٹکپُۄرے لَے گِیا۔

کۄٹکپُۄرے پھرِیدکۄٹ رۄڈ ’تے اُس نیں آپݨے کارۄبار دا تے گھر دا بہُت مِہنت تے رِیجھاں نالھ وِستھار کِیتا۔ بہُت تہِذِیب والا گھر تے آدرشک سُپنِیاں دی وِشال ورکشاپ دا نِرماݨ کِیتا۔ اُس دا اِہ ٹِکاݨا رَۄݨکاں تے مہِپھلاں دا کیںدر بݨ گِیا۔ اُس دی چڑھائی دِییاں گھر-گھر گلّاں ہُںدِّییاں۔ اِتھّے اُس نیں لمّا سماں سکھت مِہنت کِیتی تے کمائی کِیتی۔ پراپرٹی دا وی وِستھار کِیتا۔ پھِر پہِلا گھر ویچ کے گۄبِںدّ نگر وِچّ نواں تے وِشال گھر بݨائِیا۔

اِس کھُشگوار ہالات وِچّ ہَیران کردی اِکّ ہۄر تبدِیلی آئی۔ اُس دی ڈاکٹری وِگِیان ولّ رُچی ہۄ گئی۔ کِتھّے لۄہے دی مشِینری دا مۄٹا سۄٹا کمّ تے کِتھّے ڈاکٹری وِگِیان دا سُۄکھم٬ سُہج تے کۄمل کمّ۔ اِس دا سِرڑ٬ سِدک تے ہٹھ دیکھۄ کِہ کاراں دا کمّ چھڈّ کے ڈاکٹری دھںدّے مگر پَے گِیا۔ آیُروَیدک دی تھِئُری تے آکِئۄُپرَیشّر دی کھۄج وِچّ آپݨے جِیون دی ساری شکتی جھۄک دِتّی۔ کٹھۄر مِہنت کِیتی اتے اِس وِچّ سِرے دا ماہر ڈاکٹر بݨِیا۔ آکِئۄُپرَیشّر اجِہی کۄمل تے سُۄکھم وِدھی ہَے؛ جِس دُیارا بگَیر کِسے دوا دارُۄ تۄں٬ آپݨِییاں اُںگلاں دے پۄٹِیاں دی ٹۄہ تے چھۄہ نالھ سرِیر دے تمام رۄگ دُۄر کِیتے جاںدے ہن۔ اِس وِدھی دا سِرے دا ماہر سی اُہ۔ پہِلاں کۄٹکپُۄرے٬ پھِر دِلّی تے پھِر ساڈے کۄل کنیڈا آئِیا۔ ہر تھاں اُس دے چاہُݨ والے مرِیذاں دِییاں لائیِناں لگّ جاںدِییاں سن٬ واری نہِیں سی آئُںدی۔

پھِر اُس دِییاں سۄچاں سکِیماں نُۄں کۄٹکپُۄرا شہِر چھۄٹا لگّا۔ شاستری نگر دِلّی اُس دے سربںدھّی جاگِیر سِںگھّ دی لڑکی بلوِںدّر کَۄر رہِںدّی سی۔ اُس دی ڈبل چھتّی وِشال کۄٹھی سی۔ کۄٹکپُۄرا چھڈّ کے اُس نیں بلوِںدّر کَۄر کۄلھ دِلّی جا ڈیرے لائے۔ اِتھّے اُس دی شپھا دے٬ اُس دے ہُنر تے ڈاکٹری وِگِیان دے دُۄر-دُۄر تکّ ڈںکّے وجّ گئے۔

بھائی کی سمادھ والے نانکسری بابا جی گُردیو جی دا دِلّی پہاڑ گںجّ بہُت وڈّا ٹھاٹھ سی۔ اُنہاں دے بھارت تۄں اِلاوا ہۄر وی کئی دیشاں وِچّ اجِہے ٹھاٹھ سن۔ ہر تھاں شردھالُۄیاں دی بھِیڑ جُڑدی سی۔ ڈا. ہربںسّ سِںگھّ دی مشہُۄری دی مہِک بابا جی تکّ پہُںچّی۔ اُنہاں نُۄں اجِہے گُݨی دی لۄڑ سی۔ اُنہاں اُس نُۄں آپݨے نالھ جۄڑن دے یتن کِیتے۔ اُنہاں دی اِچھّا سی کِہ ڈاکٹر ہربںسّ سِںگھّ دیش وِدیشاں وِچّ اُنہاں دے نالھ رہے۔ اِس نال بابا جی دی مہِما دا ہۄر وِستھار ہُںدّا سی۔ جِتھّے مانسِک ارۄگتا لئی بابا جی پْروچن کردے سن٬ اُتھّے تن دی ارۄگتا لئی ڈاکٹر ہربںسّ سِںگھّ دی ڈاکٹری سیوا بہُت وڈّے ارتھ رکھّدی سی۔ نالے ٹھاٹھ وِچّ بہُبھاںتی بیئںتّ سُکھ سہُۄلتاں دے نالھ مائِیا دے بیئںتّ کھُلّہے گپھّے سن۔ دیس وِدیش دی مُپھت دی سَیر۔ سدھارݨ سۄچ والے وِئکتی لئی اجِہا مَۄکا کرما نالھ مِلدا ہَے۔ پر ہربںسّ سِںگھّ دی گلّ ہۄر سی۔ جے کِسے وِئکتی جاں سںسّتھا نالھ ڈاکٹر ہربںسّ سِںگھّ دی وِچّاردھارا میل نہِیں سی کھاںدی٬ اُہ اُس نال میل مِلاپ تاں کی اُس نالھ اکھّ تکّ نہِیں سی مِلائُںدا۔ باباواد دا جلَۄء اُس نُۄں اُکّا پسںدّ نہِیں سی۔ اِس لئی اُس نیں بابا جی دے ٹھاٹھ تۄں کِنارا کر لِیا۔

پر ذِںدّگی وِچّ کئی وار کُجھّ اجِہِییاں اݨسُکھاوِییاں٬ دُکھّ بھرِییاں تے بیہدّ کَۄڑِییاں گھٹناواں واپر جاںدِییاں ہن؛ جۄ سۄچِییاں وِچارِییاں نہِیں ہُںدِّییاں۔ جِنہاں کرکے بںدّے دا دِل ٹٹّ جاںدا ہَے٬ مانسک تواذن گُیا بَیٹھدا٬ رۄگ سہیڑ لَیںدا تے مںجّا ملّ لَیںدا ہَے۔ ڈا. ہربںسّ دی ذِںدّگی وِچّ اِکّ اجِہا سماں وی آئِیا کِہ اُس دِییاں جان تۄں پِیارِییاں تِنّ دھِییاں٬ واری واری وِدھوا ہۄ گئیِیاں۔ پِچھّۄں چںدِّیگڑھ والی وِدھوا لڑکی دی سڑکی ہادسے وِچّ مِرتُۄ ہۄ گئی۔ اجِہے سمے اُس دے دُکھّاں دا کۄئی پاروار نہِیں سی۔ گھر وِچّ سۄگی ماہَۄل۔ اُتّۄں اُس دے سرِیر نُۄں پتا نہِیں کی رۄگ لگّا٬ اُس دا سارا سرِیر بُری ترہاں سُجّ گِیا۔ بیچَینی تے بھٹکݨا وِچّ ناں پِیا جاوے٬ ناں بَیٹھا جاوے٬ ناں کھادھا پِیتا جاوے۔ بچݨ دی اُمِید وی جاںدی رہی۔ ۔ پر ڈا. ہربںسّ سِںگھّ گھۄر اَۄکڑاں٬ سںکّٹاں تے مُسِیبتاں وِچّ وی دِل چھڈّݨ تے ہَۄسلا ہارن والھا نہِیں سی۔ دُکھّاں مارے اجِہے ہالات وِچّ وی اُس نیں ہَۄسلا نہِیں ہارِیا٬ دْرِڑھتا تے دلیری دا پلّا نہِیں چھڈِّیا۔ کُکّنُۄس واںگ اُہ آپݨی راکھ وِچّۄں مُڑ-مُڑ اُٹھّݨ تے اُڈّݨ والے کِردار دا مالک سی۔ اُس نیں آپݨی سِہت دی سمبھّال کِیتی٬ پروار دی مُڑ اُساری کِیتی٬ لڑکِییاں مُڑ سَیٹّ کِیتِییاں۔ پہِلاں واںگ پروار کھُشہالی دے پراں ’تے مُڑ اُڈاری مارن جۄگا کرن وِچّ سپھلتا ہاسل کِیتی۔

شاستری نگر دِلّی رہِںدِّیاں بلوِںدّر کَۄر دے گھر بہُت سارے مرِیذاں وِچّۄں ہربںسّ سِںگھّ دے سمپّرک وِچّ اِکّ نِراس٬ اُداس تے دُکھِیاری اپاہج لڑکی آئی - نِروَیر کَۄر۔ نِری ترس دی پاتر۔ اُس دی ذِںدّگی دا کۄئی سہارا نہِیں سی۔ ناں ماپے٬ ناں کۄئی ہۄر سںگّی ساتھی۔ اُس دے سرِیر دا لکّۄں ہیٹھلا ہِسّا اسلۄں نکارا سی۔ تُر پھِر نہِیں سی سکدی۔ دِلّی ٹَیگۄر گارڈن کۄل اُہ آپݨے اُداس گھر اِکلّی لاچار ذِںدّگی نُۄں دھکّا دے رہی سی۔ ڈا. ہربںسّ دے اِلاج نالھ نِروَیر دِییاں لتّاں بھاویں تُرن جۄگِییاں ناں ہۄ سکِییاں پر سرِیر دے باکی رۄگ دُۄر ہۄ گئے اتے اُہ دھُر اںدّرۄں اِس دی پکّی مُرِید بݨ گئی۔

بہُت ترلِیاں نالھ نِروَیر کَۄر ڈاکٹر ہربںسّ نُۄں آپݨے گھر لِجاݨ اتے اُتھّے اُس دا پکّا ٹِکاݨا کرائُݨ وِچّ سپھل ہۄ گئی۔ اُس نُۄں ڈاکٹر ہربںسّ سِںگھّ تے اُس دی پتنی جسوِیر کَۄر ورگے ممتا مارے رہِم دِل ماں پِئۄ ورگا آسرا مسا مِلِیا سی۔ نِروَیر دے اسلۄں اُداس گھر وِچّ ہربںسّ دے ڈاکٹری کِتّے دِییاں تے مرِیذاں دِییاں بھِیڑاں جُڑن لگّ پئیِیاں۔ رَۄݨکاں نالھ گھر بھرِیا رہِںدّا۔ اُس دی نِراس٬ اُداس ذِںدّگی وِچّ چاء تے اُتشاہ٬ کھُشِییاں تے کھیڑے دے پھُلّ کھِڑ گئے۔ اُس نُۄں جِئُݨا چںگّا-چںگّا لگدا۔

اُدھّر جِویں پاکستان بݨن سمے بھگت پُۄرن سِںگھّ اِکّ اپاہج تے اناتھ بچّے پِیارا سِںگھّ نُۄں آپݨے کںدھّیڑے ’تے چُکّ کے ننکاݨا ساہِب تۄں امّْرِتسر لِیائِیا تے اُس نیں ساری اُمر آپݨے پِںگّلواڑے وِچّ اُس دی پُتّاں واںگ پالݨا کِیتی٬ ٹھِیک اُسے ترہاں ڈا. ہربںسّ سِںگھّ آپݨی نِروَیر نُۄں ممتا مارے بابل واںگ آپݨے کںدھّاڑے ’تے چُکّ کے لئی پھِردا رِہا٬ سیوا تے سہائِتا کردا رِہا۔ اُس دی ہر اِچھّا جاں کھاہش پُۄری کرن دا اُس دا مِشن بݨ گِیا۔

اُدھّر نِروَیر نیں دِلّی والی آپݨے رِہائِشی گھر والی پراپرٹی ڈا. ہربںسّ سِںگھّ دے ناں کرن دا پھَیسلا کر لِیا پر رجّی رُۄہ٬ سںتُّشٹ تے مہان منُکھّ ڈا. ہربںسّ سِںگھّ نیں اُس دی اِس سکِیم نُۄں بہُت سکھتی نالھ رۄک ہی نہِیں دِتّا؛ سگۄں اگّۄں تۄں اِس بارے سۄچݨ تکّ دی وی پکّی مناہی کر دِتّی۔ پھِر وی نِروَیر دا سِدک تے وِشوس دیکھۄ٬ اُہ رُکی نہِیں۔ اُس نیں ڈا. ہربںسّ سِںگھّ دی مرذی تۄں بگَیر٬ اُس تۄں چۄری آپݨی لکھّاں دی پراپرٹی ڈا. ہربںسّ سِںگھّ دے ناں کر دِتّی۔ اِس ترہاں نِروَیر کَۄر نیں اِہ انۄکھی کُربانی دی اتے پوِتّر پِیار دی کھُشبُۄدار مِسال کائِم کر دِتّی۔

ڈا. ہربںسّ سِںگھّ دی سُہݨی٬ سچِیاری٬ پِیاری تے لائِک پۄتری سِمرن دا 6 دسمبّر 2020 دا لُدھِیاݨے وِیاہ سی۔ ہربںسّ تے جسوِیر دِلِّیئۄں کۄٹکپُۄرے آ گئے۔ سُکھِّیں ساںدِیں شگناں بھرے وِیاہ دِییاں رسماں ہۄئیِیاں۔ 17 دسمبّر نُۄں ہربںسّ سِںگھّ نُۄں گھر وِچّ مامُۄلی بُکھار ہۄئِیا۔ پہِلاں گھر وِچّ اۄہڑ پۄہڑ کردے رہے٬ پھِر کۄٹکپُۄرے سرکاری ہسپتال لَے گئے۔ اُنہاں تُرںتّ سرکاری ہسپتال پھرِیدکۄٹ رَیپھر کر دِتّا۔ اُنہاں کرۄنا پاذِٹِو دسِّیا۔ اِلاج شُرُۄ ہۄ گِیا۔ پر کِتھّے؟ بھاوی دے کہِر دا پتا نہِیں سی۔ ہُݨ کی ہۄ سکدا سی؟ دِل دِییاں دِل وِچّ رہِ گئیِیاں۔ ڈاکٹر ہربںسّ سِںگھّ سُہݨی٬ سچِیاری تے پِیاری رُۄہ دا شِںگّار٬ کۄمل تے مدھُر نگمِیاں دی گُںجّار٬ پوِتّر کِردار تے ٹھِیک ارتھاں وِچّ رںگِّین سُپنِیاں دا سردار سی۔ اِہ لِکھدِیاں کلیجا پاٹدا ہَے کِہ ہُݨ اُہ ساڈے وِچّکار نہِیں رِہا۔ اِہ پِیاری ہستی 8 جنوری 2021 نُۄں کۄٹکپُۄرے پرلۄک سِدھار گئی۔ اُس نُۄں گئے نُۄں سال ہۄ گِیا ہَے پر اُہ بھُلائِیاں وی نہِیں بھُلّدا۔ سچّ تاں اِہ ہَے کِہ اُہ کدے وی نہِیں بھُلّݨا۔