1990 دی امرِیکا پھیری سمیں مَینُۄں ہالِیوُڈّ `چ یُۄنِیورسل سٹُۄڈِیئۄ ویکھݨ دا مَۄکا مِلِیا۔ اُتھے بڑا کُجھّ ادبھُتّ تے ہَیران کرن والا سی۔ مسنُۄئی مِیںہ٬ شُۄکدِییاں ہنہیرِییاں٬ گرجدے بدّل تے بھُچال سبھ کُجھّ سی۔ کِسے پاسے کچّے کۄٹھے سن تے کِسے پاسے آلِیشان مہلّ۔ وِچے بھُۄتواڑے سن تے وِچے وسدِییاں نگرِییاں۔ اِکّ جگہا پُراݨے اخبار سمبھّالے ہۄئے سن۔ گائیِڈ کہِ رِہا سی٬ “ایتھے تُسِیں آپݨے جنم دِن دا اخبار ویکھ سکدے اۄ۔” کُجھّ سَیلانی آپݨِییاں جنم تارِیکھاں دے اخبار پہِلاں ہی کھۄلہی بَیٹھے سن۔ مَیں وی آپݨے جنم دِن دا اخبار لبھّ لِیا جِس دی مۄٹی سُرخی سی-ہِٹلر دِییاں پھَۄجاں ہۄر اگّے۔ اُہ اخبار دُۄجی وِشو جںگّ دِییاں خبراں نال بھرِیا ہۄئِیا سی۔
آپݨی پںجّاہ سال دی اُمر وِچّ مَینُۄں پہِلی وار اہِساس ہۄئِیا کِہ مَیں دُۄجی وِشو جںگّ دے دِناں وِچّ جمِّیا ساں۔ مَیں سۄچݨ لگّا٬ “جے میرا باپ پھَۄجی ہُںدّا تاں سمبھّو سی اُہ بسرے دی لام `تے گِیا ہُںدّا۔ میرے جمّݨ دا پتا نہِیں اُہنُۄں کدۄں پتا لگّدا؟ پتا نہِیں اُہ لۄہڑی تک مُڑ سکدا جاں ناں۔ پردیساں دی جںگّ وِچّ کی پتا اُہدے نال کی بھاݨا ورتدا؟ کی پتا ساڈے پِںڈّ دے کُجھّ ہۄر پھَۄجِییاں واںگ اُہ وی آذاد ہِںدّ پھَۄج دا سِپاہی بݨ جاںدا تے جیلہاں دے تسِیہے جھلّدا۔ کی پتا …?”
ہُݨ مَیں اٹھہاٹ سالاں تۄں اُتے ہۄ گِیا ہاں۔ ماں باپ کئی ورہے پہِلاں پُۄرے ہۄ چُکّے نیں۔ اگّۄں پۄتے پۄتِییاں نیں جنم لَے لِیا ہَے۔ اِنہاں سالاں دَۄران بہُت کُجھّ بدل گِیا ہَے۔ دھرتی اِکّ وڈّا پِںڈّ بݨ گئی ہَے۔ مہاںدِیپ اُس دے اگواڑ لگدے ہن اتے مُلک مہلّے تے پتِّییاں بݨ گئے ہن۔ دھرتی دے کِسے کۄنے وِچّ واپری واردات دا اُسے ویلے ساری دُنِییاں نُۄں پتا لگّ جاںدا ہَے۔ پہِلاں نال دے پِںڈّ دی کِسے گلّ دا پِںڈّ نُۄں وی اینی چھیتی پتا نہِیں سی لگّدا۔ ہُݨ تاں لاہَۄر دِییاں باںگاں لںڈّن سُݨدِییاں ہن تے امّْرِتسر دے جَیکارے ٹۄراںٹۄ تک گُۄںجدے ہن۔ کدے لُدھِیاݨا ای ولائِت لگّدا سی پر ہُݨ کَینیڈا-امرِیکا مۄگا-جگراواں بݨے پئے ہن۔
مَینُۄں پِںڈّ تۄں پردیساں تک نِکّے وڈّے سفر کرن دے انیکاں مَۄکے مِلے ہن۔ دیش وِدیش دے انیکاں کھیڈ میلے ویکھے ہن اتے انیکاں کھِڈارِییاں تے لۄکاں نُۄں مِلِیا ہاں۔ اکھّاں نیں کاپھی کُجھّ ویکھ لِیا ہَے پر اِہ رجِّییاں نہِیں۔ اِسے لئی مَیں آپݨے اِکّ سفرنامے دا ناں ’اکھِّیں ویکھ ناں رجِّییاں‘ رکھِّیا سی۔ لیکھک جِویں دُنِییاں نُۄں ویکھدے ہن اُسے ترہاں اُہ ہۄرناں نُۄں وِکھائُݨ دی کۄشِش کردے ہن۔ میری وی کۄشِش ہَے کِہ مَیں جِیون دا سفر کردِیاں جۄ کُجھّ جِویں ویکھِیا اُہ آپݨے پاٹھکاں نُۄں اُسے ترہاں وِکھاواں۔ ناں وادھُۄ وِکھاوا کراں تے ناں لکۄء چھپۄء `چ پواں۔
جدۄں مَیں پِچھّلجھات ماردا ہاں تاں میرا چیتا مَینُۄں پَیراں `چ پائے سگلِیاں تک لَے جاںدا ہَے۔ مَیں تپدے وِہڑے وِچّ نِکّے-نِکّے کدم پُٹّدا رۄ رِہا ساں تے میرے سگلے چھݨک رہے سن۔ گھر دِییاں تْرِیمتاں تھۄڑھی دُۄر کھُۄہی کۄل بَیٹھِییاں مَینُۄں `واذاں مار رہِییاں سن۔ اُتۄں دُپہِر دی دھُپّ پَے رہی سی۔ کھُۄہی کۄل چھتڑے دی چھاں سی جِتھے رَۄݨک لگّی رہِںدّی سی۔ گھر دے وِہڑے تۄں کھُۄہی تک جاݨا میرے چیتے دا پہِلا پَیںڈا سی جِس دی تپش تے سگلِیاں دی چھݨکار مَینُۄں ہالاں تک مہِسُۄس ہُںدّی تے سُݨائی دِںدّی ہَے۔
پِںڈّ دے چَۄکِیدار نیں میری جنم تارِیخ 8 جُلائی 1940 دی درج کرائی سی۔ میرے ماپے میرا جنم ہاڑھ دے پِچھلے پکھّ دا دسّدے سن۔ جنم تارِیخ درج کرائُݨ لگِّیاں دۄ چار دِن ایدھر اۄدھر ہۄ جاݨے مامُۄلی گلّ ہَے۔ سکُۄل دے داکھلے ویلے میری جنم مِتی 20 جُۄن 1940 لِکھی گئی سی جۄ میرے پڑھائی دے سرٹِیپھِکیٹاں تے نَۄکری لئی ورتی جاںدی رہی۔ مَینُۄں لگّدا ہَے کِہ میرا جنم 20 جُۄن تۄں 8 جُلائی دے وِچکار کِسے دِن ہۄئِیا ہۄویگا۔
اُنہاں دِناں وِچّ جرمنی دے ڈِکٹیٹر ہِٹلر دِییاں پھَۄجاں اگّے تۄں اگّے ودھ رہِییاں سن۔ ہِںدُّستان وِچّ اںگّریذاں دا راج سی تے اُہناں نیں ہِٹلر دِییاں پھَۄجاں دا مُکابلا کرن لئی بسرے دی لام لائی ہۄئی سی۔ اںگّریذاں دی پھَۄج وِچۄں ہی آذاد ہِںدّ پھَۄج بݨ رہی سی تے سُتںتّرتا سںگّرام جاری سی۔ مہاتما گاںدھی٬ سُبھاش چںدّر بۄس تے جواہر لال نہِرُۄ وڈّے لِیڈر سن۔ کرتار سِںگھّ سرابھا تے بھگت سِںگھّ شہِید ہۄ چُکّے سن۔ سِکھّاں دا نیتا ماسٹر تارا سِںگھّ سی۔ گِیانی کرتار سِںگھّ تے بلدیو سن۔ مُہمّد الی جِناہ مُسلماناں دا لِیڈر سی۔ ساڈی بِیہی وِچّ مُسلماناں دے وی گھر سن۔ جُلاہِیاں تے مِراسِییاں دے مُںڈّے میرے پہِلے آڑی بݨے سن۔ بچِّیاں دِییاں اُہ آلِییاں بھۄلِییاں آڑِییاں پاکِستان بݨن نال ٹُٹِّییاں۔
جدۄں مَیں تُرن جۄگا ہۄئِیا تاں وِہڑے `چۄں بِیہی وِچّ جاݨ لگّا۔ میرے تڑاگی پائی ہُںدّی سی جِیہدے `چ مݨکے وی سن۔ کچھّی میرے پائی نہِیں سی ہُںدّی تے نںگّ ڈھکݨ نُۄں `کلّا جھگّا ای ہُںدّا سی۔ ہُݨ تاں میرے پۄتِیاں دے جمّݨ تۄں ای ڈائِپر لگّدے رہے ہن۔ مَینُۄں یاد ہَے مَیں پَیرۄں نںگّا٬ سِر `تے جُۄڑی تے اُتۄں دی پائے جھگّے نال گھرۄں باہر نِکلِیا۔ اُدۄں ہۄواںگا کۄئی پںجّاں چھییاں سالاں دا۔ سمجھ لئۄ اُہ میرے جِیون دے سفر دی شُرُۄیات سی۔ بِیہی دے مۄڑ اُتے مُسلماناں دے گھر سن۔ اُنہاں دا کۄئی دِن دِہار سی تے اُہ مِٹھّے چَۄل ورتاء رہے سن۔ مَیں وی ہاݨِییاں دی ڈھاݨی `چ بہِ گِیا تے چَۄل جھۄلی `چ پُیا کے کھاݨ لگّا۔
چَۄل بڑے مِٹھّے سن تے آڑِییاں نال رل کے کھاݨ دا سُیاد وی آ رِہا سی کِہ اچانک بِجّ پَے گئی۔ گھراں `چۄں لگّدے اِکّ بابے نیں مَینُۄں باہۄں پھڑ کے گھڑِیس لِیا تے ساڈے گھر لَے آئِیا۔ مَیں رۄس وِچّ رۄ رِہا ساں تے بابا گھر والِیاں نُۄں اُلامبھے دے رِہا سی٬ “مُںڈّے دا تُسِیں دھِیان نی رکھّدے۔ اِہ مُسلماناں دے چَۄل کھا آئِیا۔ بھِٹِّیا گِیا اِہ چھۄہر۔ لِیائۄ ہُݨ گںگّا جل تے بݨائۄ اِہنُۄں مُڑ کے سِکھّ!”
اُسے ویلے کِسے دے گھرۄں گںگّا جل لِیاںدا گِیا تے اُہدی اِکّ گھُٹّ پِیا کے میری بھِٹّ ہٹائی گئی۔ مِٹھّے چَۄل کھاݨ پِچھۄں مَینُۄں لگّدا سی کِہ گںگّا جل چَۄلاں تۄں وی سُیادی ہۄویگا پر بۄتل دا اُہ پھِکّا پاݨی مَیں مساں سںگھّۄں لںگھّائِیا۔
پھِر مَیں سکُۄل پڑھن تے ڈںگّراں مگر جاݨ لگّ پِیا جِس نال گھرۄں باہرلی دُنِییاں دے درشن ہۄݨ لگّے۔ سکُۄل پِںڈّ دے گُردُیارے وِچّ ہی سی جِتھے اسِیں گُرمُکھی دا بال اُپدیش تے اُردُۄ دے کائِدے نال پںجّ گْرںتھّی پڑھدے٬ شبد گائُںدے تے اگّۄں پِچھۄں کَۄڈی باڈی کھیڈدے۔ کدے بۄہڑ `تے چڑھ جاںدے تے ٹاہݨِیاں نال لںگُّۄراں واںگ جھُۄٹدے۔ گُرُۄگھر دا سکُۄل ہۄݨ دے باوجُۄد سانُۄں اُردُۄ وی پڑھائِیا جاںدا سی جۄ مَیں پاکِستان بݨن تک پڑھِیا۔ گُردُیارے `چ مسِّیا٬ سںگّراںد جاں گُرپُرب سمیں پْرشاد وںڈِّیا جاںدا تاں اسِیں چلاکی نال دۄ تِنّ وار تھۄڑھا بہُتا لَے جاںدے۔ اِکّ چلاکی تاں آم ہی چلدی سی کِہ پہِلا پْرشاد کھا کے تھِںدھّے ہتھّ جھگّے نال پُۄںجھ لَیںدے تے مُڑ کے بھائی جی اگّے جا اڈّدے۔ دُۄجی چلاکی گھر دے کِسے وڈیرے دی بِماری دا بہانا لا کے بھۄگ گھر لَے جاݨ دی ورت لئیِدی سی۔ اُنہاں چلاکِییاں دی سذا ہُݨ بھُگت رِہاں جدۄں تِنّ میل دے پْرشاد دا پہِلا گپھّا ہی مُۄںہ مۄڑ دِںدَّے۔ پْرشاد گھٹّ تۄں گھٹّ لَیݨ لئی پہِلاں ہی کہِݨا پَیںدَے٬ “بھائی جی٬ سوائِیا گپھّا!”
اجّ سۄچداں کِہ اِہ چُستی چلاکی وی کمال دی شَیء اے جِہڑی بچپن وِچّ ای کرنی آ جاںدی اے تے پِچھّۄں ساری اُمر پِچھّا نہِیں چھڈّدی۔
ڈںگّراں مگر تُرے پھِردے اسِیں گنّے بھنّ لَیںدے تے چھلِّییاں تۄڑ لَیںدے ساں۔ پھڑے جاݨ `تے کُٹّ وی پَے جاںدی سی۔ پر اُدۄں کُٹّاں-کٹّاں دی کِتھّے پرواہ سی؟ دۄ پئیِیاں وِسر گئیِیاں والا ہِساب سی۔ تاں ہی تاں چۄری دِییاں رِئۄڑِییاں تے پکَۄڑِییاں کھاݨ لئی سںتّ رام کھتّری تے امری سُنِیارے دی ہٹّی `چ ہتھّ مار آئیِدا سی۔ چۄری دا مال لگّدا وی بڑا سُیاد سی۔ بچپن دِییاں چۄرِییاں تے چلاکِییاں مسُۄم جِہِییاں سن پر اُدۄں جاپدا سی جِویں وڈّے مائہرکے مار رہے ہۄئیِئے۔
میرا جنم پِںڈّ چکر دا ہَے جِس دی مۄڑھی مُکل چںدّ ناں دے راجپُۄت نیں گڈّی سی۔ بابا پھرِید دے آگمن تۄں کُجھّ سماں پہِلاں اُہ جَیسلمیر تۄں چلِّیا تے اِتِہاسک نگر ہٹھُۄر کۄل وس گِیا۔ ہٹھُۄر تۄں ساڈا پِںڈّ سِرپھ پںجّ کِلۄمِیٹر ہَے تے مہِدِییاݨے دے گُردوارے تۄں وی اینی کُ دُۄر ہی پَیںدا ہَے۔ جگرائۄں شہِر تے کلیراں دا نانکسر ٹھاٹھ پِںڈّۄں وِیہ کُ کِلۄمِیٹر ہن۔ ڈھُڈِّیکے دا لالا لاجپت رائے کالج وی اینی کُ دُۄر ہی ہَے جِتھے مَیں تِیہ سال دے کرِیب پڑھائِیا تے میرے ناں نال ڈھُڈِّیکے جُڑ گِیا۔ ہُݨ وی آم بںدّے مَینُۄں ڈھُڈِّیکے دا ہی سمجھدے ہن۔
اپرَیل 2001 `چ جدۄں اسِیں آلمی پںجّابی کانپھرںسّ وِچّ شامل ہۄݨ لئی لاہَۄر گئے تاں اُتھے رائے اذِیذئُلّا کھاں نال میل ہۄئِیا۔ اُنہاں نیں سانُۄں آپݨے گھر سدِّیا۔ اُنہاں دے گھرۄں جۄ دستاویذ مِلے اُنہاں تۄں پتا لگّا کِہ ساڈا پِںڈّ اُنہاں دے وڈوڈیرے نیں بنّہِیا سی۔ مُکل چںدّ دی چَۄتھی پِیڑھی دے مُکھی دا ناں تُلسی داس سی جِس نیں اِسلام دھرم دھارن کِیتا تے اُہدا ناں شیخ چکُّۄ رکھِّیا گِیا۔ سمبھّو ہَے چکر دا وسنِیک ہۄݨ کارن اُہنُۄں شیخ چکر دا ناں دِتّا گِیا ہۄوے تے اُہ گھس کے شیخ چکُّۄ جاں رۄمن اکھّراں وِچّ شیخ چاچُۄ بݨ گِیا ہۄوے۔ رائے ساہِب آپݨے وڈوڈیرے دا ناں شیخ چاچُۄ ہی لَے رہے سن۔
شیخ دی ستّوِیں پِیڑھی وِچّ رائے کلّہا پہِلا پَیدا ہۄئِیا جِس نُۄں شہِنشاہ الائُدِّین نیں رائیکۄٹ دی جگِیر دِتّی تے ’رائے‘ دا خِتاب بخشِیا۔ ’رائے‘ راجپُۄت دا ہی چھۄٹا رُۄپ ہَے۔ چمکَۄر دی گڑھی وِچۄں نِکل کے گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ ماچھِیواڑے دے جںگّل وِچّ دی ہُںدّے ہۄئے جدۄں رائیکۄٹ دے اِلاکے وِچّ داکھل ہۄئے تاں اُس سمیں رائے کلّہا تِیجا اُتھۄں دا جگِیردار سی۔ اُس نیں مُغل بادشاہ تے سُۄبا سرہںدّ دی پرواہ ناں کردِیاں گُرُۄ جی نُۄں ٹِکاݨا دِتّا تے نُۄرے ماہی نُۄں اُنہاں دی ٹہِل سیوا سَۄمپی۔
ساکھی پْرچلِت ہَے کِہ نُۄرے ماہی نیں گُرُۄ جی دے آدیش اُتے اُہناں دے لۄٹانُما برتݨ گںگّا ساگر وِچّ اَۄسر جھۄٹی دا دُدھّ چۄ کے گُرُۄ جی نُۄں پِیائِیا۔ بائد وِچّ اُہی گںگّا ساگر گُرُۄ جی نیں رائے کلّہے نُۄں سَۄمپ دِتّا۔ انیکاں چھیکاں تے نِکّے ڈھکّݨ والا سُراہی ورگا برتݨ ہُݨ رائے کلّہا دے وارس رائے اذِیذئُلّا کھاں پاس سُرکھِّئت ہَے۔ اُہدی بݨتر ہی اجِہی ہَے کِہ اُہدے وِچۄں ریت کِر جاںدی ہَے پر دُدھّ نہِیں ڈُلہدا۔ سِکھّ سںگّتاں بڑی شردھا نال پوِتّر گںگّا ساگر دے درشن کردِییاں ہن۔ اِہ تتھّ اجے کھۄج دا مُتھاج ہَے کِہ اُہ سامی بݨتر والا پر بْراہمݨی ناں والا ادبھُت برتݨ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ دے ہتھّ کِویں آئِیا؟ کی اُہ چمکَۄر دی گڑھی `چۄں نِکلݨ ویلے وی اُنہاں پاس سی جاں رستے وِچّ کِسے نیں بھیٹ کِیتا؟ کی اُہۄ جِہی بݨتر والا ہۄر وی کۄئی برتݨ ہَے؟ کِس نیں تے کِتھۄں دے کارِیگر نیں اُس نُۄں ڈھالِیا تے بݨائِیا؟
رائے اذِیذئُلّا کہِںدّے ہن٬ “گںگّا ساگر ساڈے بذُرگاں نُۄں گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی ولّۄں بخشِیا انمۄل تۄہفا ہَے جۄ سانُۄں جِںدّ تۄں پِیارا ہَے تے جِس دی سمبھّال اسِیں پُشتاں تۄں پُۄرن شردھا نال کردے آ رہے ہاں۔ اِس نال لکھّاں لۄکاں دی شردھا جُڑی ہۄئی ہَے تے کۄئی وی نہِیں چاہُںدّا کِہ اِس دی آم برتݨ واںگ نِرکھ پرکھ ہۄوے۔”>
گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی رائیکۄٹ لاگے پِںڈّ لمّے وِکھے وِسرام کر رہے سن جدۄں نُۄرے ماہی نیں سرہںدّ تۄں مُڑ کے ماتا گُجری تے چھۄٹے ساہِبذادِیاں دے شہِید ہۄ جاݨ دی دُکھّ بھری وِتھِیا سُݨائی۔ دۄ وڈّے ساہِبذادے گُرُۄ جی دِییاں اکھّاں ساہمݨے ہی چمکَۄر دے ساکے وِچّ شہِید ہۄ چُکّے سن۔ اُس ویلے گُۄرُۄ جی دے من اُتے جۄ بِیتی ہۄویگی سںوّیدنشِیل وِئکتی سہِجے ہی اُس دا اںدّاذا لا سکدے ہن۔ ماتا پِتا تے چارے پُتّراں دی شہِیدی دا دُکھّ اسہِ سی۔ اجِہے مَۄکے گُرُۄ جی تُرک دے ذُلم دی جڑھ پُٹّݨ دی گلّ ناں کردے تاں ہۄر کی کردے؟
اُتھۄں اُہ مہِدِییاݨے آئے تے ڈھاب وِچّ اِشنان کِیتا۔ پھِر ساڈے پِںڈّ چکر آ رات کٹّی۔ مَیں اکسر سۄچداں٬ اُس پۄہ ماگھ دی ٹھری ہۄئی رات نُۄں گُرُۄ جی نُۄں ساڈے پِںڈّ نِیںد آئی ہۄویگی جاں نہِیں؟ پر کِتھے! اُس ہالت وِچّ کَۄݨ سَۄں سکدا ہَے؟ وِیہ وِسوے اُنہاں نیں رات جاگدِیاں کٹّی ہۄویگی۔ اُدۄں تاں پِںڈّ وی نِکّا جِہا ہۄویگا۔ پتا نہِیں ساڈے پِںڈّ والِیاں تۄں گُرُۄ جی دی کۄئی ٹہِل سیوا ہۄ سکی ہۄویگی جاں نہِیں؟ کِسے نیں دُکھّ وںڈّائِیا ہۄویگا جاں ناں؟ کی سۄچدے ہۄݨگے اُہ ساڈے پِںڈّ بارے؟ سمبھّو ہَے کِسے نیں مںجّا بِسترا دے دِتّا ہۄوے تے رۄٹی پاݨی دی سیوا کِیتی ہۄوے۔ پر اِہ سارا کُجھّ ہنہیرے وِچّ ہَے۔ جِتھے اُنہاں نیں رات کٹّی اُہ جگہا تاں پِںڈّ دے کِلے تۄں کُجھّ ہٹوِیں سی۔ اُدۄں اُتھے وسۄں نہِیں سی ہۄ سکدی۔ بذُرگ دسّدے رہے ہن کِہ جِتھے ہُݨ سرۄور ہَے اُتھے گُرُۄ جی داتݨ کر کے تکھتُۄپُرے ہُںدّے ہۄئے دِینے کاںگڑ چلے گئے سن جِتھۄں اَۄرںگّذیب نُۄں ذفرناما لِکھِیا۔
گُرُۄ ہرگۄبِںدّ ساہِب وی لۄپۄں تۄں چکر آ گئے سن تے ساڈے پِںڈّ دی مِٹّی نُۄں آپݨے پوِتّر چرناں دی چھۄہ بخش گئے سن۔ گُرُۄ ساہِبان دی یاد وِچّ ساڈے پِںڈّ گُردوارا گُرُۄسر بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ جِس کچّے کۄٹھے وِچّ میرا جنم ہۄئِیا گُردوارے تۄں سَۄ کُ کرماں دی وِتھّ `تے سی۔ اُہ کچّا کۄٹھا کدۄں دا ڈھہِ چُکّا ہَے تے ہُݨ اُتھے چاچے چںدّ سِںگھّ دا گھر ہَے۔ مَیں خُشکِسمت ہاں کِہ جدۄں چاہاں آپݨا جنم ستھان ویکھ سکدا ہاں۔ میرا جنم لہِںدّے پںجّاب دے کِسے پِںڈّ وِچّ ہۄئِیا ہُںدّا تاں مَیں آپݨی جنم بھۄئِں نُۄں ویکھݨ لئی ترسدا رہِںدّا۔ بتھیرے لۄک ہن جۄ آپݨا جنم ستھان ویکھݨ لئی جھُۄردے تے ہںجھُّۄ وگائُںدے رہِںدّے ہن۔
جد مَیں چھے کُ سالاں دا ہۄئِیا تاں آپݨے نِکّے نِکّے کدماں نال گھر تۄں گُرُۄگھر وِچلے سکُۄل تک چلا جاںدا تے پھِر گھر پرت آئُںدا۔ اُہی نِکّے کدم اُمر نال وڈّے بݨ کے مَینُۄں دِلّی-دکھّݨ, لںڈّن-لاہَۄر تے امرِیکا-کَینیڈا تک گھُمائی پھِرے ہن۔ ذِلہا لُدھِیاݨے دے اِکّ پچھڑے ہۄئے پِںڈّ چکر تۄں چلّ کے ہُݨ مَیں کَینیڈا دے آدھُنِک شہِر ٹۄراںٹۄ دا وسنِیک بݨ گِیا ہاں تے اِہ ستراں اِتھے بَیٹھا ای لِکھ رِہاں۔ پڑھدِیاں٬ پڑھائُںدِیاں اتے دیس پردیس دے کھیڈ میلِیاں تے ہۄرناں تھاںواں `تے جاںدِیاں آئُںدِیاں جِنّا کُ جگت تماشا مَیں ویکھ سکِیاں اُہ مَیں اِس پُستک دے اگلے پنِّیاں `تے وِکھائُݨ دی کۄشِش کِیتی ہَے۔