پُراتن اۄلمپِّک کھیڈاں تۄں لَے کے ہُݨ تک لکھّاں دَۄڑاک دَۄڑ مُکابلِیاں وِچّ بھاگ لَے چُکّے ہن۔ کئیِیاں دِییاں دَۄڑاں ابھُلّ یاداں بݨ گئیِیاں ہن۔ اُنہاں `چۄں کُجھّ اِکناں دا ذِکر کرنا دِلچسپی تۄں کھالی نہِیں ہۄویگا۔ اُںج تاں گھٹّ ودھّ دُۄری دے انیکاں دَۄڑ مُکابلے ہُںدّے آ رہے ہن پر اِتھے گلّ کیول مَیراتھن دَۄڑ دی ہی کردے ہاں۔

490 پُۄ.ای.وِچّ پرشِییا نیں ایتھنذ `تے ہملا کرن لئی آپݨی پھَۄج سرہدّی پِںڈّ مَیراتھن دِییاں جُۄہاں وِچّ اُتاری سی۔ مَیراتھن یُۄنان دی راجدھانی ایتھنذ تۄں پچّی کُ مِیل دُۄر سی۔ یُۄنانی جرنَیل نیں یُۄنان دے اۄلمپِّک دَۄڑاک پھِڈِیپِیڈِیس نُۄں سپارٹا تۄں مدد لَیݨ لئی دَۄڑائِیا۔ اُہ دَۄڑدا٬ تَیردا تے پہاڑِییاں دِییاں چۄٹِییاں چڑھدا سپارٹا اپّڑِیا۔ سُنیہا دے کے واپس ایتھنذ آئِیا۔ بِناں آرام کرے اُس نُۄں یُۄنانی پھَۄج نال مَیراتھن ولّ کُۄچ کرنا پِیا۔ مَیراتھن دے مَیداناں وِچّ جمّ کے لڑائی ہۄئی۔ آپݨے وتن تے راجدھانی ایتھنذ دی راکھی لئی لڑدے یُۄنانی آخر جِتّ گئے۔ پِچھّے ایتھنذ وِچّ بچّے٬ بِردھاں تے اَۄرتاں دے ساہ سُکّے ہۄئے سن۔ اُہ چھتّاں `تے چڑھ کے آپݨی ہۄݨی دا بھوِکھّ ویکھݨ لئی مَیراتھن ولّ اکھّاں لائی بَیٹھے سن۔

یُۄنانی جںگّ جِتّ گئے تاں جیتُۄ جرنَیل نیں جِتّ دا سماچار تُرت ایتھنذ پُچائُݨ لئی تھکّے ٹُٹّے پھِڈِیپِیڈِیس نُۄں مُڑ ایتھنذ ولّ دَۄڑائِیا۔ دَۄڑدِیاں پہاڑی چٹاناں اُتے اُہدے پَیراں `چۄں کھُۄن سِم آئِیا تے لہُۄ دے چٹّاک پہاڑی پتھّراں اُتے لگّݨ لگّے۔ پھِڈِیپِیڈِیس آپݨے وتنِییاں دی چِںتّا چھیتی تۄں چھیتی ختم کرن لئی ذکھمی پَیراں نال ہمبھِّیا ہُٹِّیا وی دَۄڑدا رِہا۔ ایتھنذ واسِییاں نُۄں دُۄرۄں ہی آپݨے مہان دَۄڑاک دا جھائُلا پِیا تاں اُہ چھتّاں تۄں اُتّر کے لڑائی دا سماچار سُݨن لئی اگّے ودھے۔ ہمبھّے٬ ہفے تے لہُۄ لُہاݨ ہۄئے پَیراں والے سِرڑی دَۄڑاک نیں آپݨی ساری ستِّیا `کٹھّی کر کے سِرف اِکۄ بۄل بۄلِیا٬ “خُشِییاں منائۄ٬ آپاں جِتّ گئے آں!”

اینا کہِںدِّیاں اُہ ایتھنذ دِییاں برُۄہاں وِچّ ڈِگّ پِیا تے ڈِگّدِیاں ای پرلۄک سِدھار گِیا۔

اُس یۄدھے دَۄڑاک دی یاد وِچّ پہِلِییاں آدھُنِک اۄلمپِّک کھیڈاں سمیں پچّی کُ مِیل لمّی دَۄڑ دا مُکابلا ہۄئِیا جِس ناں مَیراتھن دَۄڑ رکھِّیا گِیا۔ پہِلِییاں نوِین اۄلمپِّک کھیڈاں 1896 وِچّ ایتھنذ تۄں ہی شُرُۄ ہۄئیِیاں سن۔ یُۄنانِییاں دی بڑی رِیجھ سی کِہ اُہناں دے وتنی دی یاد وِچّ رکھّی دَۄڑ کۄئی یُۄنانی دَۄڑاک ہی جِتّے۔ ایتھنذ دے اِکّ رئیِس نیں اَیلان کِیتا کِہ کۄئی یُۄنانی اِہ دَۄڑ جِتّ جاوے تاں اُس دَۄڑاک نُۄں دس لکھّ یُۄنانی سِکِّیاں دے نال آپݨی دھی دا ڈۄلا دے دیویگا۔ ہلوائیِیاں تۄں لَے کے سُنِیارِیاں تک انیکاں دُکانداراں نیں دَۄڑ جِتّݨ والے یُۄنانی نُۄں آپݨِییاں دُکاناں دا منبھائُںدا مال دیݨ دی پیشکش کِیتی۔ اِکّ نائی نیں کِہا کِہ اجِہے دَۄڑاک دی اُہ ساری اُمر مُفت ہذامت کریگا۔

پہِلِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں دی مَیراتھن دَۄڑ شُرُۄ ہۄئی تاں یُۄنانی دَۄڑاک سپرِڈن لُۄئیِس جۄ آجڑی سی٬ سبھ تۄں پِچھّے رہِ گِیا۔ پر اُس نیں دِل ناں چھڈِّیا تے لگاتار دَۄڑدا رِہا۔ جدۄں اخِیرلے تِنّ کُ مِیل دی دُۄری رہِ گئی تاں اُہ سبھ تۄں مُۄہرے نِکل گِیا۔ یُۄنانی درشکاں وِچّ خُشی دی لہِر دَۄڑ گئی۔ سپرِڈن لُۄئیِس سبھ تۄں پہِلاں سٹیڈِیئم وِچّ داکھل ہۄئِیا تاں سارے درشک اُتسُکتا وِچّ اُٹھّ کھڑھے ہۄئے۔ یُۄنانی راجے دے دۄویں شہِذادے جارج تے نِکۄلس خُشی وِچّ کھِیوے ہۄئے آپݨے دَۄڑاک نُۄں ہلّاشیری دِںدِّیاں اُہدے نالۄ نال دَۄڑن لگّے تے سپرِڈن لُۄئیِس مَیراتھن دَۄڑ دا پہِلا اۄلمپِّک جیتُۄ بݨ گِیا۔ سارے یُۄنان نُۄں لالِییاں چڑھ گئیِیاں۔ خُش ہۄئے یُۄنان دے بادشاہ نیں جیتُۄ نُۄں ودھائی دِںدِّیاں کِہا٬ “مںگّ جۄ کُچھ مںگّݨا۔”

سِدھّے سادے آجڑی نیں مںگّ کِیتی٬ “میرے کۄل گھۄڑا تاں ہَے پر گھۄڑا-گڈّی نہِیں۔ جے اُہ مِل جے تاں میرا کمّ ہۄر سُکھالا ہۄ جے!”

مگرۄں پتا لگّا ک اُہ ہر رۄذ دۄ وار گھۄڑے نال دَۄڑدِیاں ایتھنذ جائِیا کردا سی تے مُڑدِیاں گھۄڑے دی سواری کرِیا کردا سی۔ اِںج اُہدی ہر رۄذ ای مَیراتھن لگّ جاںدی سی۔ گھۄڑا-گڈّی تۄں بِناں اُس نیں آپݨے پرسںسّکاں دے کُجھّ تۄہفے تاں لَے لئے پر رئیِس دی دھی دا ڈۄلا ناں لِیا کِئُںکِہ اُہ پہِلاں ہی وِیاہِیا ہۄئِیا سی۔

1904 وِچّ سیںٹ لُۄئی دِییاں تِیجِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں سمیں لگّی مَیراتھن دَۄڑ وی بڑی دِلچسپ سی۔ کِئۄُبا دے اِکّ ڈاکِیئے پھیلِکس کرناجل نیں آپݨے دۄستاں کۄل کِتے شیخی مار دِتّی کِہ اُہ اۄلمپِّک دی مَیراتھن دَۄڑ آرام نال ہی جِتّ سکدا ہَے۔ پر سِیگا اُہ جۄکراں ورگا۔ شیخی دے مارے اُہنے نَۄکری تۄں استِیفا دے دِتّا تے اِدھر اُدھر دَۄڑن لگّا۔ کھیڈاں نیڑے آئیِیاں تاں اُہدے کۄل سیںٹ لُۄئی جاݨ جۄگا کِرائِیا نہِیں سی۔ اُس نیں ترکِیب سۄچی تے ہوانا دے چَۄںکاں وِچّ دَۄڑ کے مجمے لائُںدِیاں پَیسے `کٹھّے کرن لگّا۔ کِرائے جۄگے پَیسے ہۄ گئے تاں اُہ سیںٹ لُۄئی نُۄں روانا ہۄ گِیا پر راہ وِچّ ہی جُۄیا کھیڈ کے پَیسے ہار بَیٹھا۔ اُہ پھِر نںگّ ملںگّ ہۄ گِیا۔

خَیر جُگاڑ کردے کرائُںدے جدۄں اُہ سیںٹ لُۄئی اپڑِیا تاں مَیراتھن دَۄڑ لگّݨ ہی والی سی۔ اُہ چۄلے ورگا کُڑتا تے ڈھِلّی جِہی پتلُۄݨ پائی مَیراتھن دَۄڑ لئی لائی لکِیر اُتے جا کھڑھا ہۄئِیا۔ مُکابلے وِچّ دُنِییاں دے منّے پْرمنّے دَۄڑاک کھڑھے سن۔ ڈاکِیئے دا ہُلِییا ویکھ کے درشکاں دا ہاسا نِکلی جا رِہا سی۔

امرِیکا دے اِکّ اتھلِیٹ شَیرِیڈن نیں کِتۄں کَیںچی لِیاںدی تے لکِیر اُتے کھڑھے کھڑۄتے پھیلِکس دے کُڑتے نُۄں آسِئۄں پاسِئۄں کٹّ کے کمّ چلائۄُ بُنَیݨ بݨا دِتّی۔ اِںج ای پتلُۄݨ وی گۄڈِیاں اُتۄں کٹّ دِتّی تے اُہ نِکّر بݨ گئی۔ ہُݨ اُہ آرام نال دَۄڑ سکدا سی۔ دَۄڑدِیاں اُہ راہ وِچّ سیب تے آڑُۄ تۄڑ کے کھاںدا گِیا تے درشکاں نال ہاسا مکھَۄل کردا گِیا۔ دَۄڑ مُکّی تاں اُہ سَیںتی دَۄڑاکاں وِچۄں چَۄتھے تھاں سی۔ جے کِدھرے اُہ پہِلاں ہی مَیراتھن دَۄڑدا ہُںدّا تاں سمبھّو سی اۄلمپِّک چَیمپِیئن بݨ جاںدا تے شیخی مارنی سچّی سِدھّ ہۄ جاںدی۔

1908 وِچّ لںڈّن دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں دی مَیراتھن دَۄڑ 55 دَۄڑاکاں نیں دَۄڑنی شُرُۄ کِیتی۔ اِٹلی دا دۄراںدۄ پِئیتری تِیجے تھاں دَۄڑ رِہا سی۔ دَۄڑ دے اںتّ سمیں جدۄں اُہنُۄں سٹیڈِیئم نذرِیں پِیا تاں اُہ انّہیواہ دَۄڑِیا۔ سٹیڈِیئم `چ اُہ سبھ تۄں پہِلاں داکھل ہۄئِیا پر اُہ بھُلیکھے نال سٹیڈِیئم دا چکّر سجّے پاسے مُڑ کے کٹّݨ دی تھاں کھبّے پاسے مُڑ کے کٹّݨ لگّ پِیا۔ اسل وِچّ ودھیرے ذۄر لائُݨ کارن اُس دے تَۄر اُڈے ہۄئے سن۔ لکھّ دے کرِیب درشک جِتھے تاڑِییاں مار کے اُہدا ہَۄںسلا ودھا رہے سن اُتھے اُس نُۄں سِدھّا چکّر کٹّݨ لئی وی پُکار رہے سن۔

جدۄں پِئیتری نُۄں آپݨی غلتی دا پتا لگّا اُدۄں تک اُہدی بسّ ہۄ چُکّی سی۔ اُہ لڑکھڑا کے ڈِگّ پِیا۔ سٹیڈِیئم وِچّ کُل کھلکت دی ہمدردی اُہدے نال سی۔ درشکاں نیں اُہدی مںدّی ہالت ویکھ کے ہئُکا بھرِیا۔ ہمدردی وسّ ڈِگّے پئے دۄراںدۄ نُۄں سہارا دے کے اُٹھا دِتّا گِیا تاں جۄ اُہ دَۄڑ پُۄری کر سکے۔ ڈِگّدا ڈۄلدا دۄراںدۄ پِئیتری آخرکار سبھ تۄں پہِلاں پھِیتے نُۄں جا چھۄہِیا۔ دَۄڑ دے نتِیجے دا اَیلان کاپھی دیر بائد کِیتا گِیا جِس نال پِئیتری دا دِل تاں ٹُٹّݨا ای سی درشکاں نیں وی بڑا دُکھّ منِّیا۔ کِئُںکِہ دَۄڑ دے نِئماں انُسار کِسے دَۄڑاک نُۄں سہارا دیݨا ایۄگ ہُںدّا ہَے اِس لئی ڈِگّے پئے پِئیتری نُۄں اُٹھائُݨ دی بینِئمی کارن اُہدی دَۄڑ ایۄگ کرار دے دِتّی گئی تے اُہدا کۄئی وی ستھان ناں گِݨِیا گِیا۔

1952 وِچّ ہَیلّسِںکّی دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں چَیکۄسلۄواکِییا دے دَۄڑاک اَیمِل ذَیٹۄپِک دِییاں کھیڈاں کہِییاں جاںدِییاں ہن۔ اُہ کچِیچی وٹّ کے دَۄڑدا گھائِل ہۄئِیا لگّدا سی۔ لگّدا سی جِویں اسہِ پِیڑ دا بھنِّیا ہۄوے۔ پہِلاں اُس نیں دس ہذار مِیٹر دی دَۄڑ جِتّی تے پھِر پںجّ ہذار مِیٹر نُۄں وی پَے گِیا۔ تِیجا گۄلڈ مَیڈل اُس دی گھر والی ڈانا ذَیٹۄپِک نیں جَیولِن سُٹّݨ وِچۄں جِتِّیا۔ اَیمِل ذَیٹۄپِک نیں آکھِیا٬ “ہُݨ ذَیٹۄپِک جۄڑی دا سکۄر 2-1 ہَے تے مَیں کۄشِش کراںگا 3-1 کراں۔”

مَیراتھن دَۄڑ شُرُۄ ہۄئی تاں پہِلے دۄ کِلۄمِیٹر ذَیٹۄپِک سبھ تۄں پِچھّے رِہا۔ دسویں کِلمِیٹر دے نِشان `تے پُجّدِیاں اُہ سوِیڈن دے پْرسِدھّ دَۄڑاک گُستاف جَینسن دے مۄڈھِیاں `تے جا چڑھِیا۔ اۄدُۄں اگاںہ برتانِییاں دا جِم پِیٹر ہی سی۔ پںدّرویں کِلۄمِیٹر `تے تِنّے دَۄڑاک برابر ہۄ گئے۔ پچِّیویں کِلۄمِیٹر `تے ذَیٹۄپِک سبھ نُۄں پِچھّے چھڈّ گِیا تے پھِر کِسے نُۄں نال ناں رلݨ دِتّا۔ جدۄں اُہ سبھ تۄں پہِلاں بھرے ہۄئے سٹیڈِیئم وِچّ داکھل ہۄئِیا تاں درشک تاڑِییاں ماردے ہۄئے اُہدے کدماں نال ذَے-ٹۄ-پِک ذَے-ٹۄ-پِک دا راگ الاپݨ لگّے۔ دَۄڑ پُۄری ہۄ گئی پر ذَے-ٹۄ-پِک دا راگ کاپھی دیر تک گُۄںجدا رِہا۔ ہُݨ تک تِنّے لمِّییاں دَۄڑاں جِتّݨ دا ہَیٹ ٹْرِک کیول چَیکۄسلواکِییا دا اَیمِل ذَیٹۄپِک ہی مار سکِیا ہَے۔

1960 وِچّ رۄم دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں سمیں اِتھۄپِییا دا ابیبے بکِیلا نںگّے پَیرِیں دَۄڑِیا تے 2 گھںٹّے 15 مِںٹّ 16.2 سکِںٹّ وِچّ دَۄڑ پُۄری کر کے مَیراتھن دا اۄلمپِّک چَیمپِیئن بݨِیا۔ 1964 وِچّ ٹۄکِیئۄ اۄلمپِّکس `چ اُہ پھِر اوّل رِہا۔ اُدۄں اُہ ٹۄکِیئۄ دِییاں سڑکاں اُتے دَۄڑن والے بُۄٹاں نال نٹھِّیا سی۔ ٹۄکِیئۄ وِچّ اُس نیں 2 گھںٹّے 12 مِںٹّ 11.2 سکِںٹّ وِچّ اِہ دَۄڑ پُۄری کِیتی۔ اُدۄں تک بکِیلا تۄں بِناں کِسے وی ہۄر دَۄڑاک نیں اۄلمپِّک کھیڈاں دی مَیراتھن دۄ وار نہِیں سی جِتّی۔

ابیبے بکِیلا شاہی مہِلاں دا پہِریدار سی۔ کُدرت دا بھاݨا ویکھۄ کِہ جدۄں اُہ کالی نسل دا دَۄڑاک تِیجی وار اۄلمپِّک کھیڈاں دی مَیراتھن جِتّݨ لئی تِیاری کر رِہا سی تاں اِکّ ہادسے وِچّ اُہدِییاں دۄویں لتّاں مارِییاں گئیِیاں۔ بکِیلے دے من `تے جۄ بِیتی اُہدا دُکھّ اُہی جاݨدا سی۔ اُہدے دِل دِییاں دِل وِچّ ہی رہِ گئیِیاں۔ جِہڑِییاں جںگھّاں نال اُہ لکھّ مِیل تۄں وی ودھّ دَۄڑ چُکّا سی اُنہاں نُۄں نِکارِییاں ہۄئیِیاں ویکھ کے اُہ بہُتا چِر جِئۄُںدا ناں رہِ سکِیا تے 1973 وِچّ مر گِیا۔

1896 تۄں 1924 تک دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں تک مَیراتھن دَۄڑاں دی دُۄری اِکۄ جِنّی نہِیں سی۔ اِہ چَۄوی تۄں ستائی مِیل دے درمِیان رہی۔ 1924 وِچّ پَیرِس دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں تۄں مَیراتھن دَۄڑاں دی دُۄری اِکۄ جِنّی رکھّݨی تہِ ہۄئی۔ ہُݨ مَیراتھن دَۄڑ دی مِیاری مِݨتی 26 مِیل 385 گذ ہَے۔ 1908 وِچّ لںڈّن دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں دی مَیراتھن 26 مِیل 385 گذ دی سی۔ اُدۄں برتانِییاں دی اۄلمپِّک کمیٹی نیں پھَیسلا کِیتا کِہ مَیراتھن دَۄڑ شاہی نِواس تۄں شُرُۄ کروا کے سٹیڈِیئم وِچّ شاہی مہِماناں دِییاں سِیٹاں کۄل سماپت کِیتی جاوے۔ اِس لئی وِںڈّسر کاسل تۄں دَۄڑ شُرُۄ ہۄئی تے سٹیڈِیئم وِچّ رائِل باکس کۄل ختم ہۄئی۔ پھاسلا مِݨِیاں تاں 26 مِیل 385 گذ بݨِیا۔ اُدۄں برتانِییاں دا تپ تیذ سی تے اِہۄ پھاسلا مَیراتھن دَۄڑ لئی مِیاری بݨا دِتّا گِیا۔

اِہ دھارنا غلت ہَے کِہ پھِڈِیپِیڈِیس مَیراتھن تۄں ایتھنذ تک 26 مِیل 385 گذ دَۄڑ کے شہِید ہۄئِیا سی۔ اُس پھاسلے دا پکّا پرماݨ نہِیں۔ اِہ دھارنا وی سہی نہِیں کِہ مَیراتھن دَۄڑ جان لیوا ہُںدّی ہَے۔ ہُݨ تاں نِئۄُیارک٬ لںڈّن تے ہۄرناں شہِراں وِچّ ہذاراں دَۄڑاکاں دِییاں مَیراتھن دَۄڑاں لگّدِییاں ہن پر دَۄڑدِیاں کۄئی نہِیں مردا۔ اَۄرتاں وی دَۄڑدِییاں ہن پر کِسے دا وال وِںگّا نہِیں ہُںدّا۔ اِتھۄں تک کِہ نبّے سالاں تۄں ٹپِّیا بابا پھَۄجا سِںگھّ وی کئی وار مَیراتھن دَۄڑ چکّا ہَے تے مشکرِییاں کردا دَۄڑ پُۄری کردا ہَے۔ ہُݨ اُہ 97 سالاں دا ہۄ چُکَّے۔ اُس دا کہِݨا ہَے کِہ جے اُہ 98 سال دی اُمر تک جِیںدا رِہا تاں اُس گۄرے دَۄڑاک دا رِکارڈ تۄڑیگا جِس نیں 98 سال دی اُمر وِچّ مَیراتھن پُۄری کِیتی ہَے۔ آئۄ ارداس کرِیئے کِہ پںجّابِییاں دا بابا پھَۄجا سِںگھّ سَۄ سال تۄں وی ودھّ جِیوے تے اجِہا رِکارڈ رکھّے جِہڑا چھیتی کِیتِیاں ہۄر کِسے تۄں ناں ٹُٹّے۔