مَیں تِنّ سکُۄلاں وِچّ پڑھِیا۔ پہِلا گُرُۄگھر دا سکُۄل سی٬ دُۄجا ڈِسٹْرِک بۄرڈ دا تے تِیجا ڈی.اے.وی.سکُۄل۔ مَینُۄں تِنّے سکُۄلاں دے تِنّے رںگّاں دا پاہ چڑھِیا۔ پہِلے سکُۄل نیں مَینُۄں پْرائِمری سِکھِّیا دے نال پںجّ گْرںتھّی پڑھائی٬ دُۄجے سکُۄل نیں آم سِکھِّیا تۄں بِناں کھیڈݨ ملّہݨ دے مَۄکے دِتّے تے تِیجے نیں ہون کروائُݨ دے نال پںجّابی گھٹّ تے ہِںدّی ودھّ پڑھائی۔ اُردُۄ مَیں پاکِستان بݨن ہی تک پڑھ سکِیا۔ ہِںدّی اٹھّوِیں تک٬ اںگّریذی بی.اے.تے پںجّابی اَیمّ.اے.تک پڑھ کے پںجّابی پڑھائُںدا تے پںجّابی وِچّ لِکھی جاںدا رِہا۔ پںجّابی دا لَیکچرار لگّݨ لئی مَینُۄں بی.اے.پدھّر دی سںسّکْرِت دا اِمتِہان پاس کرنا پِیا سی جۄ ہِںدّی آئُںدی کرکے ہی ہۄ سکِیا۔ کۄئی ہۄر بھاشا سِکھّݨ دی مَیں کۄشِش نہِیں کِیتی۔ کر لَیںدا تاں ہۄر وی چںگّا ہُںدّا۔ سارِییاں بھاشاواں `چۄں میری ماں بۄلی پںجّابی میرے سبھ تۄں ودھّ کمّ آئی جِیہدے نال مَیں اُمر بھر دِییاں رۄٹِییاں کمائیِیاں تے نامݨا کھٹِّیا۔
میرے مُڈھّلے کھیڈ مَیدان گھر دے وِہڑے تے بِیہی تۄں لَے کے پِںڈّ دی رَۄڑ تے راہ کھہِڑے رہے۔ پھِر سکُۄلاں دے کھیڈ مَیداناں `چ کھیڈِیا تے کالجاں دے کھیڈ مَیداناں وِچّ دی ہُںدّا ہۄئِیا دِلّی دے نَیشنل سٹیڈِیئم تک اپڑِیا۔ ہُݨ تک سَیںکڑے کھیڈ مَیدان ویکھ چُکّا ہاں جِنہاں وِچّ لاس ایںسلس دا کۄلِیذِیئم تے ماںٹرِیئل دا اۄلمپِّک سٹیڈِیئم وی شامل ہَے۔ اُنہاں دے ٹرَیک اُتے تُرن دا مَینُۄں انۄکھا اہِساس ہۄئِیا سی۔ ٹۄراںٹۄ دا سکائیِڈۄم٬ وَینکُۄور دا بی.سی.پلیس تے نِئۄُیارک دے آلِیشان سٹیڈِیئم ویکھݨ دا آپݨا انُبھو ہۄئِیا۔ اُنہاں وڈّے کھیڈ بھوناں دِییاں گلّاں دی تھاں پہِلاں آپݨے پِںڈّ دی رَۄڑ دا ذِکر کر لئیِئے۔ اُتھے مَیں گُلّی ڈںڈّے تے کھِدّۄ کھُۄںڈی تۄں لَے کے دُڑںگّے لائُݨ تے گۄلا سُٹّݨ لگّا سی۔
میرے بچپن وِچّ ساڈے پِںڈّ دی رَۄڑ بہُت وڈّی ہُںدّی سی۔ اُس وِچّ کھلواڑے لگّدے تے پھلہے چلّدے۔ دھڑاں اُڈائیِیاں جاںدِییاں تے تُۄڑی داݨے سِراں `تے ای ڈھۄ لئے جاںدے۔ سِیالاں `چ بھارے سۄٹِیاں نال مکّی دِییاں چھلِّییاں کُٹِّییاں جاںدِییاں۔ اُدۄں لاںگے `چۄں داݨے تے گُلّاں تۄں مکّی اڈّ کرن دِییاں مشِیناں نہِیں سن آئیِیاں۔ پتھکݨاں لئی کھلّہی جگہا پئی ہُںدّی سی جِتھے گہِیرے چِݨے جاںدے۔ اُتھے کُپّ بجھّدے تے دنّاں لگّدِییاں۔ سائُݨ `چ کُڑِییاں تِییاں منائُںدِییاں تے پِیںگھاں جھُۄٹدِییاں۔ اوارا ڈںگّراں تے وِہلڑ بںدِّیاں لئی بڑی کھُلّہی جگہا کھالی پئی ہُںدّی سی۔ اِکّ بنّے رُۄڑِییاں لگِّییاں ہُںدِّییاں سن جِتھے گدھے لِٹی جاںدے تے کُتّے بھَۄںکی جاںدے۔ بُڑھِییاں کُڑِییاں `نیرہے سویرے اُتھے ای ’باہر‘ جاںدِییاں۔ بںدّے کھیتاں `چ جںگّل پاݨی جاںدے۔ پِںڈّ دے کِسے گھر `چ کۄئی لَیٹرِین نہِیں سی ہُںدّی۔ اِہ گلّ ہُݨ بچِّیاں نُۄں دسِّیدی ہَے تاں اُہ بڑے ہَیران ہُںدّے ہن۔ اُدۄں تاں پیںڈُۄ گھراں `چ غُسلکھانے وی نہِیں سن۔ آدمی وِہڑے `چ پٹڑا تے بالٹی رکھّ کے نہا لَیںدے تے تْرِیمتاں مںجّا ٹیڈھا کر کے اُہدے اُہلے پِںڈّے `تے پاݨی پا لَیںدِییاں۔
اُہنِیں دِنِیں گرامۄپھۄن تۄں اِکّ توا وجِّیا کردا سی-مِیںہ برسے بِجلی چمکے٬ بھِجّ گئیِیاں نݨانے پُۄݨِییاں٬ ساڈے باہرے بھِجّ گئے چرکھے٬ بھِجّ گئیِیاں نݨانے پُۄݨِییاں۔ اِکّ توا ہۄر سی-بھرِیا تْرِںجّݨ چھڈّ جاݨا٬ چِٹھّی آ گئی ذۄراور دی …۔ نِکّے ہُںدّے اسِیں تْرِںجّݨ نُۄں اِںجݨ ای سمجھدے ساں۔ گرامۄپھۄن نُۄں اُدۄں توِیاں والی مشِین کِہا جاںدا سی جِس وِچّ رِکارڈ وجائُݨ لئی نوِیں سُۄئی پائُݨی پَیںدی سی۔ اسِیں سُٹِّییاں ہۄئیِیاں پُراݨِییاں سُۄئیِیاں کھِیسِیاں `چ پائی پھِردے جۄ سُتّے پِیاں دے چُبھّی جاںدِییاں۔ میرا منپسںدّ توا سی-کلہِرِییا مۄرا وے٬ مَیں ناں تیرے رہِںدّی۔ بائد وِچّ مَیں دَۄڑاک جرنَیل سِںگھّ دے ریکھا چِتّر دا سِرلیکھ ’کلہِری مۄر‘ رکھِّیا۔ میرِییاں بچپن دِییاں ویکھِییاں جھاکِییاں مَینُۄں اجے وی اکھّاں ساہمݨے دِسی جاںدِییاں ہن۔ اُدۄں دے سُݨے توے پتا نہِیں ہُݨ تک کِویں یاد ہن؟ ہُݨ تاں چیتے رکھّݨ والی گلّ وی بہِںدّے بھُلّ جاںدی اےَ۔
پِںڈّ دی رَۄڑ دا نکشا میرے چیتے `چ ہُݨ تک اُویں ہی پِیا ہَے۔ ساڈے پِںڈّ دی نوِیں پِیڑھی نُۄں کی پتا کِہ پَیڑاں تۄں پہاڑ ولّ دے پاسے تھۄڑھے جِہے گھر چھڈّ کے سُۄئے اُتلی کۄٹھی تک رَۄڑ ای رَۄڑ پئی ہُںدّی سی۔ رَۄڑ دا رکبا میرے اںدّاذے مُۄجب پںدّراں وِیہ ایکڑ ہۄویگا جِہڑا ہُݨ سارا ہی چھتِّیا گِیا ہَے تے رَۄڑ دا کۄئی ناں نِشان نہِیں رِہا۔ ہُݨ تاں پِںڈّ سُۄئے تک ودھ گِیا ہَے بلکِہ سُۄئے تۄں اگاںہ وی گھر پئی جاںدے ہن۔ پںجّاب دے سارے پِںڈّ ہی بہُت پھَیل گئے ہن۔ جے کۄئی پںجّاہ سٹھّ سال پہِلاں دا باہر گِیا بںدّا مُڑ کے آپݨے پِںڈّ پرتے تاں شائِد ہی پِںڈّ نُۄں پُۄرا پچھاݨ سکے۔ شام نُۄں پِںڈّ دی رَۄڑ رَۄݨک میلے والی تھاں بݨ جاںدی سی۔ اُتھے بچّے کھیڈدے٬ جُیان ذۄر کردے تے وڈیری اُمر دے بںدّے رَۄݨک میلا ویکھی جاںدے۔ کۄئی کَۄڈی باڈی کھیڈدا٬ کۄئی گھۄل گھُلدا٬ کۄئی کھِدّۄ کھُۄںڈی تے کۄئی پھُٹّبال جاں والِیبال کھیڈی جاںدا۔ وِچے بںدّے گۄلا سُٹّی جاںدے تے وِچے اہِرناں دے بالے کڈھّدے بۄرِییاں چُکّی جاںدے۔
رَۄڑ `چ جاݨ تۄں پہِلاں اسِیں نِکّے بچّے آپݨے وِہڑِیاں تے بِیہِییاں وِچّ دائیِیاں دُکّڑے تے لُکݨمِیچی کھیڈݨ لگّے ساں۔ مُشکݨا مُشکۄئیِیا کردے ساں تے اِیںگݨ مِیںگݨ تلی تلِیںگݨ کر کے مِکّدے ساں۔ آلے بھۄلے بچِّیاں دِییاں بتھیرِییاں کھیڈاں سن۔ اِکّ کھیڈ اُۄچ نِیچ ہُںدّی سی٬ دُۄجی انّہا جھۄٹا تے تِیجی اُۄٹھک بَیٹھک سی۔ کدے باںدر کِلّا کھیڈدے٬ کدے کِݨ مِݨ کاݨی تے کدے کاہنا کاہنا شیر جوانا کھیڈدے۔ اِکّ کھیڈ کۄٹلا چھپاکی ہُںدّی سی٬ اِکّ الِّیئے پٹلِّیئے تے اِکّ دا ناں سی تیرا میرا میل نی۔ کدے اسِیں کرنَیل جرنَیل بݨدے تے کدے چُۄہا بِلّی۔ کدے دھنیسُۄیاں کۄل جا کے مڑِکّدے-کںدھّ `چ مارِیا رۄڑ٬ کۄئی لئۄ تِتّر کۄئی لئۄ مۄر۔ کدے ہاسا مکھَۄل کردے کہِںدّے٬ کںدھّ `چ مارِیا چاکُۄ٬ کۄئی لئۄ چاچا لئۄ باپُۄ!
اُںج تاں کُڑِییاں مُںڈّے `کٹھّے ای کھیڈدے سی پر کُڑِییاں دِییاں کھیڈاں وکھّرِییاں وی سن۔ اُہ گِیٹے٬ پِیچۄ بکّری تے تھال کھیڈدِییاں تے کِکّلی پائُںدِییاں۔ اُہ ہتھّاں دی کلِںگّڑی پا کے کِکّلی کلِیر دی٬ پگّ میرے وِیر دی٬ دُپٹّا میرے بھائی دا٬ پھِٹّے مُۄںہ جوائی دا گائُںدِییاں ہۄئیِیاں گھُمّی جاںدِییاں۔ اُہ تیرے کۄٹھے کَۄݨ وی کہِںدِّییاں تے ڈِیٹی لکَۄݨ وی کھیڈدِییاں۔ اڈّی چھڑپّا اُنہاں دی منبھائُںدی کھیڈ سی۔ بچِّیاں٬ جُیاناں تے بذُرگاں دِییاں کھیڈاں دا کۄئی اںتّ نہِیں سی۔ کُجھّ سال پہِلاں پںجّابی یُۄنِیورسِٹی پٹِیالا نیں مَیتھۄں ’پںجّاب دِییاں دیسی کھیڈاں‘ ناں دی پُستک لِکھوائی سی جِس وِچّ مَیں پںجّاب دِییاں الۄپ ہۄئیِیاں جاں ہۄ رہِییاں سَۄ کُ کھیڈاں دا ویروا دِتّا سی۔
مَیں چھے کُ سالاں دا ساں جدۄں گھر دے کۄل ہی گُردوارے دے اِکّ پاسے بݨے پْرائِمری سکُۄل وِچّ پڑھن لگّا۔ مَینُۄں یاد اےَ میرے بابے نیں مَینُۄں سکُۄلے داکھل کروائِیا سی۔ بابا پالا سِںگھّ پِںڈّ دے ماݨیۄگ وِئکتی سن جۄ جَیتۄ دے مۄرچے وِچّ نابھے جیلہ کٹّ کے آئے سن۔ اُہناں دی اِکّ باںہ وِںگّی سی جۄ اںگّریذ دی پُلِس تۄں کھادھِییاں ڈاںگاں دی نِشانی سی۔ اُہ گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دے پاٹھی سن پر جِیہدے گھر پاٹھ دی رَۄل لائُݨ جاںدے اُہناں تۄں کۄئی بھیٹا نہِیں سی لَیںدے۔ ایتھۄں تک کِہ واہ لگّدی اُنہاں دے گھر دی رۄٹی وی نہِیں سن کھاںدے۔ پاٹھ دی رَۄل لائُݨا اُہ پُنّ دا کارج سمجھدے سی۔
جد مَینُۄں کۄئی پُچھّدا٬ “تُۄں کِنہاں دا مُںڈَّیں؟” تاں مَیں آپݨے پِتا س.بابُۄ سِںگھّ دا ناں لَیݨ دی تھاں اِہۄ کہِںدّا ساں٬ “بابا پالا سِئۄں دا پۄتا آں مَیں۔” ساڈے باپُۄ جی بھاویں اٹھّوِیں تک پڑھے سن اتے کمِئۄُنِسٹ پارٹی دے مَیمبر بݨ چُکّے سن پر لۄک اُنہاں نُۄں بابے جِنّا نہِیں سن جاݨدے۔ شائِد اِہۄ ہی کارن سی کِہ اسِیں سارے بھرا پِتا دے پُتّر دی تھاں بابے دے پۄتے دسّدے۔
مَیں آپݨے وڈّ وڈیرِیاں دا اِتِہاس نہِیں کھۄجِیا پر اینا کُ پتا ہَے کِہ کُجھّ پِیڑھِییاں پہِلاں اُہ ماجھے دے مشہُۄر پِںڈّ سرہالی تۄں اُٹھ کے چکر آئے سن۔ چکر وِچّ اِکّ پتّی سںدھُّۄیاں دی ہَے تے باکی پتِّییاں سِدھُّۄیاں دِییاں ہن۔ کِںگّرے٬ باٹھ٬ چِیمے تے کُجھّ نانکی ڈھیرِییاں `تے آئے گۄتی ہن۔ اسِیں پںجّ بھرا ہاں پر ساڈا باپُۄ اِکلَۄتا پُتّر سی۔ بابے تِنّ بھرا سن۔ بابِیاں دے باپ دا ناں ورِیام سِںگھّ سی تے اُہناں دے پِئۄ دا ناں بھگوان سِںگھّ۔ کاپھی دیر ساڈے پرِوار نُۄں بھگوانے کا لاݨا کِہا جاںدا رِہا۔
بذُرگ دسّدے سن کِہ بابے بھگوان سِئۄں دا اِکّ کنّ وڈھِّیا ہۄئِیا سی جِس کرکے لۄک پِٹھّ پِچھّے ساڈے لاݨے نُۄں بُچِّیاں دا لاݨا کہِݨ لگّ پئے سن۔ پکّا پتا تاں نہِیں پر لگّدا ہَے کِہ ساڈے وڈّے بابے دا کنّ کِسے لڑائی جھگڑے وِچّ ای وڈھِّیا گِیا ہۄویگا۔ چںگّے بھلے بںدّے دے کنّ وڈھّے جاݨ دا ہۄر کِہڑا کارن ہۄ سکدَے؟ کارن کُجھّ وی ہۄوے پر اُہ جِہڑی الّ آپݨِییاں اگلِییاں پِیڑھِییاں نُۄں دے گِیا اُہتۄں اسِیں مساں پِچھّا چھُڈائِیا۔ اُںج پئی ہۄئی الّ چھیتی کِیتِیاں کھہِڑا نہِیں چھڈّدی۔
ساڈے پِںڈّ اِکّ کھہِبڑِییاں دا لاݨا ہَے۔ اُنہاں دا کۄئی بذُرگ کِسے نال کھہِبڑِیا ہۄݨَے۔ اُہدی اَۄلاد کِنّی وی سائۄُ کِئۄں ناں بݨی پھِرے کہِݨ والے اُنہاں نُۄں کھہِبڑِیئے کہِݨۄں نہِیں ہٹدے۔ کھُۄںڈے والے بابے دے پۄتے پڑۄتے بھاویں رِوالور گلاں `چ پائی پھِرن پر پِںڈّ دے بںدّے پھِر وی اُنہاں نُۄں کھُۄںڈِیاں والے ہی کہِںدّے ہن۔ ناں کی لَیݨَیں٬ کِسے دے وڈّوڈیرے نیں ترن تارن مسِّیا نہا کے مُڑدِیاں ماجھے دے اِکّ پِںڈّۄں پٹھّے ڈھۄݨ لئی گدھی لَے آںدی۔ ہُݨ اُس دی اَۄلاد کمبّائیِناں تے کاراں دی مالک ہَے تے ہوائی جہاذاں `تے چڑھدی ہَے پر وجّدے اُہ ہالے وی ’گدھی والے‘ ہی ہن۔ کۄئی باہرۄں آئِیا بںدّا اُنہاں دے گھر دا پتا پُچھّے تاں پِںڈّ والے تسلّی کرن لئی مٹھار کے پُچھّدے نیں٬ “اچھّا٬ تُسِیں گدھی آلِیاں دے گھر جاݨَے؟”
الّ والے بابے بھگوان سِںگھّ دا پِتا سُںدّر سِںگھّ سی جۄ مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ دا ہاݨی ہۄݨَے۔ اُس تۄں اگّے مَینُۄں نہِیں پتا۔ مِراسِییاں نُۄں کئی پِیڑھِییاں دا پتا ہُںدَّے۔ پر ساڈا مِراسی وی ناں دا ہی مِراسی ہَے۔ اُس نُۄں وی سُںدّر سِںگھّ دے وڈیرِیاں دا ناں نہِیں آئُںدا۔ اُہ نشے پتّے دا شُکِین اےَ تے پِیڑھِییاں گِݨائُںدا جِتھے بھُلّ جاںدَے اۄتھۄں کالے مہِر دی کتھا تۄر لَیںدَے۔ سںدھُّۄیاں دے بابے کالے مہِر دے ناں `تے اُہدا وی تۄری پھُلکا چںگّا تُرِیا جاںدَے۔ اُہ سںدھُّۄیاں دی وڈِیائی کرنۄں نہِیں ہٹّدا تے سںدھُّۄ اُہدِییاں جیباں بھرنۄں نہِیں ہٹدے۔ کدے کدے سۄچِیدَے کِہ ہردُیار دے پاںڈِیاں دِییاں وہِییاں تۄں آپݨے وڈّوڈیرِیاں دا پتا لائِیا جاوے پر اجے تک اۄدھر جا نہِیں ہۄئِیا۔
ساڈے ویلے پْرائِمری دی پڑھائی چار جماتاں تک ہُںدّی سی جۄ مَیں گُردوارے وِدِیا بھںڈّار دے سکُۄل `چ پُۄری کِیتی۔ سکُۄل دے تِنّ کمرے سن جِنہاں دے دۄہِیں پاسِیں وراںڈا سی۔ چھاویں بہِݨ لئی گُردوارے دے ہاتے وِچّ نِمّاں تے پِپّل سن تے تلاء کۄل برۄٹا سی۔ اُہ برۄٹا اجے وی اُتھے ہی ہَے جد کِہ دُۄجے درکھّت پُٹّے گئے ہن۔ ساڈے پِںڈّ دے سُۄبیدار ماگھی کھاں دا پُتّر نِجام دِین سِدھُّۄ کَینیڈا وِچّ سرّی دی مسجِد کۄل رہِںدّا سی۔ 1997 وِچّ اُس نُۄں آپݨے جدّی پِںڈّ چکر آئُݨ دا مَۄکا مِلِیا سی۔ اُہ ساڈے گھر دی چھتّ `تے چڑھِیا تاں سَۄ کُ کرماں دی وِتھّ `تے بۄہڑ دا رُکھّ ویکھ کے آکھݨ لگّا٬ “آہ تاں بئی اۄہی برۄٹا جاپدَے جِیہدے ہیٹھاں بہِ کے پڑھدے تے اُتے چڑھ کے کھیڈدے ہُںدّے ساں۔ اِہنُۄں مَیں ذرُۄر جپھّی پا کے مِلاںگا!”
اُہ کِنّا ہی چِر برۄٹے ولّ ویکھدا رِہا تے بچپن دِییاں یاداں وِچّ کھۄئِیا رِہا۔ اُہناں دا جدّی گھر امرِیکا وِچّ رہِںدّے ڈا: بھاگ سِںگھّ سِدھُّۄ ہۄراں نُۄں الاٹ ہۄئِیا سی۔ بھاگ سِںگھّ نیں مَینُۄں تے میرے مِتّر بںتّ سِںگھّ سِدھُّۄ نُۄں کِہا سی کِہ نِجام دِین چکر آوے تاں رات نُۄں ساڈے گھر بھاو اُہدے جدّی گھر وِچّ ای سںوّائِئۄ۔ اسِیں اِہۄ کُجھّ کِیتا تے اُہ پںجّاہ سالاں بائد اُسے کمرے وِچّ سُتّا جِیہدے `چ جمِّیا سی۔ سویرے اُٹھ کے اُس نیں کِہا سی٬ “الّا تالا نیں میری اُمراں دی رِیجھ پُۄری کر دِتّی۔ میرا سبھ تۄں وڈّا ہجّ ہۄ گِئَے۔ ہُݨ بھاویں مَیں بھلکے مرجاں مَینُۄں کۄئی جھۄرا نی!”
اُہنِیں دِنِیں چَۄتھی دا اِمتِہان ہٹھُۄر دے مِڈل سکُۄل وِچّ ہۄئِیا کردا سی تے ساڈے پِںڈّ دے مُںڈّے تُر کے اِمتِہان دیݨ جاںدے سن۔ مَیں بارہوِیں جمات تک تُر کے پڑھن جاںدا رِہا۔ پَیںٹ مَیں پہِلی وار گِیارہوِیں `چ پائی سی۔ ہَے تاں ہاسے دی گلّ٬ لئۄ سُݨ ای لئۄ۔ اسِیں نَۄوِیں `چ پڑھدے ساں۔ دسوِیں جمات دے اِکّ شُکِین وِدِیارتھی نیں سکُۄل `چ پڑھدِیاں ہی پَیںٹ سںوّا لئی سی تے جیباں `چ ہتھّ پا کے ہریک نُۄں پَیںٹ وِکھائُںدا رہِںدّا سی۔ اُہ سالانا اِمتِہان `چۄں پھیلہ ہۄ گِیا تاں اُہدا انپڑھ پِئۄ آکھی جاوے٬ “ساڈے مُںڈّے نُۄں تاں آہ پدّگھُٹّݨی جی لَے بَیٹھی۔ بتھیرا کِہا بئی ناں سُیا٬ ناں سُیا۔ پر اِہ وڈّا شُکِین اںگّریذاں دی رِیس کر کے ہی ہٹِیا۔ ہُݨ نالے تاں سال مروا لِیا٬ نالے سارا سال جھاڑے جاݨۄں وی اَۄکھا رِہا!” ہۄ سکدَے اُہدِییاں گلّاں دا وی میرے `تے اسر ہۄ گِیا ہۄوے جِس کرکے مَیں پَیںٹ پائُݨۄں گِئہاروِیں جمات دے اخِیر تک بچِیا رِہا۔