پْرائِمری سکُۄل وِچّ داکھل ہۄݨ تۄں کُجھّ دِناں بائد ہی مَینُۄں پہِلی کچّی تۄں پہِلی پکّی `چ بِٹھا لِیا گِیا سی۔ اِہدا کارن سی کِہ مَیں گھرۄں ہی پَیںتی پڑھنی سِکھِّیا ہۄئِیا ساں تے کُجھّ پہاڑے وی مُۄںہ ذُبانی یاد سن۔ بابا٬ باپُۄ تے بھُۄیا ہۄرِیں اکھّراں دے سُۄںہیں سن جۄ گھر `چ ای اُۄڑا آڑا سِکھائُںدے رہِںدّے سن۔ میرا وڈّا بھرا پڑھنۄں وِہرِیا ہۄئِیا سی۔ گھر دے اُہنُۄں سکُۄل چھڈّ کے آئُںدے پر اُہ ٹل کے ہٹّی بھٹھّی چلا جاںدا۔ اُہ پلیٹھا پُتّر سی جِس کرکے ودھیرے لاڈلا سی۔ بابے تے باپُۄ دی رِیجھ سی کِہ اُہنُۄں دبّ کے پڑھائِیا جاوے۔ پر جِنّا اُہدے `تے دباء پَیںدا اۄنا ہی اُہ سکُۄلۄں دُۄر نسّدا۔ اُس نُۄں ناں کھُیائُݨ پِیائُݨ دی کسر سی تے ناں پڑھائُݨ دی۔ کھادھ کھُراک تاں اُہنُۄں چںگّی لگّدی گئی پر پڑھائی اُہدے ڈھِڈّ `چ ناں پئی۔
اُہ مَیتھۄں چار کُ سال وڈّا ہَے تے ناں ہَے شیر سِںگھّ۔ ساڈا گُیاںڈھی بابا کپُۄر سِئۄں دسِّیا کردا سی کِہ اُہ نِکّا ہُںدّا ای کھاݨ پِیݨ نُۄں شیر سی۔ کڑاہ پْرشاد دا کَۄلا بہِںدّا بنّے لا دِںدّا سی تے گُڑ گِیجھے `چۄں مُکّݨ نہِیں سی دِںدّا۔ جِیہدے نال گھُلائُںدے اُہنُۄں بِناں داء مارے سِدھّا ہی ڈھاہ لَیںدا۔ شائِد نِکّے ہُںدِّیاں کھادھی کھُلّہی ڈُلّہی کھُراک دی ہی کرامات ہَے کِہ اُہدا بھار ہمیشاں مَیتھۄں ڈیڈھا سوائِیا رِہا۔ میرا بھار اسّی بِیاسی کِلّۄگرام رہِںدّا ہَے تے اُہدا سُکھّ نال سوا کُئِںٹل تۄں مُڑِیا ہَے۔ کُئِںٹل تۄں اُتے تاں اُہ ہُݨ وی ہَے ہالاں کِہ سوامی رامدیو دا ماڑا مۄٹا یۄگ وی کرن لگّ پِیا ہَے۔ جے اُہ سکُۄل جاںدا رہِںدّا تاں ہۄ سکدَے مَیں وی سال چھے مہِینے اگّۄں ہی سکُۄل جاݨ لگّ پَیںدا تے ہۄر ہُشِیار ہُںدّا۔ اُہنے میری اُںگل پھڑ لِیا کرنی سی تے مَیں اُہدے نال تُر پِیا کرنا سی۔ کدے کدے مَیں سۄچداں٬ جے مَیں وی اُہدے واںگ ہٹِّییاں `تے جاݨ لگّ پَیںدا تاں چھۄٹے بھراواں لئی وی لِیہ پَے جاݨی سی۔
میرا وڈّا بھرا وڈّا ہۄ کے میرے نال اکسر تکرار کردا رِہا ہَے کِہ تَینُۄں تاں گھر دِیاں نیں پڑھا `تا پر مَینُۄں کھیتاں `چ پھاہے ٹںگّی رکھِّیا۔ اُہ اِہ کدے نہِیں منِّیا کِہ اُہ آپݨے لچھّݨاں کرکے نہِیں پڑھ سکِیا۔ ہار کے مَیں وی آکھ دِںدّا رِہاں٬ “ہُݨ تُۄں پُتّ پۄتِیاں نُۄں پڑھا کے لاہ لَے چاء۔” پر ساڈے شیر سِئۄں دے پُتّ وی آپݨے پِئۄ دے پُتّ ہی نِکلے ہن۔ گھر دی گلّ اےَ۔ چلۄ دسّ ای دِنّاں۔ بابے کالے مہِر دے شراب دی بۄتل چڑھائُݨ تے ماسٹراں نُۄں پِیائُݨ دے باوجُۄد اکھّر اُہناں دے ڈھِڈّ `چ وی نہِیں پئے۔ اُںج جُسّے بݨائُݨ ولّۄں ساڈے بھتِیجِیاں نیں وی کۄئی کسر نہِیں چھڈّی تے اُہ ساڈے بھرا تۄں وی بھارے ہن۔ دُدھّ اسِیں ویچدے نہِیں سی۔ لویرا بھاویں اِکّ ہُںدّا بھاویں پںجّ ہُںدّے پر دُدھّ کدے ودھݨ نہِیں سی دِتّا۔ جِہڑا ودھ جاںدا اُہ جگّاں `چ پا کے سِرہاݨے رکھّ لَیںدے تے رات نُۄں جاگ آئُݨ `تے پی لَیںدے۔ بھار ودھدے ناں تاں ہۄر کی کردے؟ مَیتھۄں بِناں میرے سارے بھرا کُئِںٹل دے گیڑ `چ ہن۔ مَیں وی جے کھیڈاں `چ ناں پَیںدا تے لَیکچرار ناں لگّدا تاں کُئِںٹل تۄں اُتے ہُںدّا۔
ساڈے پِںڈّ `چ اِکّ اِسائیِیاں دا سکُۄل سی تے اِکّ گُردوارے دا وِدِّیا بھںڈّار سکُۄل۔ وِدِّیا بھںڈّار سکُۄل بݨائُݨ وِچّ جمادار جِیوا سِںگھّ مۄڈھی سی۔ پِچھّے جِہے اُس دے اِںگلَیںڈ رہِںدّے پۄتے بلوںتّ سِںگھّ نیں سکُۄل لئی دس لکھّ رُپِیا دِتّا ہَے تے پںچّائِت نیں سکُۄل دا ناں جِیوا سِںگھّ سرکاری سکُۄل رکھّ لِیا ہَے۔ اِسائی سکُۄل وِچّ ودھیرے کر کے وِہڑے والِیاں دے ہی کُجھّ بچّے پڑھدے سن جد کِہ گُردوارے دے سکُۄل `چ سارے پِںڈّ دے بچّے آئُںدے سن۔ دُیابے دے ماسٹر رام سِںگھّ مُکھّ ادھِیاپک سن۔ اُہناں دی اِکّ باںہ کُۄہݨی کۄلۄں کٹّی ہۄئی سی جِس کرکے مُںڈّے اُنہاں نُۄں ٹُںڈّا ماسٹر کہِںدّے سن۔ اُہ کچھہِرا پا کے رکھّدے سن تے گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دے پاٹھی سن۔
بدھّی داڑھی تے پۄچوِیں پگّ والا اِکّ ماسٹر ماجھے تۄں سی تے لمّی گُتّ والی اُہدی گھر والی ماسٹرنی سی۔ پںڈّت بُدھّ رام تے اکالی چنّݨ سِںگھّ پِںڈّ دے ماسٹر سن۔ بُدھّ رام دے چِٹّی پگّ بنّہی ہُںدّی سی تے چنّݨ سِںگھّ دے نِیلی۔ بُدھّ رام دی اِکّ جیب وِچّ گھڑی ہُںدّی سی تے دُۄجی وِچّ چاکُۄ۔ اُہ چاکُۄ نال کانِیاں دِییاں کلماں گھڑ دِںدّا سی۔ چنّݨ سِںگھّ پںجّ گْرںتھّی پڑھائُںدا سی۔ اسِیں سرۄور دِییاں پَۄڑِییاں `تے بہِ کے تے پَیر پاݨی `چ لمکا کے باݨِییاں کںٹھّ کردے تے چھُٹّی مِلݨ مگرۄں تلاء `چ تارِییاں لائُںدے۔
گُردوارے تلاء ہۄݨ کارن سکُۄل پڑھن والے سارے بچّے ہی تَیرنا سِکھّ گئے سن۔ مَیں پہِلاں پَۄڑِییاں `تے ہتھّ رکھّ کے پاݨی `چ لتّاں مارنِییاں سِکھِّییاں٬ پھِر تلاء دے اِکّ کھُۄںجے اِکّ پَۄڑی تۄں دُۄجی پَۄڑی تک جاݨ تے پھِر نِکّی تے وڈّی تاری لائُݨی سِکھّی۔ پھیر تاں مَیں ٹۄبھے٬ ڈھاب٬ کھُۄہ تے سُۄئے `چ جِتھے جِیء کردا تَیر سکدا ساں۔ اۄدۄں دا سِکھِّیا مَیں ہُݨ وی ڈُبّݨۄں بچ سکدا ہاں۔ پںجّاب وِچّ بہُت سارے لۄک ہن جِہڑے تَیرنا نہِیں جاݨدے۔ جیکر مںدّراں تے گُردوارِیاں دے سرۄوراں وِچّ اِکّ بنّے کُجھّ جگہا سُرکھِّئت رکھّ کے بچِّیاں نُۄں تَیرن دی آگِیا دے دِتّی جاوے تاں اُہ وی تَیرنا سِکھّ سکدے ہن۔ تَیرنا سںکّٹ سمیں بڑا کمّ آئُںدَے۔
اُہنِیں دِنِیں ساڈے بستِیاں `چ گُرمُکھی دا بال اُپدیش٬ ہِساب دی کِتاب تے اُردُۄ دا کائِدا ہُںدّے سن۔ اِکّ دوات ہُںدّی سی٬ اِکّ پھٹّی تے اِکّ سلیٹ۔ ہُݨ تاں بچِّیاں تۄں سکُۄلی بَیگ مسِیں چُکّے جاںدے ہن۔ میرے پۄتے سِمر دا جِنّا آپݨا بھار ہَے اُنا ہی اُس دے بَیگ دا بھار بݨ جاںدا ہَے۔ ساڈے ویلے کاپِییاں اُتے نہِیں٬ پھٹِّییاں اُتے لِکھِیا جاںدا سی تے پھٹِّییاں دھۄ کے گاچݨی نال پۄچِییاں جاںدِییاں سن۔ میری اِکّ کمذۄری سی کِہ مَیں نِکّا ہُںدّا مِٹّی کھاݨ لگّ پِیا ساں۔ جدۄں گاچݨی ہتھّ `چ آئُݨ لگّی تاں اُہدے وی چھَۄڈے لاہُݨ لگّ پِیا۔ پھِر سلیٹِییاں نُۄں پَے گِیا۔ مَینُۄں اِہ دسّݨ وِچّ کۄئی سںگّ نہِیں کِہ کالج وِچّ وی مَینُۄں پاںڈُۄ مِٹّی لبھّدی تاں اُہلے ہۄ کے چکھّ لَیںدا ساں۔ ادھّپکّے رۄڑ بڑے سُیاد لگّدے سن۔ چۄری چھِپے ستاراں اٹھاراں سال دی اُمر تک مَیں مِٹّی کھاںدا رِہا۔ میرا نہِیں خِیال کِہ میرے جِنّی مِٹّی کِسے ہۄر لیکھک نیں کھادھی ہۄوے۔ مݨ پکّی تاں کھا ای گِیا ہۄئۄُں۔ اوّل تاں کُئِںٹل ای بنّے لا دِتّی ہۄئۄُ! وِیاہ شادی سمیں مَینُۄں گھر دے نال لِجاݨ دی تھاں کہِںدّے٬ “اِہنُۄں ایتھے ای مِٹّی دا ڈلا دے چلّدے آں۔ اۄتھے کِہڑا اِہنے لڈُّۄ کھاݨے آں؟”
پتا نہِیں مِٹّی کھاݨ کرکے جاں کِسے ہۄر کارن مَیں آپݨی جمات وِچّ سبھ تۄں مدھرا ساں پر پْراتھنا سمیں مُۄہرے کھڑھ کے شبد کہائِیا کردا ساں۔ اِکّ دِن اکالی چنّݨ سِںگھّ نیں مَینُۄں مدھرُۄ جِہا کہِ دِتّا جِس نال میرا ناں ’مدھرُۄ‘ پکّ گِیا۔ گھر دِیاں تۄں بِناں باکی سارے مَینُۄں مدھرُۄ کہِݨ لگّ پئے جۄ میرے کدّ مُتابِک جچدا مِچدا ناں سی۔ اسلی ناں سارے جماتِییاں دے ای بدل گئے سن۔ کۄئی لڈُّۄ سی٬ کۄئی مڈھُّۄ سی٬ کۄئی مست سی تے ترکھاݨاں دے اِکّ مُںڈّے ناں ’ہرنی‘ پَے گِیا سی۔ اِکّ ’املی‘ ہُںدّا سی۔ ہرنی تے املی پِچھّے جِہے سورگ سِدھار گئے ہن۔ مَیں اِکّ دِن کبڈّی کھیڈ رِہا ساں کِہ کِسے نیں مَینُۄں ’گُلّ‘ دا خِتاب دے دِتّا۔ مَیں گُلّ واںگ جُ اڑ گِیا ساں۔ دسوِیں تک میرا ’گُلّ‘ ناں تۄں کھہِڑا ناں چھُٹِّیا۔ ہُݨ وی کۄئی گُلّ کہِ دیوے تاں میرے کنّ کھڑھے ہۄ جاںدے ہن۔
کالج پڑھن لگّا تاں نںدّگڑھ دے بلدیو سِںگھّ نیں میرا ناں ’چھۄٹُۄ‘ رکھّ لِیا۔ اُہ مَیتھۄں دۄ جماتاں مُۄہرے سی تے بڑا بݨدا پھبدا جُیان سی۔ اُدۄں میرا بھار اِکّ مݨ ساڈھے چار سیر سی یانی ہُݨ دے بتالی کِلّۄ۔ کُشتِییاں لئی میرا بھار پھلائی ویٹ وِچّ آئِیا سی۔ بلدیو سِںگھّ دا بھار اِکّ مݨ چَۄںتی سیر سی جۄ اسِیں ریلوے سٹیشن پھاذِلکا دے کںڈّے اُتے تۄلِیا سی۔ بلدیو سِںگھّ سِوِییا کئی سالاں بائد شۄمݨی کمیٹی دا پْردھان بݨِیا تاں مۄگے دے گُرُۄ نانک کالج وِچّ ساڈا میل ہۄئِیا۔ پہِلی نذرے اُہ مَینُۄں سِیاݨ ناں سکِیا۔ جدۄں مَیں اُہدے کنّ `چ کِہا کِہ مَیں چھۄٹُۄ آں تاں اُہ پھٹّ پچھاݨ گِیا تے کہِݨ لگّا٬ “ہُݨ تاں تُۄں مَیتھۄں وی لمّا ہۄ گِئَں!” اسل وِچّ میرا کدّ اٹھاراں اُنی سال دی اُمر وِچّ جا کے ودھِیا سی۔
دِلّی دے خالسا کالج وِچّ پڑھدِیاں بھاپِیاں دِیاں مُںڈِّیاں نیں میرا ناں ’جٹّ‘ رکھّ لِیا سی تے اُہ مَینُۄں ’جٹّا‘ کہِ کے بُلائُںدے سن۔ دۄ کُ پْرۄپھَیسر وی جٹّا ای کہِںدّے۔ اُتھے سُنِیارِیاں دی اِکّ بڑی سۄہݨی کُڑی پڑھدی سی جِس نُۄں ویکھ کے میرا دِل کردا٬ “بھاپے مَینُۄں جٹّا کہِݨ دی تھاں سُنِیارا کہِݨ تاں شائِد کمّ ای بݨ جے! سُنِیارا سمجھ کے شائِد اُہ کُڑی میرے ولّ کھِچّی جاوے؟” مَیں دۄستاں نُۄں بتھیرا آکھدا کِہ مَینُۄں جٹّا کہِݨ دی تھاں سُنِیارا کہِ لِیا کرۄ پر اُہ کِویں کہِںدّے کِئُںکِہ میرے `چ سُنِیارِیاں والی کۄئی لِشک ای نہِیں سی۔ اُہ کُڑی تاں کںگّݨ واںگ لِشکدی سی۔ ربّ جاݨے ہُݨ اُہ کِتھے ہۄویگی؟ اُہ جِتھے وی ہۄوے اُہدے سُکھی وسݨ دی سۄء آوے!
ساڈے ویلِیاں دے مۄہ پِیار بسّ اِس ترہاں دے ای چُپّ گڑُپّ ہُںدّے سن۔ اُس بھاگاں بھری نُۄں تاں شائِد پتا وی ناں ہۄوے کِہ اُہ ہماتہڑاں دے خاباں وِچّ وس گئی سی۔ اجّ کلّہ کالجاں دے مُںڈّے کُڑِییاں نُۄں آپس وِچّ گلّاں کرن تے مۄہ جتائُݨ دی کِنّی سَۄکھ اےَ! پڑھدے گھٹّ ہن تے پْریم پِیار دِییاں گلّاں ودھّ کردے ہن۔ مۄبائیِل پھۄن جِویں اُہناں واستے ہی بݨے ہۄݨ! اُدۄں بڑی جھِجک ہُںدّی سی۔ کالج دِییاں پہِلِییاں چار جماتاں وِچّ مَیں شائِد ہی کِسے کُڑی نُۄں بُلا سکِیا ہۄواں۔ دِلّی وِچّ وی اُس پِیاری کُڑی نُۄں ویکھدا ای رِہا پر پِیار دا اِذہار ناں کر سکِیا۔
گلّ مُڑ کے مُڈھّلی پڑھائی دی کردا ہاں۔ مَیں بھُںجّے تپّڑاں `تے بہِ کے پڑھِیا تے کھڑھ کے پہاڑے کہائے۔ اگسّت 1947 وِچّ پاکِستان بݨِیا تاں مَیں دُۄجی جمات وِچّ ساں۔ پاکِستان بݨن دے نال ہی ساڈے سکُۄل وِچّ اُردُۄ دی پڑھائی بںدّ ہۄ گئی۔ اُردُۄ دا کائِدا جِنّا کُ پڑھِیا سی بسّ اُنا کُ یاد رِہا۔ ہُݨ مَیں اُردُۄ دا اخبار جۄڑ جاڑ کے پڑھ تاں لَیناں پر لِکھ نہِیں سکدا۔ پْرائِمری سکُۄل وِچّ پڑھدِیاں ساڈا کبڈّی دا مَیچ ماݨُۄںکے دے پْرائِمری سکُۄل نال ہۄئِیا سی۔ اسِیں بچّے بھاویں نِکّے نِکّے ساں پر کھیڈݨ نُۄں تِکھّے ساں۔ ماݨُۄںکِیاں دی ٹِیم وِچّ گُردِیال سِںگھّ سبھ تۄں تکڑا سی جۄ بائد وِچّ والِیبال دا ودھِییا کھِڈاری بݨِیا۔ اُہ بال نُۄں گُڈّ گۄ کہِںدّا سی جِس کرکے اُہدا ناں ہی ’گُردِیال گُڈّگۄ‘ پکّ گِیا۔
مَیں کھیڈاں دا سبھ تۄں پہِلا ٹُۄرنامَیںٹ تکھتُۄپُرے دے میلے وِچّ ویکھِیا سی۔ مَیں آپݨی پُستک ’کھیڈ جگت دِییاں باتاں‘ وِچّ ’اینی میری بات‘ پائُںدِیاں لِکھِئَے٬ “ہُݨ تاں لںڈّن دی چںڈّۄل دا جھُۄٹا وی لَے لِیا تے ٹۄراںٹۄ دے سی.اَینّ.اَینّ.ٹاور `تے چڑھ کے وی ویکھ لِئَے۔ کدے تکھتُۄپُرے دا میلا ویکھݨا بڑی وڈّی گلّ سی۔ نِکّے ہُںدِّیاں اُہ میلا ساڈے لئی خُشِییاں دا سرچشما سی۔ اُتھے چکرچُۄںڈے سن٬ جھُۄٹے ماٹے سن تے کھاݨ پِیݨ دِییاں انیکاں وستاں سن۔ اساں بچِّیاں نیں کئی کئی مہِینے اُس میلے نُۄں اُڈِیکدے رہِݨا۔ ہُݨ چھے مہِینے رہِ-گے٬ ہُݨ چار٬ ہُݨ اِکّ تے بسّ ہُݨ گِݨتی دے دِن …۔
“لۄہڑی تۄں اگلے دِن اسِیں ماگھی نہائُݨ جاںدے۔ ساڈی نِکّے نِکّے یاراں بیلِییاں دی اڈّ ٹۄلی ہُںدّی۔ اۄدۄں کھیتاں وِچّ دی وِںگّ ٹیڈھ کھاںدی اِکّ ڈںڈّی جاںدی سی جِیہدے لامبھ چامبھ سرہواں دے پِیلے پھُلّ کھِڑے ہُںدّے۔ ڈھاݨِییاں دِییاں ڈھاݨِییاں٬ ڈںڈِّیئۄ ڈںڈّی تے وٹّۄ وٹّ پئیِیاں تکھتُۄپُرے نُۄں تُرِییاں جاںدِییاں۔ `گاںہ میلے وِچّ گرداں اُڈدِییاں٬ لائۄُڈ سپِیکر گُۄںجدے٬ گُمبّداں دے کلس لِشکدے تے مَیچاں دِییاں وِسلاں وجّدِییاں۔ پتا نہِیں کِئۄں مَیں سبھ تۄں ودھّ اُنہاں وِسلاں ولّ کھِچِّیا جاںدا تے گھںٹِّیاں بدھّی کھیڈاں تے کھِڈارِییاں نُۄں ویکھدا رہِںدّا۔ میرے نال دے سارا میلا ویکھ کے مَینُۄں اۄتھۄں ای آ نال رلائُںدے۔ مُڑدِیاں مَیں اکھِّیں ڈِٹھّے مَیچاں دِییاں گلّاں ساتھِییاں نُۄں سُݨائُںدا آئُںدا۔”
گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی دے گُرپُرب سمیں ساڈے پِںڈّ بڑے جلَۄء والا جلُۄس نِکلِیا کردا سی۔ اُس وِچّ رامے تے مِینِییاں دی سںگّت وی شامل ہۄئِیا کردی سی۔ منّے دنّے کوِیشر کرنَیل سِںگھّ ’پارس‘ دا جتھا اُس نگر کِیرتن وِچّ کوِیشری کردا۔ جتھے وِچّ رݨجِیت سِںگھّ سِدھّواں تے چںدّ سِںگھّ جںڈّی ہُںدّے سن جِنہاں بارے پارس نیں لِکھِیا ہَے:
-چںدّ تے رݨجِیت ہۄراں٬ نِتّ ناں گائُݨے چھںدّ اِکٹھِّیاں۔
کرنَیل کوِیشر نیں کِدھرے لُک نی جاݨا نٹھِّیاں۔
جِںدّ ایس کچہِری `چۄں تُرگی کُل ہار کے دائوے۔
جگّ جںکّشن ریلاں دا گڈّی اِکّ آوے اِکّ جاوے …۔
اُنہاں دا گائِیا اِکّ ہۄر چھںدّ مَینُۄں ہالے تک یاد ہَے:
-نِتّ نِتّ `کٹھِّییاں ناں ہۄݨا رُۄہاں نیں گتی دا آئُںدا ویم نہِیں٬
بںدّے مِل پَیݨ مِلݨا نی رُۄہاں نیں سکدا ہۄ نیم نہِیں٬ وسّدے جہان `چ٬
بھردے مِٹھاس شائِراں دی ذبان `چ …۔
ساڈا وذِیفے دا اِمتِہان جگرائۄں ہُںدّا سی۔ جِہڑے مُںڈّے جگرائۄں جاںدے اُہ وذِیفے دے اِمتِہان نالۄں ریل گڈّی تے اُہدا اِںجݨ ویکھݨ دِییاں گلّاں ودھّ کردے۔ آ کے دسّدے بئی اسِیں اِںجݨ نُۄں ہتھّ لا کے ویکھِئَے! اُدۄں ریل دا اِںجݨ ای ساڈے لئی اجُۄبا سی۔ بچپن وِچّ ہر نوِیں وست اجُۄبا سی تے چھۄٹِییاں چِیذاں وی وڈِّییاں لگّدِییاں سن۔ شائِد اِہۄ کارن ہَے کِہ اجّ تک نہِیں بھُلِّییاں۔