ساڈے پِںڈّاں ولّ 1947 دے سال نُۄں رَۄلِیاں والا سال کہِںدّے ہن۔ آذادی دا سال اُنہاں دے مُۄںہ نہِیں چڑھِیا۔ کئی ہلِّیاں گُلِّیاں تے وڈھّ-ٹُکّ دے دِن وی کہِ دِںدّے ہن۔ مَیں اُدۄں ستّاں سالاں دا ساں تے دُۄجی وِچّ پڑھدا ساں۔ مِراسِییاں تے جُلاہِیاں دے مُںڈّے میرے پہِلے آڑی سن جۄ جلُۄس سمیں شبد گائِیا کردے سن-اُچّا در بابے نانک دا … آ گِیا جی بابا وَید رۄگِییاں دا …۔ اسِیں ریتے دے گھر بݨائُںدے تے بیرِییاں دے بیر چُگدے۔ کئی وار کھیڈدِیاں نُۄں رات پَے جاںدی۔ اُدۄں نہِیں سی پتا کِہ میرے آڑِییاں نُۄں اچانک آپݨے وسدے گھراں `چۄں اُجّڑنا پویگا تے ساڈا سدِیوی وِچھۄڑا پَے جاویگا۔
جُلاہِیاں دی ہشمتے تے مراسِییاں دی دَیہتاں میرِییاں بھُۄیاں نال ساڈے گھر چھۄپ کتِّیا کردِییاں سن۔ اُہ باتاں پائُںدِییاں تے گِیت گائُںدِییاں۔ پھاتاں گھُمِیاری کدے کدے ساڈے گھر آئُںدی جۄ مَینُۄں لاڈ لڈائُںدی۔ اُہ دِیوے٬ کُجّے٬ گھڑے٬ بٹھّلِییاں٬ بلّہݨِییاں٬ چٹُۄرے٬ کاڑھنِییاں٬ تَۄڑِییاں٬ چپّݨ تے جھاویں وںڈّدی رہِںدّی۔ اُہناں بدلے داݨے لَے جاںدی۔ نُۄنہاں تے شیرا ساڈے گُیاںڈھی سن۔ مۄچِییاں دا گھر نیڑے ای سی تے کۄل ای تیلِییاں دا کۄہلُۄ چلدا ہُںدّا سی۔ نِیامت دِین درذی تۄں میری بھُۄیا کپڑے سِیݨا سِکھّدی سی۔ سںڈھّلاں دا وِہڑا کاپھی کھُلّہا سی جِتھے اسِیں کھیڈݨ چلے جاںدے۔ ساڈے پِںڈّ `چ وسّدے مُسلماناں دِییاں کُجھّ اِہۄ جِہِییاں یاداں ہن جۄ مَینُۄں ہُݨ وی یاد آ رہِییاں ہن۔ بچّا ساں اِس لئی مُسلماناں تے سِکھّاں دے پھرک دا کۄئی پتا نہِیں سی۔ نالے بچِّیاں نُۄں کی پتا ہُںدَّے کِہ دھرم بںدِّیاں نُۄں کِویں وںڈّ دِںدَّے؟ مَیں تاں ہُݨ وی سمجھداں کِہ دھرم دے ناں `تے شَیتان بںدّے ہی لۄکاں نُۄں آپس وِچّ لڑائُںدے تے مروائُںدے نیں۔ دھرم نُۄں ماڑے بںدِّیاں نیں ہی بدنام کِیتَے۔
اِک دِن اسِیں گُرُۄگھر دے سکُۄل وِچّ پڑھ رہے ساں کِہ اِکّ بںدّے نیں بھجّے آئُںدِیاں خبر دِتّی بئی مسِیت `چ بمبّ چلّ گِیا۔ سانُۄں سارِیاں نُۄں اِکّ کمرے وِچّ `کٹھّے کر لِیا گِیا۔ ماسٹر بُۄہے وِچّ کھڑھے سن تے سانُۄں چُپّ چاپ بَیٹھے رہِݨ لئی کہِ رہے سن۔ اسِیں ڈرے ہۄئے ساں تے کُسک نہِیں ساں رہے۔ باہر بھجّے جاںدے بںدِّیاں دا بۄل بُلارا سُݨ رِہا سی۔ ’مرگے مارتے‘ دِییاں آواذاں آ رہِییاں سن۔ ماسٹر سانُۄں ہَۄںسلا دے رہے سن٬ “ڈرۄ ناں پر چُپّ رہۄ۔”
اُہ دْرِش مَینُۄں اجّ وی ساپھ وِکھائی دِںدّا ہَے۔ ساڈے سکُۄل وِچّ مُسلماناں دے بچّے وی پڑھدے سن۔ پھِر وِدِیارتھِییاں دے ماپے آئُںدے گئے تے بچِّیاں نُۄں سکُۄلۄں گھر لَے جاںدے رہے۔ گھر جا کے گلّاں سُݨِییاں کِہ باہرۄں آئے لُٹیرِیاں نیں مسِیت وِچّ بَیٹھے مُسلماناں `تے بمبّ سُٹِّیا سی تے اُنہاں نُۄں لُٹِّیا مارِیا سی۔ ساڈے گھر دے اِس نُۄں بڑا ماڑا کارا آکھ رہے سن۔ اُنہاں دی ہمدردی لُٹّے مارے گِیاں نال سی۔ اُس تۄں بائد ساڈے مُسلمان گُیاںڈھی آپݨے بلد ساڈے گھر بنّہݨ لگّ پئے کِہ کۄئی لُٹیرا ناں کھۄلہ کے لَے جاوے۔ ساڈے گھر نُۄں اُہ سُرکھِّئت سمجھدے سن۔ اِہدا وی کارن سی۔ اِکّ تاں ساڈے بابے ربّ دا ناں لَیݨ والے بںدّے سن تے دُۄجا ساڈے باپُۄ ہۄرِیں اجے پاکِستان وِچّ ہی پھسے ہۄئے سن۔ سانُۄں ساڈے باپُۄ تے باکی دِیاں دا پھِکر سی بئی اُہناں نال کی بِیتدی ہۄئۄُ؟ بیبے تے امّاں بِںدّے جھٹّے ڈُسک پَیںدِییاں۔ بابے ہۄرِیں سچّے پاتشاہ اگّے ارداساں کردے۔ باپُۄ ہۄراں دی کِتۄں سۄء نہِیں سی آ رہی۔ کی پتا اُہ جِئۄُںدے سن جاں …۔
ساڈے بابے کھیتی دا کمّ کرن نُۄں تکڑے سن۔ اُہ ہر سال گھُماں دۄ گھُماں ذمِین گہِݨے لَے لَیںدے۔ سَۄ ڈُۄڈھ سَۄ نُۄں گہِݨے لَے کے کہِںدّے٬ “لَے ہُݨ پُتّ پۄتے وی نی چھُڈا سکدے۔” مںدّے بھاء سن۔ مݨ کݨک دا بھاء دۄ ڈھائی رُپئے سی۔ مکّی نال بھرے گڈّے دے مساں وِیہ پچّی رُپئے وٹّے جاںدے۔ اُدۄں ذمِیناں بَیء گھٹّ ہی ہُںدِّییاں سن تے جٹّ اڑے تھُڑے اِکّ ادھّا کھیت گہِݨے کر دِںدّے سن۔ جدۄں دُۄجی وِشو جںگّ لگّی تاں جِݨساں دے بھاء اِکّ دم ودھ گئے۔ کݨک دا گڈّا سَۄ رُپئے تۄں وی ودھّ وٹائُݨ لگّا۔ جِنہاں دِییاں ذمِیناں گہِݨے سن اُنہاں نیں پَیسے مۄڑ کے ذمِیناں چھُڈا لئیِیاں۔ ساڈے بابِیاں کۄلۄں وی گہِݨے لئیِیاں ذمِیناں چھُٹّ گئیِیاں۔ جِہڑے پَیسے اُنہاں نُۄں واپس مِلے اُہناں نال اُنہاں نیں رِیاست بہاولپُر وِچّ ذمِین جا کھرِیدی۔ پھِر ساڈی کھیتی دۄہِیں تھائیِں ہۄݨ لگّی۔
ساڈا باپُۄ جی اسّی سال دے کرِیب جِیوے۔ اُہ پاکِستان تۄں اُجڑن دی آپݨی ہڈّ بِیتی سانُۄں تے ہۄرناں نُۄں وار وار سُݨائُںدے رہے۔ مرن تۄں کُجھّ دِن پہِلاں وی اُنہاں نیں آپݨی اُہی وِتھِیا کَینیڈا وِچّ میرے مرہُۄم مِتّر بںتّ سِںگھّ سِدھُّۄ نُۄں سُݨائی سی۔ اِہ گلّ بںتّ نیں آپݨے مرن تۄں کُجھّ دِن پہِلاں ہی مَینُۄں دسّی سی۔ ساڈے پِتا دا دِہاںت کَیلِیپھۄرنِییا وِچّ ساڈے چھۄٹے بھرا بھجن سِںگھّ کۄل ہۄئِیا سی۔ بُڈھّیوارے اُنہاں نُۄں امرِیکا تے کَینیڈا جاݨ دا مَۄکا مِلِیا سی۔ اِہ سمجھ لئۄ کِہ مَۄت نیں ہی اُنہاں نُۄں امرِیکا بُلائِیا سی۔ جدۄں اُنہاں تۄں کۄئی پُراݨی گلّ پُچھّدا تاں اُہ پاکِستان `چۄں اُجّڑ کے آئُݨ دِییاں گلّاں ہی سُݨائُݨ لگّدے۔
ساڈے بابِیاں نیں میرے جنم تۄں تِنّ چار سال بائد بہاولپُر دی تہِسِیل چِشتِییاں دے چکّ نمبّر 10 تے 11 گِیاراں وِچّ ذمِین کھرِیدی سی۔ اُتھے ساڈا باپُۄ تے اُنہاں دے تائے دا پُتّ چاچا چںدّ سِںگھّ ہاڑھی سائُݨی جاںدے۔ اُہ جگرائۄں تۄں ریل گڈّی چڑھدے جِہڑی پھِرۄذپُر پھاذِلکا ہُںدّی ہۄئی اُنہاں نُۄں رِیاست بہاولپُر دے چکّاں تک لَے جاںدی۔ ساڈی ماں دے کُچھّڑ میرا چھۄٹا بھرا درشن سی جۄ 1945 وِچّ جمِّیا سی۔ ساڈی ماں وی کُچھّڑ دے بال نال کُجھّ سماں چکّاں وِچّ رہی سی۔ مَیں تے میرا وڈّا بھرا کدے بہاولپُر نہِیں ساں گئے۔ اسِیں دادے دادِییاں دے وڈّے ساںجھے پرِوار وِچّ ہی رہے ساں۔ 1947 وِچّ جدۄں رَۄلے گَۄلے دِییاں ہوائیِیاں اُڈݨ لگِّییاں تاں ساڈے باپُۄ نیں ساڈی ماں نُۄں چاچے چںدّ سِںگھّ نال پِںڈّ بھیج دِتّا۔ پِچھّے اُہ اِکلّے رہِ گئے۔ `کلّا باپُۄ مجھّ چۄ لَیںدا٬ دُدھّ پی لَیںدا تے بچدا ڈۄلݨے `چ پا کے درکھّت دے ٹاہݨے نال ٹںگّ دِںدّا۔ بھُکھّ تیہ اُہ دُدھّ نال ہی بُجھائُںدے۔ اِئۄں اُہ دُدھّ پی کے دِن کٹّی کری گئے تے رۄٹی ٹُکّ پکائُݨ دی کھیچل تۄں بچے رہے۔
اُتھے ساڈے سکِیاں دِییاں وی ذمِیناں سن۔ ساڈے بابِیاں دے تائے چاچے دے پُتّر مگھّر سِںگھّ تے کرتار سِںگھّ سن۔ بابا کرتارا بڑا رۄہبدار بںدّا سی۔ اُہ سوا چھے پھُٹّا جُیان سی۔ اُہ دیسی پِستَۄل ڈبّ `چ رکھّدا سی تے بھلوانی وی کردا سی۔ بابِیاں نیں ساری ذمِین مگھّر سِںگھّ دے ناں لُیا کے اُس نُۄں نمبّرداری دُیائی ہۄئی سی۔ اُتھے بہُتی ذمِین والے نُۄں ہی نمبّرداری مِلدی سی۔ ہۄرناں دی ذمِین نال نمبّرداری تاں مِل گئی پر جدۄں اُہدے بدلے چڑھدے پںجّاب وِچّ ذمِین الاٹ ہۄئی تاں اُس نُۄں وڈّی کٹّ لگّی تے اُہ شرِیکاں دی ذمِین ناں مۄڑ سکِیا۔ اُہ نمبّردار سی اتے بہُتی ذمِین دا مالک ہۄݨ کارن کھیتی وِچّ کھچت رِہا تے آپݨا ٹبّر ٹِیہر وی پِچھّے ناں بھیج سکِیا۔ اۄدھر رَۄلے گَۄلے ودھدے گئے تے نَۄبت مرن مارن اُتے آ گئی۔ مگھّر سِںگھّ دے پرِوار تۄں بِناں باکی سبھ نیں بچّے تے بُڑھِییاں پِچھلے پِںڈّاں نُۄں بھیج دِتّے سن۔ بںدّے سمجھدے سن کِہ اسِیں تاں بھجّ کے وی نِکل جاواںگے تے جے مرنا ای پِیا تاں برابر مار کے مراںگے۔
دس گِیاراں چکّ دے مُسلمان کہِںدّے سن٬ “سردارۄ جائۄ ناں٬ اسِیں تُہانُۄں کُجھّ نہِیں ہۄݨ دِںدّے۔” پر اِکّ دِن مسِیت `چ `کٹھّے ہۄئے مُسلماناں نیں بںدّا بھیج دِتّا کِہ پِںڈّ دے سارے سِکھّ تُرت مسِیت `چ آئُݨ۔ اۄدھر کِسے بھیتی بںدّے نیں سُۄہ دے دِتّی کِہ اۄتھے اُہ تُہانُۄں مُسلمان بݨن لئی کہِݨگے۔ جِہڑے بݨ جاݨگے بچ جاݨگے تے جِہڑے جواب دیݨگے مارے جاݨگے۔ مگھّر سِںگھّ دے پرِوار نُۄں تاں مسِیت `چ جاݨا ای پَیݨا سی کِئُںکِہ چھۄٹے چھۄٹے بال بچّے سن پر ساڈا باپُۄ٬ بابا کرتارا تے بابے مگھّر سِںگھّ دا اِکۄ اِکّ جُیان پُتّر چاچا جگِیر سِںگھّ نابر ہۄ گئے۔ اُنہاں نیں برچھے چُکّ لئے تے مرن مارن دی ٹھاݨ لئی۔ کُجھّ کپڑے تے کھاݨا داݨا لَے کے اُہ پِںڈّۄں نِکل پئے۔ بابا مگھّر سِںگھّ مسِیت وِچّ چلا گِیا تے اِین منّ کے بچِّیاں نُۄں بچا گِیا۔
باپُۄ ہۄرِیں سمجھدے سن کِہ اُہ رات نُۄں سفر کر کے راجستھان پُجّ جاݨگے تے پھِر پِںڈّ اپّڑ جاݨگے۔ پر اِہ اینا سَۄکھا سفر نہِیں سی۔ پِںڈّۄں نِکلدِیاں ہی اُہناں دے مگر واہر لگّ گئی۔ تِنّے جݨے بھجّ کے اِکّ جھِڑی وِچّ جا لُکے۔ جھِڑی نُۄں واہر نیں گھیرا پا لِیا۔ بابا کرتارا جِہڑا ہر ویلے ڈبّ `چ ہتھِیار رکھّدا سی اُدّݨ اُس دا دیسی پِستَۄل کۄئی ہۄر لَے گِیا ہۄئِیا سی تے اُہ وی کھالی ہتھّ سی۔ تِنّاں کۄل سِرپھ برچھے ہی سن۔ پر واہر نُۄں ڈر سی کِہ کرتارے بھلوان کۄل پِستَۄل ہۄویگا۔ اُہ نیڑے نہِیں سن لگّ رہے پر گھیرا پائِیا ہۄئِیا سی تے `واذاں دے رہے سن کِہ باہاں کھڑھِییاں کر کے باہر آ جائۄ٬ اسِیں کُجھّ نہِیں کہِںدّے۔ ساڈے باپُۄ ہۄرِیں اِکّ اجِہے رُکھّ دے ہیٹھاں لُکے بَیٹھے سن جِیہدِییاں ٹاہݨِییاں جھُک کے دھرتی نال لگِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ اُہ گھیرا پائُݨ والِیاں نُۄں نہِیں سن دِسدے۔ برچھے اُنہاں دے کۄل سن۔ اُنہاں نیں مِتھّ لِیا سی کِہ مُسلے اُنہاں `تے آ ہی چڑھے تاں اُہ پھلاݨے پھلاݨے مۄہری نُۄں پہِلاں پَیݨگے۔ اِس نال واہر `چ بھگدڑ مچّ جاویگی تے اُہ بھجّ جاݨگے۔
دِن چھِپِیا تاں واہر نُۄں واپس مُڑنا پِیا۔ اُتۄں `نہیری رات سی۔ باپُۄ ہۄرِیں جھِڑی `چۄں باہر نِکلے تے تارِیاں دی سیدھ لَے کے راجستھان ولّ نُۄں چلّ پئے۔ کھاݨ پِیݨ دا سمان تے کپڑے اُنہاں دے واہر مُۄہرے بھجّدِیاں ڈِگّ پئے سن۔ چاچا جگِیر سِںگھّ کُجھّ کمذۄرا سی تے تُردِیاں پِچھّے رہِ جاںدا سی۔ بابا کرتارا اُہنُۄں ڈاںٹدا٬ “اۄدۄں دُدھّ نی سی پِیںدا ہُںدّا٬ ہُݨ مر `گاںہ۔” اُہ بھجّ کے نال رلدا۔ راتۄ رات اُنہاں نیں وِیہ پچّی کۄہ سفر کِیتا ہۄویگا۔ پہُپھُٹالے نال اُنہاں نُۄں لگّا جِویں اُہ راجستھان دی ہدّ دے نیڑے پہُںچّ گئے ہۄݨ۔ اُنہاں نیں جںگّل پاݨی نِکلے اِکّ بںدّے تۄں لاگلے پِںڈّ دا ناں پُچھِّیا۔ ناں سُݨ کے اُہ ہَیران رہِ گئے کِہ اُہ تاں دُۄجے پاسے مُڑ گئے سن تے ہدّ تۄں ہۄر وی دُۄر چلے گئے سن۔ اسل وِچّ جِس تارے دی سیدھ وِچّ اُہ چلّے سن اُہ وی گھُمّدا رِہا سی تے باپُۄ ہۄراں نُۄں اُنہاں دے چکّاں تۄں وی پرہاں لَے گِیا سی۔
دِن دا چانݨ خترے تۄں کھالی نہِیں سی۔ بھُکھّ وی لگّی ہۄئی سی تے انِیںدرا وی ہۄ گِیا سی۔ سائُݨ بھادۄں دے دِن سن۔ اُہناں نیں ہِمّت کر کے کھیتاں وِچّ ہالِییاں کۄل آئی رۄٹی جا مںگّی۔ اِکّ ہالی نیں بابے کرتارے نُۄں پچھاݨ لِیا بئی اِہ تاں دس چکّ والا بھلوان اےَ۔ اُہ پُچھّݨ لگّا٬ “بھلواناں ایدھر کِسے چھِںجھّ `تے آئے سی؟” اسلی گلّ بابے نیں وی ناں دسّی پر گلِّیں باتِیں پِںڈّاں دا راہ پُچھّ لِیا۔ سارا دِن کماداں `چ لُک کے کٹِّیا تے رات نُۄں پھِر چالے پا دِتّے۔ اُہ پِںڈّاں `چ نہِیں سن وڑدے۔ پہُ پھُٹّی تاں اُنہاں نُۄں دِسِیا کِہ اُہ تاں اۄڈاں دے ڈیرے کۄلۄں لںگھّ رہے سن۔ کِسمت چںگّی سی کِہ اۄڈاں دے کُتّے نہِیں سن مگر پئے۔ پَے جاںدے تاں اۄڈاں نیں جاگ پَیݨا سی تے سِکھّ ویکھ کے پتا نہِیں کی کردے؟ پاسا وٹّ کے اُہ پھِر اُجاڑ `چ جا لُکے۔
اِک رات پُل `تے پہِرا ویکھ کے باپُۄ ہۄرِیں پِچھّے ہٹ گئے تے نہِر تر کے لںگھّے۔ پھِر وی پہِرے والِیاں نُۄں پتا لگّ گِیا تے اُہ اُنہاں دے سِر `تے آ چڑھے۔ باپُۄ تے بابا مُۄہرے بھجّ پئے تے چاچا پِچھّے رہِ گِیا۔ پر ہتھّ کۄئی ناں آئِیا۔ باپُۄ ہۄرِیں کماداں `چ جا لُکے تے چاچا پِںڈّ `چ گھِر کے اِکّ گھر دی کھُرلی `چ جا پِیا۔ پہِرے والِیاں نیں پِںڈّ نُۄں جگا لِیا ہۄئِیا سی۔ لالٹَیݨاں نال لُکِیاں دی بھال ہُںدّی رہی پر رات دے ہنہیرے وِچّ کۄئی لبھّ ناں سکِیا۔ اۄدھر بابے تے باپُۄ نُۄں چاچے دے پِچھّے رہِ جاݨ دی چِںتّا سی۔ چاچے جگِیر سِںگھّ دی کھُرلی `چ پِیاں اکھّ لگّ گئی سی۔ گھر دے مالک نیں باہر لبھّدے لبھائُںدِیاں کھُرلی `چ پِیا بںدّا ویکھِیا تاں ہتھّ `چ پھڑِیا ڈںڈّا اُہدے مار بَیٹھا۔ چاچا تْربھّک کے اُٹھِیا۔ کھُرلی دے نال ہی پھہُڑا پِیا سی جۄ اُس دے ہتھّ آ گِیا۔ اُہی اُس نیں گھُکا کے گھر والے دے سِر `چ مارِیا جِس نال ’مر گِیا‘ ’مر گِیا‘ دا رَۄلا پَے گِیا۔ چاچا سݨے پھہُڑے کںدھّ ٹپّ کے باہر آ ڈِگّا تے بھجّ نٹھّ کے بچ گِیا۔ برچھا اُہدا کھُرلی `چ ای پِیا رہِ گِیا۔
بابے تے باپُۄ نیں اںدّاذا لائِیا کِہ چاچے دی پِںڈّ والِیاں نال ٹکّر ہۄ گئی ہَے تے چاچا بچ گِیا لگّدا ہَے۔ جے مارِیا جاںدا تاں رَۄلا ’مار لِیا‘ ’مار لِیا‘ دا پَیںدا پر ’مر گِیا‘ ’مر گِیا‘ ہۄݨ تۄں لگّدَے کۄئی اُہناں دا بںدّا ای مرِئَے تے آپݨا بںدّا بچ گِئَے۔
بابا کرتارا تے چاچا جگِیر پَیڑ کڈھّݨی جاݨدے سن پر مُسِیبت اِہ سی کِہ پَیڑ دِن دے چانݨ وِچّ ہی کڈھّی جا سکدی سی۔ دِنے اُنہاں نُۄں لُکݨا پَیںدا سی تے رات نُۄں سفر کردے سی۔ اُتھۄں دے نِکھّڑے پھِر اُہ کئی دِن نہِیں مِل سکے۔ پر چاچا پھِر وی پَیڑ نپّی آئِیا۔ اِکّ وار اُس نُۄں ٹِبّے `تے دِن چڑھ گِیا۔ سارا دِن اُہ ٹِبّے `چ ٹۄیا پُٹّ کے بھُکھّا تِہائِیا لُکِیا رِہا۔ اُہ جِتھے گھِر جاںدا جاں خترا ویکھدا اُتھے ہی جان بچائُݨ لئی اکھںڈّ پاٹھ سُکھّ لَیںدا۔ کہِںدّا٬ “سچِّیا پاتشاہ٬ اَیتھۄں بچا لَے٬ پِںڈّ پہُںچّ کے `کھںڈّ پاٹھ کرائۄُں!”
اُس نیں سُکھّے ہۄئے اکھںڈّ پاٹھاں دا کۄئی ہِساب ناں رکھِّیا۔ بائد وِچّ اُس نیں بھُلّاں بکھشا لئیِیاں تے کۄئی اکھںڈّ پاٹھ ناں کرائِیا۔ ساڈے باپُۄ نیں وی اِکّ اکھںڈّ پاٹھ سُکھّ لِیا سی جۄ اُنہاں نیں پِںڈّ پہُںچّ کے کرا دِتّا۔ اُس پاٹھ دی رَۄل بابے نیں وی لائی تے مَیں وی پںجّ گْرںتھّی دا مَۄن پاٹھ کِیتا۔ بابے کرتارے نیں اِکۄ ارداس کِیتی سی کِہ ہے سچِّیا پاتشاہ! جے بچ گِیا تاں مُکتسر دے گُردُیارے سَۄ رُپِیا چڑھائۄُں جۄ اُس نیں جِیںدے جِیء آ چڑھائِیا۔
ساڈے باپُۄ جی دسّدے ہُںدّے سی کِہ اِکّ دِن تِہائے مر رہے ساں تے ٹِبّی اُہلے لُکے ہۄئے ساں۔ اُدّݨ مساں جان بچی سی۔ کئی بںدِّیاں دا گھیرا تۄڑ کے نِکلے ساں۔ اچانک اۄدھر اِجّڑ آئِیا جِس دے نال اِکّ گدھی سی۔ گدھی اُتے سمان لدِّیا ہۄئِیا سی۔ بابے نیں انُمان لائِیا کِہ اِس سمان وِچّ پاݨی وی ہۄویگا۔ گدھی نال اِکّ آجڑی سی۔ تِہائے مردِیاں نیں آجڑی تۄں پاݨی جا مںگِّیا پر آجڑی نیں پاݨی دیݨ تۄں اِنکار کر دِتّا۔ بابے نیں آپݨے آپ گدھی `تے لدّے سمان `چۄں پاݨی دی لۄٹ کڈھّ لئی۔ پاݨی پی کے سُرت سِر ہۄئے تے لۄٹ نال ہی لَے کے تُر پئے پئی راہ وِچّ کمّ آویگی۔ آجڑی نیں ہاکاں مار کے آپݨے بںدّے `کٹھّے کر لئے تے باپُۄ ہۄراں مگر لا دِتّے۔ باپُۄ ہۄرِیں پاݨی پی کے کائِم ہۄ گئے سن۔ اُنہاں نیں مگر لگّی واہر نُۄں للکار کے کِہا کِہ اسِیں تاں مرے ہۄئے ای آں٬ جِہڑا اگّے آئِیا اُہنُۄں نہِیں چھڈّدے۔ واہر ٹھٹھمبّر گئی کِئُںکِہ بابے دے ہتھّ `چ جھۄلا پھڑِیا ہۄئِیا سی تے اُس نیں ڈراوا دے دِتّا سی بئی اِہدے `چ تُہاڈے جۄگا سمان ہَیگا۔ اِئۄں اُہ پھۄکے پھائِر نال بچ گئے۔
بھجّدِیاں نسّدِیاں تے لُکدِیاں چھِپدِیاں اُنہاں دِییاں جُتِّییاں راہاں وِچّ لہِ گئیِیاں سن تے پَیر کںڈِّیاں نال پُڑے پئے سن۔ جان اِکّ وار نہِیں کئی وار خترے `چ پئی سی۔ اِکّ دۄ تھائیِں مُٹھبھیڑاں وی ہۄئیِیاں پر کۄئی وڈّا ذخم ناں آئِیا۔ اُنہاں دے کھالی ہتھِیار والے جھۄلے دا ڈر تے ٹاکرے دی سُۄرت وِچّ برچھے اُنہاں نُۄں بچائی آئے۔ رۄٹی اُنہاں نُۄں مںگّ کے وی کھاݨی پئی تے کھۄہ کے وی کھادھی۔ اُںج تاں اُنہاں نیں اِکۄ رات وِچّ راجستھان پُجّ جاݨا سی پر تارِیاں دی سہی سیدھ دے جاݨُۄں ناں ہۄݨ کارن رِیاست بہاولپُر دے پِںڈّاں وِچّ ای گیڑے کھاںدے رہے تے کئی دِناں پِچھّۄں راجستھان دی ہدّ دے ہِںدُّۄ پِںڈّ `چ پُجّے۔ اُتھے اُہ اِکّ راجپُۄت دے گھر جا کے ناتہے دھۄتے تے رجّ کے رۄٹی کھادھی۔ اُنہاں دی وڈّی چِںتّا سی کِہ چاچا جگِیر پِچھّے رہِ گِیا سی۔ مگھّر سِںگھّ دا وی کۄئی پتا نہِیں سی کِہ اُہدے نال کی بھاݨا ورتِیا سی؟
رۄٹی ٹُکّ کھا کے اُہ پِںڈّۄں مِیل کُ دُۄر ہی گئے ہۄݨگے کِہ پِچھّۄں بۄتی بھجائُںدا اِکّ بںدّا آ مِلِیا۔ اُس نیں دسِّیا کِہ اِکّ سِکھّ ہۄر راجپُۄت دے گھر آئِیا ہَے۔ بابے ہۄراں نُۄں شکّ پِیا کِہ کۄئی چال ای ناں ہۄوے تے اُنہاں نُۄں کۄئی لُٹّݨ مارن نُۄں ناں دھاری بَیٹھا ہۄوے۔ پر اِہ سۄچ کے کِہ اگلِیاں دا انّ پاݨی چھکِیا ہَے٬ چلۄ چلّ کے ویکھ ای لَینے آں۔ راجپُۄت دے گھر گئے تاں اُتھے چاچا جگِیر سِںگھّ بَیٹھا سی۔ برچھے دی تھاں ہُݨ پھہُڑا اُہدے کۄل سی۔ بابے کرتارے نیں سچّے پاتشاہ دا شُکر کِیتا کِہ اُہدے وڈّے بھرا دی اِکّ نِشانی تاں بچ گئی ہَے نہِیں تاں اُس نیں کِسے نُۄں مُۄںہ وِکھائُݨ جۄگا نہِیں سی رہِݨا۔ شرِیکاں نیں اِہۄ کہِݨا سی کِہ دۄویں وڈّے آپݨی جان بچا کے بھجّ آئے تے مُںڈّے نُۄں مُسلماناں دے رہِم `تے چھڈّ آئے۔
تِنّاں نیں ہِںدُّۄ ملّ کۄٹ تۄں ریل گڈّی پھڑی تے بٹھِںڈّے برنالے وِچّ دی ہُںدّے ہۄئے رائیکۄٹ آ گئے۔ اُتھۄں اُنہاں نیں پِںڈّ سُنیہا بھیجِیا کِہ اسِیں بچ کے آ گئے آں۔ مَینُۄں اُہ بھِجّی ہۄئی شام یاد ہَے۔ ستّاں سالاں دا جُ ساں۔ ساڈے گھر دے جِییاں دِییاں اکھّاں وِچّ خُشی دے ہںجھُّۄ سن۔ سکے سۄدھرے کِرپاناں تے برچھِیاں نال لَیس ہۄئے باپُۄ ہۄراں نُۄں پِںڈّ لِیائُݨ لئی تِیار کھڑھے سن۔ اِکّ بںدُّۄکِییا وی نال سی۔ اُہناں دِناں `چ ٹھاہ ٹھاہ ہُںدّی رہِںدّی سی۔ لۄک پٹھّے لَیݨ گئے وی برچھے نال لَے کے جاںدے سن۔ پُۄرا جتھا رائیکۄٹ نُۄں چلا گِیا تے سویرے باپُۄ ہۄراں نُۄں جلُۄس دی شکل وِچّ لَے کے مُڑِیا۔
اجے ساڈے پِںڈّۄں سارے مُسلمان نہِیں سن نِکلے۔ ٹاویں ٹاویں کَیمپاں `چ جا رہے سن تے کافلِیاں سںگّ رل رہے سن۔ پِںڈّ دا مۄہتبر مُسلمان سُۄبیدار ماگھی کھاں گھۄڑے `تے چڑھِیا اکھاڑے نیڑے نہِر دے پُل اُتے مار دِتّا گِیا سی۔ ہٹھُۄر `چ اگّاں لگِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ راتاں نُۄں گۄلِییاں دی پھائِرِںگّ ہۄئی جاںدی۔ پِںڈّاں وِچّ مُسلماناں دے مارے جاݨ دِییاں خبراں آئُںدِییاں۔ کُجھّ دِن پہِلاں باہرۄں آئے لُٹیرِیاں نیں مسِیت وِچّ بمبّ چلا دِتّا سی تے کُجھّ مُسلماناں دے گھر لُٹّ لئے سن۔ ساڈا سکُۄل جاݨا بںدّ ہۄ گِیا سی۔ پر ساڈے گُیاںڈھی مُسلمان اجے آپݨے گھراں `چ بَیٹھے سن۔ اُہ آپݨے بلد لُٹیرِیا تۄں بچائُݨ لئی اجے وی ساڈے گھر ہی بنّہ رہے سن۔ ساڈے گھر نُۄں اُہ سُرکھِّئت کِلا سمجھ رہے سن۔
جِدّݨ باپُۄ ہۄرِیں پِںڈّ پرتے دھُپّاں چڑھ رہِییاں سن۔ پِںڈّ دے چُلّہِیاں `چ اگّاں بل رہِییاں تے ہارِیاں `چۄں دھُۄںیاں اُٹھّ رِہا سی۔ باپُۄ ہۄراں نیں دلاݨ دا بُۄہا لںگھِّیا تاں گھر دے بھاگ مُڑ جاگ پئے۔ کھُلّہے وِہڑے `چ مںجّے ڈاہے جا رہے سن تے چاہ دُدھّ دا بھںڈّارا ورت رِہا سی۔ پِںڈّ دے لۄک آئی جاںدے٬ ہال چال پُچھّدے تے تھۄڑھا بہُتا چِر بَیٹھ کے مُڑ جاںدے۔ باپُۄ ہۄراں دِییاں اکھّاں انِیںدرے نال لال سن تے اُہ لِسّے ماںدے دِسّ رہے سن۔ پِںڈّ دا راجا نہیرنے نال اُنہاں دے نہُں کٹّدا تے پَیراں `چۄں کںڈّے کڈھّ رِہا سی۔ وِہڑا بںدِّیاں نال بھرِیا پِیا سی۔ جِنہاں نُۄں مںجِّیاں `تے بہِݨ دی تھاں نہِیں سی مِلی اُہ کھُرلِییاں `تے بَیٹھے سن۔ اینے بںدّے اگّے کدے ساڈے گھر `کٹھّے نہِیں سن ہۄئے۔ اُہ دْرِش اجّ وی میرِییاں اکھّاں اگّے اُویں ہی ہَے۔ کدے بابا کرتار سِئۄں ہڈّبِیتی سُݨائُݨ لگّدا٬ کدے باپُۄ جی تے کدے چاچا جگِیر سِںگھّ۔ لۄک شُکر شُکر کری جاںدے کِہ مَۄت دے مُۄںہ `چۄں بچ کے آ گئے۔
اۄدھر پِںڈّ `چ بچے بَیٹھے مُسلماناں نُۄں پھِکر پَے گِیا کِہ ہُݨ اُہناں تۄں وی بدلا لِیا جاویگا۔ اُہناں `چۄں کُجھّ اِکّ ڈردے مارے باپُۄ ہۄراں دی سُکھّ ساںد پُچھّݨ آئے تاں بابے کرتارے نیں اُنہاں نُۄں کہِ دِتّا کِہ ساڈا تُہاڈا کۄئی وَیر نہِیں۔ تُسِیں نِشچِںتّ رہۄ۔ اسِیں بچ کے آ گئے آں تے ہُݨ کِسے نُۄں تُہاڈی `وا ولّ وی نہِیں جھاکݨ دیواںگے۔ آپاں اۄویں ای رہاںگے جِویں پہِلاں رہِںدّے رہے آں۔ سانُۄں پتَے کِہ اُجّڑنا کِنّا اَۄکھَے۔ اسِیں جِیںدے جِیء تُہانُۄں اُجّڑن نہِیں دیواںگے۔

اجے دۄ کُ دِن ہی بِیتے سن۔ بابا٬ باپُۄ تے چاچا وڈّے دلاݨ دی نُکّر والی بَیٹھک وِچّ پئے سن۔ اُنہاں دِییاں نِیںداں وی پُۄرِییاں نہِیں سن ہۄئیِیاں تے تھکیویں وی نہِیں سن لتھّے۔ دُپہِر دا ویلا سی۔ مَیں وی بَیٹھک وِچّ ای کھیڈ رِہا ساں۔ کِسے نیں آ کے دسِّیا کِہ لُٹیرے ساڈے گُیاںڈھی مُسلماناں نُۄں آݨ پئے ہن۔ بابے کرتارے نیں پتا نہِیں کِتھۄں پِستَۄل کڈھِّیا٬ میرے ساہمݨے ای اُہدے `چ کالے رںگّ دے رَۄںد پائے تے رۄہ نال باہر نِکلِیا۔ اُہدا کدّ بَیٹھک دے بُۄہے جِڈّا سی۔ باپُۄ تے چاچا وی برچھے لَے کے نِکل پئے۔ پِںڈّ دے لۄک باہرۄں آئے لُٹیرِیاں تۄں ڈردے سہِمے کھڑھے سن۔ مُسلمان بھراواں دے چِہرِیاں تۄں ہوائیِیاں اُڈ رہِییاں سن۔ اُنہاں دا سمان لُٹِّیا جا رِہا سی تے کۄئی پتا نہِیں سی کِہ مَۄت وی نال ہی آ رہی ہۄوے۔ اُہ بلد کھۄلہے جا رہے سن جِہڑے ساڈے گھر بجھّدے رہے سن۔ ٹرںکّ تے سںدُّۄک باہر کڈھّے جا رہے سن۔ لۄک بِیہِییاں وِچّ کھڑھے تے چھتّاں `تے چڑھے اُجاڑا ویکھ رہے سن۔
بابا کرتارا بِیہی وِچّ آئِیا۔ اُس دِییاں اکھّاں `چۄں چںگِّیاڑے نِکل رہے سن تے جُسّا سیک مار رِہا سی۔ اُس نیں سجّے ہتھّ نال پِستَۄل اُچّا کِیتا تے لُٹیرِیاں نُۄں للکارِیا کِہ بںدّے دے پُتّ اۄں تاں جِتھۄں سمان چُکِّیا اۄتھے رکھّۄ نہِیں تاں گۄلی آئی سمجھۄ۔ چُپھیرے سنّاٹا چھا گِیا سی۔ بنیرِیاں تۄں جھُک کے ویکھدے بںدّے پِچھّے ہٹ گئے سن متاں گۄلی اۄدھر ای آ جاوے۔ لُٹیرِیاں دے پَیر نہِیں ہُںدّے۔ اُہ سمان چھڈّ کے بھجّ نِکلے۔ مُسلماناں دے مساں جان وِچّ جان آئی۔
لۄک ہَیران سن کِہ مُسلماناں تۄں جان بچا کے آئے کرتارے ہۄرِیں مُسلماناں دے ہیجلے کِویں ہۄ گئے؟ کِویں جان تلی `تے رکھّ کے مُسلماناں دی راکھی لئی نِتّرے؟ بابے کرتارے تے باپُۄ ہۄراں نیں ایدُۄں وڈّی گلّ اِہ کِیتی کِہ مُسلماناں دے گھراں مُۄہرے آپ پہِرا دِتّا۔ گلّ جدۄں وسّۄں باہری ہۄ گئی تاں اُنہاں نُۄں بھرے مناں نال سݨے سمان سُکھّی ساںدِیں کَیمپاں وِچّ پُچائِیا۔ اسِیں ماݨ نال کہِ سکدے ہاں کِہ ساڈے بذُرگاں نیں اُجّڑ پُجّڑ کے وی نیکی دا راہ نہِیں سی چھڈِّیا۔ اُہ لُٹّے پُٹّے جاݨ دے باوجُۄد لُٹّ دے راہ نہِیں سن پئے۔ اُہ گُرُۄ دے اسلی سِکھّ سابت ہۄئے سن۔ اُنہاں نیں جان `تے کھیڈ کے سِکھّی نِبھائی سی۔ اُنہاں نیں ڈر کے دھرم نہِیں سی بدلِیا تے بدلے وِچّ دُۄجے دھرم والِیاں دا وی کۄئی نُکسان نہِیں سی ہۄݨ دِتّا۔
ہلّے گُلّے تے لُٹّ مار دے دِناں وِچّ جِہڑی نیکی بابے کرتار سِںگھّ٬ باپُۄ بابُۄ سِںگھّ تے چاچے جگِیر سِںگھّ ہۄراں نیں بِیجی شائِد اُہدا ہی پھل ہۄوے کِہ بابا مگھّر سِںگھّ وی کُجھّ سمیں پِچھّۄں سارے بال بچِّیاں نال پِںڈّ پہُںچّ گِیا۔ اُجّڑ پُجّڑ کے آئِیاں دِییاں جڑھاں بھاویں سماں پا کے پھِر لگّ گئیِیاں پر مار دھاڑ والی دیش وںڈّ دی چِیس باپُۄ ہۄراں دِلاں وِچّ اخِیر تک پَیںدی رہی۔