گُربخش سِںگھّ جمِّیاں بھاویں پِشاور وِچّ سی پر وجّدا اُہ بںگّال دا ہَے۔ بںگّال لئی اُہ لگاتار پںدّراں ورہے ہاکی کھیڈِیا۔ جِنّا نامݨا بںگّال وِچّ جرنَیل سِںگھّ پنامِیئے نیں پھُٹّبال کھیڈ کے کمائِیا اُنا ہی جسّ گُربخش سِںگھّ نیں ہاکی کھیڈ کے کھٹِّیا۔ سٹھّوِیاں وِچّ اُہدی گُڈّی سِخر اُتّے سی تے کۄئی وی بھارتی ہاکی ٹِیم گُربخش سِںگھّ دی شمُۄلِیئت تۄں بِناں مُکمّل نہِیں سی سمجھی جاںدی۔ اُدۄں اُہ پْرِتھِیپال سِںگھّ نال ہاکی دا دُۄجا پھُلّ بَیک ہُںدّا سی۔ 1968 دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں سمیں اُہ تے پْرِتھِیپال سِںگھّ جُڑویں کپتان سن۔
ہاکی دی کھیڈ نال جِنّے پاسِیاں تۄں گُربخش سِںگھّ جُڑِیا آ رِہا ہَے اُنے پاسِیاں تۄں شائِد ہی کۄئی ہۄر کھِڈاری جُڑِیا ہۄوے۔ اُہ پھارورڈ وی کھیڈِیا٬ ہاف بَیک وی تے پھُلّ بَیک وی کھیڈِیا۔ بھارتی ہاکی ٹِیماں دا مَیمبر بݨن تے ٹِیماں دِییاں کپتانِییاں کرن پِچھّۄں اُہ بھارتی ہاکی ٹِیماں دا کۄچ وی بݨِیاں تے مَینیجر وی رِہا۔ اُہنے کَۄمی تے کَۄماںتری پدھّر `تے امپّائِر بݨ کے مَیچ وی کھِڈائے۔ اُہ دۄ وار چھے چھے مہِینِیاں لئی پھراںس دی ہاکی ٹِیم نُۄں کۄچِںگّ دیݨ وی گِیا تے دِلچسپ گلّ ہَے کِہ اُہنے پتّرکار بݨ کے مِٔنِخ دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں دے ہاکی مَیچ کلکتّے دے اخباراں لئی کور کِیتے۔ جدۄں مَیں 1981 وِچّ بمبّئی دا وِشو ہاکی کپّ ٹُۄرنامَیںٹ پںجّابی ٹْرِبِئۄُن لئی کور کرن گِیا تاں اُہ سپۄرٹس وِیک دا نُمائِںدا بݨ کے آپݨی ٹِپّݨِییاں بھیج رِہا سی۔
بمبّئی وِچّ اُہ کئی پھرںٹّاں `تے کمّ کر رِہا سی۔ کدے اُہ مَیدان `چ دِسدا٬ کدے کھیڈ ادھِکارِییاں دِییاں مِیٹِںگّاں وِچ٬ کدے کۄچاں نال وِچار وٹاںدرا کر رِہا ہُںدّا تے کدے کُمَیںٹری بَۄکس وِچّ وِشیشگ وجۄں بۄلدا۔ کدے کںٹِّین `چ ہُںدّا٬ کدے کھِڈرِییاں دے رِہائِشی ہۄٹلاں `چ تے کدے اُہ ساڈے کۄل پْرَیسّ سَیںٹر وِچّ اۄکڑُۄ جِہا کھڑھا ہُںدّا۔ نِٹھّ کے بَیٹھاں تاں مَیں اُہنُۄں کدے ویکھِیا ای نہِیں سی۔ پل `چ اِتھے پل `چ اُتھے٬ اَین اُویں جِویں ہاکی کھیڈدِیاں ہاکی دے گرائۄُںڈ وِچّ گھُمّدا ہُںدّا سی۔ پںدّراں دِن مَیں اُہنُۄں پبّاں بھار ای ویکھِیا تے آپݨے اِکّ تبسرے وِچّ لِکھِیا٬ “گُربخش سِںگھّ اِتھے وِیاہ `چ نَیݨ واںگ پھِردا ہَے۔”
گُربخش سِںگھّ اُںج دیکھݨی پاکھݨی `چ کھِڈاری نہِیں لگّدا۔ اَینکاں لائی اُہ کِسے دفتر دا بابُۄ پرتِیت ہُںدّا ہَے۔ کدّ تاں واہوا لمّا ہَے پر جُسّا اِکہِرا جِہا ہی ہَے جِویں املی ہۄوے۔ اُس دا کدّ پںجّ پھُٹّ دس اِںچ ہَے پر سرِیرک وذن چَۄہںٹ کِلۄگرام ہی ہَے۔ وِرلی جِہی داڑھی ہَے تے اُہ وی ڈۄری پا کے کسی تے پھِکسۄ نال جمائی ہُںدّی ہَے۔ اُہ اںدّرۄں تے باہرۄں شردھاوان گُرسِکھّ ہَے۔ جِنّی کامیابی اُس نُۄں مِلی اُس بارے اُس دا اِہۄ کہِݨا ہُںدّا سی٬ “سبھ واہِگُرُۄ دی کِرپا۔”
ہاکی دی کھیڈ وِچّ اُہ اُچّ کۄٹی دا شائِد اِکۄ اِکّ کھِڈاری ہَے جۄ ہمیشاں اَینکاں لا کے کھیڈِیا ہۄوے۔ شُرُۄ شُرُۄ وِچّ اسِیں جدۄں اُس نُۄں اَینکاں لئی ہاکی کھیڈدا ویکھدے تاں آپس وِچّ گلّاں کردے٬ “جے بال سِدھّی اَینکاں `تے وجّے٬ پھیر کی ہۄوے؟” پر اُہدے وِیہ سالاں دے ہاکی کَیرِیئر وِچّ اِکّ وار وی ہاکی جاں گیںد اُہدِییاں اَینکاں `چ نہِیں وجّی۔
گُربخش سِںگھّ دی گردن پتلی ہَے تے اُہدی گھںڈّی گیںد واںگ گیڑے کھاںدی دِسّدی ہَے۔ رںگّ کݨکونّا ہَے تے پگّ دا بنّہیج بھاپِیاں والا۔ اُہ کسوِیں ٹُۄٹِیدار پگّ بنّہدا ہَے۔ گلّ بات دا لہِجا پۄٹھۄہاری ہَے۔ اُہدا جدّی پِںڈّ ذِلہا جِہلم وِچّ مںگّوال سی۔ اُہدے پِتا س.کرتار سِںگھّ پھَۄج وِچّ میجر سن۔ جدۄں اُہ پِشاور وِچّ تائِنات سن تاں اُتھے 11 پھروری 1936 نُۄں گُربخش سِںگھّ دا جنم ہۄئِیا سی۔ میجر کرتار سِںگھّ خُد ہاکی دے تکڑے کھِڈاری سن تے اُہ وی پھُلّ بَیک کھیڈدے سن۔
دیش دی وںڈّ پِچھّۄں کرتار سِںگھّ دے پرِوار نُۄں لکھنئۄُ آئُݨا پِیا جِتھے گُربخش پڑھن لگّا تے آپݨے سکُۄل دی ہاکی ٹِیم وِچّ چُݨِیا گِیا۔ سکُۄل دی ٹِیم `چ اُہ کدے رائیِٹ اِن تے کدے لَیپھٹ اِن کھیڈدا سی۔ پھِر اِںدَۄر کالج وِچّ پڑھن لگّا تے آگرا یُۄنِیورسِٹی ولّۄں پھُلّ بَیک کھیڈِیا۔ بی.اے.دا اِمتِہان اُس نیں پْرائیِویٹ وِدِیارتھی وجۄں پںجّاب یُۄنِیورسِٹی تۄں پاس کِیتا۔ 1957 وِچّ اُہ مۄٹر پارٹس دا کمّ سِکھّݨ لئی کلکتّے چلا گِیا تے اُتھے وِیاہ کروا کے اُتھۄں دا ہی ہۄ گِیا۔ کلکتّے اُس نیں پہِلے اٹھّ سال کسٹم دی نَۄکری کِیتی تے کسٹم دی ہاکی ٹِیم بݨائی۔ 1965 وِچّ کسٹم دی نَۄکری چھڈّ کے آپݨے سہُرِیاں دا مۄٹر پارٹس دا کارۄبار سمبھّال لِیا۔ ہُݨ اُہ سپھل وپاری ہَے تے آپݨے بچِّیاں دے رِشتے ناتے نِئۄُیارک تک بݨائی بَیٹھا ہَے۔ اُس دے چار دھِییاں ہن تے اِکّ پُتّر ہَے۔
1959 وِچّ اپھرِیکا دے ٹُۄر لئی بھارتی ہاکی ٹِیم دا کۄچِںگّ کَیمپ لگّا تاں گُربخش سِںگھّ نُۄں سٹَیںڈ بائی رکھِّیا گِیا۔ رۄم دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں لئی اُہدا داء ناں لگّا۔ اُدۄں بںگّال دا ہی کلاڈِیئس بھارتی ٹِیم دا کپتان بݨِیا۔ 1961 وِچّ نِئۄُذِیلَیںڈ دے ٹُۄر سمیں اُہ پہِلی وار بھارتی ہاکی ٹِیم دا مَیمبر بݨِیاں۔ 1962 وِچّ اُہ اہِمداباد دا اںتّرراشٹری ہاکی ٹُۄرنامَیںٹ کھیڈِیا۔ اُدۄں اُہدے نال پْرِتھِیپال سِںگھّ تے جھمن لال پھُلّ بَیک سن۔ 1963 وِچّ اُہ لِئۄںس دا اںتّرراشٹری ہاکی ٹُۄرنامَیںٹ کھیڈݨ گِیا جِتھے بھارتی ٹِیم جیتُۄ رہی۔
1964 وِچّ ٹۄکِیئۄ دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں سمیں اُہ بھارتی ٹِیم وِچّ لَیپھٹ ہاف کھیڈِیا۔ پْرِتھِیپال سِںگھّ نال دُۄجا پھُلّ بَیک دھرم سِںگھّ سی۔ پھائیِنل مَیچ پاکِستان دی ٹِیم وِرُدھّ کھیڈِیا گِیا جۄ بھارتی ٹِیم نیں 1-0 گۄل نال جِتِّیا۔ چار سال پہِلاں رۄم وِچّ پاکِستان دی ٹِیم نیں بھارتی ٹِیم نُۄں 1-0 گۄل نال ہرائِیا سی۔
اُہنِیں دِنِیں بھارت-پاکِہ ہاکی مَیچاں وِچّ جِہڑا مُلک جِتّ جاںدا اُہ اینی خُشی منائُںدا جِویں جںگّ جِتّ گِیا ہۄوے۔
ٹۄکِیئۄ وِچّ گُربخش سِںگھّ ہۄراں دی جِتّ اُتے بھارتواسی اینے خُش ہۄئے کِہ جیتُۄ کھِڈارِییاں لئی وڈّے وڈّے اِنام اَیلانے گئے۔ اِہ وکھّری گلّ ہَے کِہ کئی اَیلاناں اُتے ہُݨ تک امل نہِیں ہۄئِیا۔ پںجّاب دے مُکھّ مںتّری س.پرتاپ سِںگھّ کَیرۄں نیں جیتُۄ کھِڈارِییاں نُۄں چںڈِّیگڑھ وِچّ پلاٹ الاٹ کرن دا اَیلان کِیتا سی پر پْرِتھِیپال سِںگھّ ہۄرِیں پلاٹ اُڈِیکدے اِس جہان تۄں کُۄچ کر گئے ہن۔ اُنہاں دے پرِواراں نُۄں ہُݨ کِیہنے پلاٹ دیݨے ہن؟ س.دربارا سِںگھّ دی سرکار نیں وی 1982 وِچّ دِلّی دِییاں ایشِیائی کھیڈاں دے جیتُۄ پںجّابی کھِڈارِییاں نُۄں لکھّ لکھّ رُپئے دے اِنام دیݨ دا اَیلان کِیتا سی جۄ ادھّ پچدھّ ہی پُۄرا ہۄ سکِیا۔ اکسر ویکھِیا گِیا ہَے کِہ مُکھّ مںتّری تے مںتّری اَیلان تاں وڈّے وڈّے کر دِںدّے ہن پر امل کرنا بھُلّ جاںدے ہن۔
1966 وِچّ بَیںکاک دِییاں ایشِیائی کھیڈاں سمیں گُربخش سِںگھّ نُۄں بھارتی ہاکی ٹِیم دا مِیت کپتان بݨائِیا گِیا۔ اِس ٹِیم نیں پہِلی وار ایشِیائی کھیڈاں دا گۄلڈ مَیڈل جِتِّیا۔ اِہ ٹِیم لگبھگ ساری ہی سردار کھِڈارِییاں نال لَیس سی جِنہاں دے جُۄڑِیاں اُتے سپھَید رُمال سۄںہدے سن۔ اِس پْراپتی اُتے بھارت سرکار نیں گُربخش سِںگھّ نُۄں دیش دے سروۄتم کھیڈ پُرسکار ارجن اوارڈ نال سنمانِت کِیتا۔
1966 وِچّ ہی جرمنی دے شہِر ہَیمبرگ وِچّ ہاکی دا کَۄماںتری ٹُۄرنامَیںٹ ہۄئِیا۔ گُربخش سِںگھّ نُۄں اُس لئی بھارتی ہاکی ٹِیم دا کپتان بݨائِیا گِیا۔ اُسے سال جپان دے ٹُۄر سمیں وی بھارتی ہاکی ٹِیم دی اگوائی گُربخش سِںگھّ نُۄں ہی سَۄمپی گئی۔ پھِر سْرِیلںکّا دے ٹُۄر ویلے وی اُہ کپتان بݨِیاں۔ 1967 وِچّ اُہ لںڈّن دا پْری اۄلمپِّک ہاکی ٹُۄرنامَیںٹ کھیڈِیا۔
1968 وِچّ مَیکسِیکۄ دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں سمیں ستھِتی اجِہی بݨی کِہ دۄ سِینِیئر کھِڈارِییاں پْرِتھِیپال سِںگھّ تے گُربخش سِںگھّ دۄہاں نُۄں بھارتی ہاکی ٹِیم دے جائِںٹ کپتان بݨائُݨا پِیا۔ اجِہا پہِلی وار ہۄئِیا۔ گلّ وِچۄں اِہ سی کِہ دۄویں کھِڈاری مَیرِٹ پکھّۄں اۄلمپِّک کھیڈاں دی کپتانی کرن دے ہکّدار سن پر اُمر پکھّۄں اگلی اۄلمپِّکس کھیڈ سکݨا دۄہاں لئی ہی مُشکل سی۔ سۄ دۄہاں نُۄں ہی کپتان بݨا دِتّا گِیا تے ٹِیم مسِیں تامبے دا تمغا جِتّ سکی۔
مَیکسِیکۄ کھیڈ کے گُربخش سِںگھّ کَۄماںتری ہاکی تۄں رِٹائِر ہۄ گِیا پر کَۄمی پدھّر `تے بںگّال ولّۄں 1972 تک کھیڈدا رِہا۔ بںگّال وِچّ اُہ کسٹمذ٬ مۄہن باگان تے اِیسٹ بںگّال کلبّاں دِییاں ٹِیماں دا مَیمبر رِہا۔ 1973 وِچّ اُہنُۄں بھارتی ہاکی ٹِیم دی چۄݨ کمیٹی دا مَیمبر بݨائِیا گِیا تے ٹِیم دی مَینیجری وی سَۄمپی گئی۔ 1974 تے 75 وِچّ اُہ چھے چھے مہِینِیاں لئی پھراںس دی کَۄمی ٹِیم نُۄں کۄچِںگّ دیݨ جاںدا رِہا۔
1976 وِچّ ماںٹرِیئل دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں سمیں اُہ بھارتی ٹِیم دا کۄچ سی۔ 1980 تۄں 84 تک اُہ پھیر بھارتی ہاکی ٹِیم دی چۄݨ کمیٹی دا مَیمبر رِہا۔ 1983 وِچّ اُہ کراچی دی چَیمپِیئنذ ٹراپھی سمیں پھِر بھارتی ٹِیم دا مَینیجر سی۔ 1973 وِچّ اُہ نَیشنل امپّائِر بݨِیاں سی تے 1981 وِچّ اِںٹرنَیشنل امپّائِر بݨ گِیا سی۔ 1982 دِییاں ایشِیائی کھیڈاں سمیں اُس نیں کئی مَیچ کھِڈائے۔
اِک وار اسِیں دِلّی دے نہِرُۄ ہاکی ٹُۄرنامَیںٹ اُتے `کٹھّے ہۄئے تاں پںجّاب پُلِس دا مَیچ دکھّݨ ولّ دی کِسے ٹِیم نال چلّ رِہا سی۔ پںجّابی ہاکی کھِڈارِییاں دے ڈھِلّے پَے جاݨ `تے اُس نیں دِلی دُکھّ پرگٹ کِیتا۔ اُس نیں کِہا٬ “ساڈے نویں مُںڈِّیاں دی کھیڈ وِچّ اُہ جان نہِیں رہی جِہڑی ہۄݨی چاہِیدی اے۔ اِہناں `چۄں ودھیرے نشِیاں ولّ پَے گئے نیں۔ ساڈے ویلے پںجّابی کھِڈاری مُلک دی ہریک ٹِیم وِچّ سن۔ پںجّاب ہاکی دا گھر اے تے اُتھۄں ہۄر چںگّے کھِڈاری اُٹھّݨے چاہِیدے نیں۔”
مَیں پُچھِّیا٬ “کی ساڈے کھِڈاری ہی ماںدے پَے گئے نیں جاں ہۄر دُنِییاں تکڑی ہۄ گئی اےَ؟” گُربخش سِںگھّ نیں آکھِیا٬ “اِہ ٹھِیک اے کِہ دُۄجے مُلکاں دے کھِڈاری ہاکی کھیڈݨ `چ پہِلاں نالۄں ودھیرے ماہِر ہۄ گئے نیں پر ساڈے کھِڈارِییاں نُۄں وی بدلدے سمیں نال آپݨی ٹَیکنِیک `چ سُدھار لِیائُںدے رہِݨا چاہِیدَے۔ ساڈے مُںڈّے ہالاں وی گراس ہاکی کھیڈدے نیں تے اَیسٹرۄ ٹرپھ دی ٹَیکنِیک نُۄں نہِیں اپنا رہے۔ اِہۄ وذا اے کِہ اِںٹرنَیشنل مَیچاں `چ ہار کھاںدے نیں۔”
مَیں بچِّیاں نُۄں کۄئی سںدّیش دیݨ لئی کِہا تاں اُس نیں آکھِیا٬ “بچِّیاں نُۄں کھیڈاں شِدّت نال اپنائُݨِییاں چاہِیدِییاں نیں۔ کھیڈاں دی لگن وِدِیارتھی جِیون وِچّ ای لگّے تد ہی چںگّے نتِیجے نِکل سکدے نیں۔ کِسے وی کھیڈ `چ ماہِر ہۄݨ لئی لگن تے سِرڑ دی لۄڑ اے۔ جِیہدے وِچّ لگن تے سِرڑ اےَ اُہ ذرُۄر کُجھّ ناں کُجھّ کر کے ای دم لویگا۔”
مَیں پُچھِّیا٬ “تُہانُۄں اکسر ہی ہاکی ٹُۄرنامَیںٹاں اُتے تُرے پھِردے ویکھِیدا۔ پِچھّے تُہاڈا کارۄبار کِویں چلّدَے۔ بِذنس سپھر نہِیں کردا؟”
گُربخش سِںگھّ نیں مُسکرائُںدِیاں کِہا٬ “بِذنس تاں ذرُۄر سپھر کردا پر تُہانُۄں پتا ای اے پئی اِکّ وار جِہڑا جھسّ بںدّے نُۄں پَے جائے اُہ مردے دم تک چھُٹّدا وی تے نہِیں۔ اِہ ہاکی والا شَۄک تاں ہُݨ اُمر بھر ای رہیگا بھاویں کِنّے گھاٹے پئی جاݨ۔”