بُدھِییا سِںگھّ پںجّ چھے سال دا ہَے تے پھَۄجا سِںگھّ چُرنّویں پچنّویں سالاں دا۔ بُدھِییا ستّ گھںٹّے دۄ مِںٹّاں وِچّ پَیںٹہ کِلۄمِیٹر دَۄڑِیا تے پھَۄجا سِںگھّ نیں 42.2 کِلۄمِیٹر دی مَیراتھن پںجّ گھںٹّے چالی مِںٹّاں `چ لائی ہَے۔ اُمر دے ہِساب دۄہاں نیں وِشو رِکارڈ رکھّے ہن۔ اُہ خبراں وِچّ ناں ہُںدّے تے ناں رِکارڈاں دِییاں کِتاباں اُتے٬ جے بُدھِییا بالکاں واںگ شرارتاں کری جاںدا تے پھَۄجا سِںگھّ بِردھاں واںگ مںجّے `تے پِیا رہِںدّا۔ پھِر اُنہاں نُۄں کِسے نیں پُچھّݨا نہِیں سی۔ مشہُۄری اُنہاں دی کاہدی ہُںدّی؟ اُہ سادھارن بالکاں تے بُڈھِّیاں دی بھِیڑ وِچّ رلے رہِںدّے تے اُنہاں دی کۄئی وکھّری پچھاݨ ناں بݨدی۔ اُنہاں دی پچھاݨ بݨائی ہَے لمِّییاں دَۄڑاں نیں جۄ اُہ جاناں ہُۄل کے دَۄڑے۔ اُنہاں نیں اُہ کْرِشما کر وِکھائِیا کِہ کمپّنِییاں اُنہاں دی مشہُۄری نال آپݨے مال دی مشہُۄری کرن لگِّییاں ہن۔ پھَۄجا سِںگھّ دی اَیڈ لگّ گئی ہَے تے لگّدَے بُدھِیئے دی وی لگّیگی۔

کھیڈاں دا سمان بݨائُݨ والی کمپّنی اَیڈِیداس نیں مَیراتھن دَۄڑن لئی بݨائے بُۄٹاں دا ناں پھَۄجا سِںگھّ رکھّ دِتّا ہَے۔ اِکّ بُۄٹ اُتے ’پھَۄجا‘ لِکھِیا ہَے تے دُۄجے اُتے ’سِںگھّ’۔ وَیسے اُہدے ناں نال السی دِییاں پِنِّییاں بڑِییاں ویچِییاں جا سکدِییاں کِئُںکِہ اُہ سچِّیں مُچِّیں السی دی پِنّی کھاںدا تے ادرک دی تری پِیںدا ہَے۔ مَینُۄں لگّدَے کِہ اِہ گُر کِسے دیسی وپاری نیں ذرُۄر ورت لَیݨَے۔ ذۄر پھَۄجا سِںگھّ دا لگّیگا پر پِنِّییاں اُس وپاری دِییاں وِکݨگِییاں۔ بچِّیاں دے سِیرِیئل تے ساپھٹ ڈرِںکّ ویچݨ والے بُدھِییا سِںگھّ دے چبّے داݨے تے پِیتی لسّی ویچ سکدے ہن۔ اُہ پرچار کر سکدے نیں کِہ اِنہاں دے کھاݨ پِیݨ نال تاکت ودھدی٬ دم پکّدا تے سرِیر دی ہںڈھّݨساری ہۄر تکڑی ہُںدّی ہَے۔ بُدھِییا سِںگھّ نُۄں ویکھ لئۄ اِہۄ کُجھّ کھا پی کے پَیہںٹ کِلۄمِیٹر دَۄڑِیا! جِویں اَیڈِیداس والے کہِںدّے نیں کِہ اُہناں دے بݨائے دَۄڑن والے بُۄٹ پا کے ویکھۄ بُڈھّا پھَۄجا سِںگھّ وی اُڈِیا جاںدَے! !

بُدھِییا سِںگھّ دی لمّی دَۄڑ نیں مِیڈِیئے دا دھِیان وڈّی پدھّر اُتے کھِِّچیا ہَے۔ جدۄں وی کۄئی جان جۄکھۄں والا ادبھُتّ کارناما کر وِکھائُںدا ہَے تاں اُہ لۄکاں دا دھِیان کھِچّ ہی لَیںدا ہَے۔ مائۄُںٹ اَیورَیسّٹ اُتے چڑھن والے وی کھِچّدے رہے نیں تے چںدّ اُتے چڑھن والے وی۔ سرکس دے اُہی شۄء بہُتے لۄک ویکھدے نیں جِنہاں وِچّ ودھیرے جان جۄکھۄں والے کرتب وِکھائے جاںدے نیں۔ پںجّاب دے پِںڈّاں وِچّ پَیںدِییاں باذِییاں سمیں سُۄلی دی چھال سبھ تۄں ودھّ کھِچّپائۄُ سی کِئُںکِہ اُس چھال `چ باذِیگر دی جان دا جۄکھم سی۔ کئی پِںڈّاں والے باذِیگر نُۄں اِہ چھال نہِیں سن لائُݨ دِںدّے تے پٹڑی اُتے کھڑھے نُۄں ہی کَیںٹھا اِنام دے کے بھُںجّے اُتار لَیںدے سن۔ پر اِںج کرن نال اُہدی اُہ پَیہںٹھ نہِیں سی بجھّدی جِہڑی سُۄلی دی چھال لا کے بڑّدی سی۔ باذِیگراں جِدّ کردے سن کِہ اسِیں باذِیگر کاہدے ہۄئے جے سُۄلی دی چھال لا کے ناں وِکھائی؟ اسلی کھِچّ ہی خترے بھرے انۄکھے کرتب دی ہُںدّی ہَے۔

آئۄ پہِلاں پھَۄجا سِںگھّ دِییاں دَۄڑاں دی گلّ کرِیئے تے پھِر بُدھِییا سِںگھّ دی کراںگے۔ پھَۄجا سِںگھّ نُۄں مَیں لںڈّن٬ برمِںگھّم٬ ٹۄراںٹۄ تے وَینکُۄور وِچّ مِل چُکّاں تے اُہدِییاں کئی گلّاں نۄٹ کِیتِییاں ہن۔ ویکھݨ نُۄں اُہ اجِہا نہِیں لگّدا کِہ لگاتار چھبّی مِیل دَۄڑ سکدا ہۄویگا۔ ماڑُۄیا جِہا بُڈھڑا ہَے اُہ۔ لتّاں اُہدِییاں ڈںڈِّیاں ورگِییاں ہن۔ پِںڈّ وِچّ اُنہاں دے پرِوار دی الّ ای ’ڈںڈّے‘ پئی ہۄئی ہَے۔ مَیں اُس بارے لمّا لیکھ لِکھ چُکّاں جۄ میری پُستک ’کھیڈ میلے ویکھدِیاں‘ وِچّ شامل ہَے۔ اُس وِچلا اِکّ پَیرا ہَے:

-اُہ کمال دی شَیء ہَے۔ اِکّ اجُۄبا٬ کُدرت دا کْرِشما تے بںدّے دے بُلںدّ جیرے دی جِئۄُںدی جاگدی مِسال۔ بُڈھِّیاں دا اُہ رۄل ماڈل ہۄ سکدا ہَے۔ رتا سۄچۄ٬ کۄئی بںدّا پہِلی وِشو جںگّ تۄں پہِلاں دا جمِّیا ہۄوے٬ کِرتی کِسان ہۄوے٬ کۄرا انپڑھ تے کُل دس گِݨن جاݨدا ہۄوے۔ سرِیرک وذن سِرپھ بوںجّا کِلۄگرام ہۄوے پر بھجّݨ لگّا لُدھِیاݨے تۄں پھگواڑا لںگھّ کے کھڑھے تے اگلی جھُٹّی آپݨے پِںڈّ بِیاس جا اپڑے۔ کَۄݨ اےَ جِہڑا پھِر اجِہے اپھلاتُۄن نُۄں سلام ناں کرے؟

پھَۄجا سِںگھّ لںڈّن٬ ٹۄراںٹۄ٬ نِئۄُیارک٬ لاہَۄر تے چمکَۄر ساہِب تۄں پھتِہگڑھ ساہِب دِییاں مَیراتھناں دَۄڑِیا ہَے۔ اُس نیں مَینُۄں دسِّیا سی کِہ اُس دی کھبّی لتّ سجّی نالۄں کمذۄر ہَے۔ اُہ دَۄڑدِیاں کھبّی لتّ اُتے گھٹّ بھار دِںدّا ہَے۔ ڈھال اتے چڑھائی اُتے اَۄکھا دَۄڑدا ہَے تے پدھّرے اُتے سَۄکھا۔ پہِلے پںدّراں مِیل سَۄکھے دَۄڑ لَیںدا ہَے٬ پںجّ مِیل اَۄکھے تے اخِیرلے چھے مِیلاں `چ ہالت اجِہی ہۄ جاںدی ہَے جِویں جُسّا آری نال چِیرِیا جا رِہا ہۄوے۔ اُس دے پَیراں دے نہُں سُکّ گئے سن پر ہُݨ پھِر اُگّ آئے ہن۔ کہِںدّا ہَے جے جِیںدا رِہا اٹھنّویں سال دی اُمر وِچّ لںڈّن دی مَیراتھن پھِر لاواںگا بھاویں راہ `چ ای پُۄرا ہۄ جاں۔ اُس دے اِس جذبے بارے کی کِہا جاوے؟ ڈاکٹر تے ہۄر لۄک اُس نُۄں سلاہ دیݨگے کِہ اُہ بُڈھّیبارے اینا اَۄکھا ناں ہۄوے تے آپݨی جان جۄکھم وِچّ ناں پاوے۔ کی اُہ اجِہی سلاہ منّ لویگا تے چُپّ کر کے گھر بہِ جاویگا؟ لگّدا ہَے اُہ اجِہا نہِیں کریگا۔ پھِر اُہ بُڈھِّیاں دا رۄل ماڈل نہِیں رہیگا۔ سادھارن بذُرگ ہۄویگا جِس دے چلاݨا کر جاݨ دا وی لۄکاں نُۄں پتا نہِیں لگّیگا۔

اسِیں پِںڈّاں دے کھیڈ میلِیاں تۄں لَے کے اۄلمپِّک کھیڈاں تک دے مُکابلے ویکھدِیاں اکسر ویکھدے ہاں کِہ کئی کھِڈاری وِتۄں باہرا ذۄر لا کے ڈِگّ پَیںدے ہن تے بیہۄش وی ہۄ جاںدے ہن۔ مِلکھا سِںگھّ دسّدا ہَے کِہ دَۄڑن دا سکھت ابھِیاس کردِیاں اُہ کئی وار بیہۄش ہۄ کے ڈِگِّیا سی۔ کھُۄن دِییاں اُلٹِییاں وی آ جاںدِییاں سن۔ دِلّی دے نَیشنل سٹیڈِیئم وِچّ 1960 دِییاں نَیشنل کھیڈاں سمیں اُہ 400 مِیٹر دی دَۄڑ نویں نَیشنل رِکارڈ نال جِتّ کے بیہۄش ہۄئِیا تاں اُہدی بھَیݨ رۄݨ کُرلائُݨ لگّی۔ جدۄں اُہ ہۄش وِچّ آئِیا تاں اُس دی بھَیݨ کہِݨ لگّی٬ “وِیرا دَۄڑنا چھڈّ دے۔ مَیں تَینُۄں اینا اَۄکھِیاں ہُںدِّیاں نہِیں ویکھ سکدی۔” مِلکھا سِںگھّ دا اُتّر سی٬ “بھَیݨے جے مَیں دَۄڑنا چھڈّ دِیاں تاں مَینُۄں کَۄݨ ویکھیگا؟ ہُݨ ویکھ لَے کِنّے لۄک میری دَۄڑ ویکھݨ آئے نیں؟”

1978 وِچّ بَیںکاک دِییاں ایشِیائی کھیڈاں سمیں ہاکم سِںگھّ نیں وِیہ کِلۄمِیٹر دی واک جِتّݨ لئی اینا ذۄر لائِیا کِہ اُس نُۄں اُلٹی وی آئی تے اُہ بیہۄش وی ہۄئِیا۔ اُس نُۄں تُرت ڈاکٹری سہائِتا دِتّی گئی۔ وِیہ مِںٹّاں بائد ہۄش پرتی تاں اُس نیں جاݨنا چاہِیا٬ “پھسٹ کَۄݨ آئِیا؟” جدۄں اُس نُۄں پتا لگّا کِہ اُہ پھسٹ ہَے تاں اُس نُۄں جان دا خترا سہیڑنا وی ماڑا ناں لگّا۔ کھیڈ کھیتر دِییاں سَیںکڑے مِسالاں ہن جِنہاں وِچّ کھِڈارِییاں نیں جان دِییاں باذِییاں لائیِیاں۔ اُہ جِتّے وی تے ہارے وی۔ پر خترے سہیڑن تۄں تۄبا نہِیں کِیتی۔

سپین دی اِکّ کھیڈ وِچّ بںدّے تے بھُۄسرے سانہ دا ٹاکرا ہُںدّا ہَے تے کئی وار بںدّا ذکھمی ہۄ جاںدا ہَے۔ مَۄت ہُںدّی وی سُݨی ہَے۔ پر اِہ کھیڈ اجے وی چلّی جاںدی ہَے۔ سُرکھِّیا ذرُۄر ودھائی گئی ہَے۔ پُراتن اۄلمپِّک کھیڈاں وِچّ پںکّراشن ناں دی کُشتی وِچّ اُدۄں تک کۄئی پہِلوان ڈھٹھّا نہِیں سی منِّیاں جاںدا جدۄں تک اُہ ہتھّ اُٹھا کے ہار ناں منّدا۔ اِکّ وار دۄ ملّ اجِہے گُتھمگُتھّا ہۄئے کِہ اِکّ ملّ مر گِیا۔ دُۄجے دی جان نِکلݨ لگّی تاں اُس نیں ہتھّ اُٹھا دِتّا۔ جدۄں اُنہاں دی کُشتی چھُڈائی گئی تاں ارَیشن ناں دا پہِلوان مر چُکّا سی۔ کِئُںکِہ اُس نیں ہتھّ اُٹھا کے ہار نہِیں سی منّی اِس لئی مۄئے ملّ نُۄں ہی جیتُۄ کرار دِتّا گِیا تے اُہدے سِر اُتے جَیتُۄن دِییاں لگراں دا مُکٹ سجائِیا گِیا۔ کئی اَیسے سِرڑی ہُںدّے ہن کِہ اُہ ہار کے وی نہِیں ہاردے تے اںتّلے ساہ تک جُۄجھدے رہِںدّے ہن۔ ارنَیسٹ ہَیمِںگّوے دا ناول ’بُڈھّا تے سمُںدّر‘ اِہۄ سںدّیش دِںدّا ہَے۔

آئۄ ہُݨ بُدھِییا سِںگھّ دی گلّ کرِیئے۔ خبراں انُسار اُہ اُڑِیسا دے گرِیب ماپِیاں دا بچّا ہَے جِیہنُۄں اُنہاں نیں مجبُۄری وسّ ویچ دِتّا سی۔ اُڑِیسا دے اِکّ پھِذِیکل ٹْرینر اتھوا کۄچ نیں اُس نُۄں لمّی دَۄڑ لئی تِیار کِیتا۔ اِہۄ جِہے بچِّیاں تۄں آم کر کے بھاںڈے مںجّوائے جاںدے ہن تے گۄہا کُۄڑا کروائِیا جاںدا ہَے۔ دَۄڑاں دَۄڑن دی ٹْرینِںگّ نہِیں دِتّی جاںدی۔ کۄئی اُنہاں اںدّر چھِپی پْرتِبھا نُۄں اُجاگر کرن دی کۄشِش نہِیں کردا۔ اُس کۄچ نیں کۄشِش کِیتی تے اُہ کامیاب وی ہۄئِیا۔ ستّر کِلۄمِیٹر دی دَۄڑ وِچّ اُس دا چںڈِّیا بال پَیہںٹ کِلۄمِیٹر دَۄڑ کے ڈِگّ پِیا جِویں لمِّییاں دَۄڑاں دے مُکابلِیاں وِچّ کدے کدے جُیان دَۄڑاک وی ڈِگّ پَیںدے ہن۔ سپشّٹ ہَے کِہ دَۄڑ پُۄری کرن تے رِکارڈ رکھّݨ لئی اُس نیں وِتۄں ودھّ ذۄر لائِیا ہۄویگا۔ اِہ وی ہکِیکت ہَے کِہ اُس دا وِتۄں ودھّ لگّا ذۄر ہی اُس نُۄں ہِیرۄ بݨا سکِیا ہَے۔ جے اُہ دَۄڑدا ہی ناں جاں رتا کُ تھکّݨ نال ای رُک جاںدا تاں اُہ ذِیرۄ بݨِیا رہِںدّا۔

دَۄڑ تۄں بائد سُیال اُٹھائِیا گِیا ہَے کِہ کۄچ نیں چھۄٹے جِہے بچّے نُۄں لمّی دَۄڑ دَۄڑا کے اُہدی سِہت نال کھِلواڑ کِیتا ہَے۔ دَۄڑ دے پْربںدھّکاں نیں وی نہِیں ویکھِیا کِہ اینا چھۄٹا بچّا اینی لمّی دَۄڑ کِویں دَۄڑیگا؟ ڈاکٹراں نیں بچّے دا مَیڈِیکل ٹَیسّٹ کر کے اُس دے لمّی دَۄڑ دَۄڑن اُتے پابںدّی لا دِتّی ہَے۔ دُۄجے پاسے امرِیکا دے کھیڈ پْریمِییاں نیں اُس نُۄں اُچیچی سِکھلائی دیݨ تے اُمر بھر دِییاں رۄٹِییاں پْرۄسݨ دی پیشکش کِیتی ہَے۔ پی.ٹی.اُۄشا کہِںدّی ہَے کِہ اِہ بچّا دَۄڑ دے بھوِکھّ دی دَۄلت ہَے اِہنُۄں سمبھّال کے رکھّݨا چاہِیدَے۔ کۄچ کہِںدّا ہَے مَیں سمبھّال ہی تاں رِہاں تے ساݨ اُتے وی چاڑھ رِہاں۔ بچِّیاں دے ہکّاں لئی بݨی اِکّ سبھا نیں کۄچ اُتے کیس کر دِتّا ہَے۔ ماملا ادالت وِچّ ہَے۔ کۄچ کہِںدّا ہَے کِہ بچّے `چ دم سی تد ہی اُہ پَیہںٹ کِلۄمِیٹر دَۄڑ سکِیا۔ مَیں اُس دا دم ہۄر وی پکاواںگا تاں جۄ اُہ ہۄر وی لمّی دَۄڑ دَۄڑ سکے تے ہۄر وڈّے رِکارڈ رکھّ سکے۔ جے اُڑِیسا وِچّ رۄک لگّیگی تاں مَیں بچّے نُۄں لَے کے کِتے ہۄر چلا جاواںگا۔

ماملا پیچِیدا ہَے۔ سُیال اےَ کِہ اِکّ بچّے نُۄں کِتھے تک دَۄڑن دی آگِیا ہۄوے تے نال ہی اِکّ بُڈھّے نُۄں وی؟ اجّ بُدھِیئے نُۄں لمِّییاں دَۄڑاں تۄں رۄکِیا گِیا تاں کلّہ نُۄں پھَۄجا سِںگھّ نُۄں وی رۄکݨا پویگا۔ جیکر بالک دی سِہت نال کھِلواڑ ہَے تاں بِردھ نال کِہڑا گھٹّ ہَے؟ جان جۄکھۄں والے سارے ہی کرتب رۄکݨے پَے سکدے ہن۔ جِہڑا وی اتھلِیٹ جاں کھِڈاری بیہۄش ہۄ کے ڈِگّے اُہدے مُڑ دَۄڑن جاں کھیڈݨ اُتے پابںدّی لگائُݨی پَے سکدی ہَے۔ کی اِہ کُجھّ کرنا سمبھّو ہۄویگا؟ دَۄڑن وِچّ تاں اینا خترا نہِیں جِنّا ہۄرناں کھیڈاں تے کرتباں وِچّ ہَے۔ دَۄڑن نال تاں کۄئی تھکّ کے ڈِگّیگا ہی تے کُجھّ سمیں پِچھّۄں پھِر کھڑھا ہۄ جاویگا جِویں بُدھِییا ہۄئِیا ہَے۔ انیکاں کھیڈاں ہن جِہڑِییاں سٹّاں پھیٹاں دے خترِیاں نال بھرِییاں پئیِیاں ہن۔ پںجّاب دی دیسی کھیڈ کبڈّی بارے کی کِہا جاوے؟

بُدھِییا پَیہںٹ کِلۄمِیٹر دَۄڑ کے تُرِیا پھِردا ہَے تے بِمار نہِیں ہۄئِیا۔ اُہ ہۄر وی لمّی دَۄڑ دَۄڑن دِییاں سمبھّاوناواں رکھّدا ہَے۔ پھَۄجا سِںگھّ کہِںدّا ہَے جے مَیں جِیںدا رِہا تاں اٹھنّویں سال دی اُمر وِچّ پھِر مَیراتھن لاواںگا۔ اٹھنّویں سال دی اُمر پِچھۄں اُہ کہِ سکدَے کِہ مَیں سَۄ سال دی اُمر وِچّ وی دَۄڑاںگا۔ کلپنا چاولا پُلاڑ وِچّ اُڈدی ہۄئی مُکّ گئی۔ پر پُلاڑ یاترِییاں دا چںدّ تارِیاں ولّ اُڈݨ دا جذبا ماںدا نہِیں پِیا۔ انیکاں لۄک ہن جۄ پُلاڑ دی ہِکّ چِیر کے اگاںہ لںگھّ جاݨ لئی اہُل رہے ہن۔ جان جۄکھۄں والے کارنامے کرن والِیاں نُۄں رۄکݨ دی نہِیں سگۄں سُرکھِّیا دیݨ دی لۄڑ ہَے۔ کئی بچِّیاں دے من مچلدے ہۄݨگے کِہ اسِیں بُدھِییا سِںگھّ تۄں وی ودھّ دَۄڑِیئے تے اُہدا رِکارڈ تۄڑِیئے۔ تے بُدھِییا سِںگھّ دی وی کِہڑا بسّ ہَے؟

بُدھِیئے تے پھَۄجا سِںگھّ دِییاں مارِییاں ملّاں نیں درسا دِتّا ہَے کِہ بالکاں تے بُڈھِّیاں وِچّ اسِیم سمبھّاوناواں ہن۔ بھارت ورگے پچھّڑے مُلک دے پچھّڑے اِلاکِیاں وِچّ انیکاں بُدھِیئے تے پھَۄجے پئے ہن۔ لۄڑ اُنہاں نُۄں پچھاݨن دی ہَے۔ اُنہاں نُۄں پالݨ, سمبھّالݨ تے سِکھِئت کرن دی ہَے۔ جیکر اُہ آپݨی چھۄٹی تۄں چھۄٹی تے وڈّی تۄں وڈّی اُمر والِیاں وِچّ وِشو رِکارڈ رکھّ سکدے ہن تاں اُہ یۄگ سِکھلائی نال جُیانی وِچّ وی وِشو وِجیتا بݨ سکدے ہن۔ بھارت وِچّ پْرتِبھا دا گھاٹا نہِیں۔ گھاٹا اُس پْرتِبھا نُۄں نِکھارن تے ساݨ چاڑھن والِیاں دا ہَے۔ ویکھدے آں اِہ گھاٹا کدۄں دُۄر ہۄویگا؟