بچپن وِچّ مَیں اُچّی آواذ `چ گائُںدے کوِیشراں نُۄں سُݨدا ساں تاں میرا من کوِیشر بݨن نُۄں کردا سی۔ سکُۄل `چ ماسٹراں نُۄں ساپھ سُتھرے کپڑے پائی کُرسِییاں `تے بَیٹھے ویکھدا تاں سۄچدا کِہ وڈّا ہۄ کے ماسٹر بݨاںگا۔ تکھتُۄپُرے دے میلے `چۄں چۄری چُکِّیا چِٹھّا ’جھگڑا چاہ تے لسّی دا‘ پڑھِیا تاں دِل کِیتا کِہ وڈّا ہۄ کے چِٹھّے لِکھاںگا۔ پر اَیمّ.اے.کرن پِچھّۄں میرے ساہمݨے لَیکچرار لگّݨ دا نِشانا نِشچِت ہۄ گِیا۔ اِہدے وِچّ سارا کُچھ سی۔

اُدۄں دِلّی دے سارے کالجاں وِچّ پںجّابی دے درجن کُ لَیکچرار سن۔ ناٹککار ہرچرن سِںگھّ تے ترلۄک سِںگھّ کںوّر یُۄنِیورسِٹی وِچّ سی۔ گُربخش سِںگھّ٬ سوِںدّر سِںگھّ اُپّل٬ جۄگِںدّر سِںگھّ سۄڈھی٬ اِںدر کَۄر تے جۄگِںدّر سِںگھّ کھالسا کالج وِچّ سن۔ وݨجارا بیدی تے چرنجِیت سِںگھّ دِیال سِںگھّ کالج وِچّ پںجّابی پڑھائُںدے سن۔ اُدۄں اُہ نال دی نال پی اَیچّ.ڈی.دِییاں ڈِگرِییاں لئی کھۄج کارج وی کر رہے سن۔ اِکّ مَیڈم کُڑِییاں دے کالج مِراںڈا ہائۄُس وِچّ سی تے اِکّ کالج وِچّ کالا سِںگھّ بیدی سی۔ اُنہاں وِچّ مالوے دا کۄئی نہِیں سی تے ناں ہی کۄئی جٹّ سی۔ بہُتے لَیکچرار پۄٹھۄہاری پِچھۄکڑ دے سن۔

بںگّال دا ڈا.آر.کے.داسگُپتا آدھُنِک بھارتی بھاشاواں دا مُکھی سی۔ پںجّابی وِبھاگ وی اُہدے ادھِین سی۔ جدۄں کِسے سَیمِینار وِچّ پںجّابی دے لَیکچرار تے اَیمّ.اے.دے وِدِیارتھی بۄلدے تاں میرا اُچارݨ ہۄرناں نالۄں وکھّرا ہُںدّا۔ ڈا.داسگُپتا مَیتھۄں اِہدا کارن پُچھّدا۔ مَیں دسّدا کِہ مَیں مالوے دی پِیذَیںٹری نُۄں بِیلَۄںگ کرداں۔ باکی پۄٹھۄہاری بَیکگرائۄُںڈ دے بِجنسمَین ہن۔ اِکّ دِن داسگُپتا وَیسے ہی کہِ بَیٹھا کِہ پںجّابی دے سٹاف وِچّ اِکّ لَیکچرار مالوے دا وی ہۄݨا چاہِیدَے۔ مَینُۄں لگّا کِہ اِہ بںدّا میری مدد کریگا۔ مَیں گاہے بگاہے اُس نُۄں مِلݨ چلا جاںدا۔

سِکھّ سٹُۄڈَیںٹس پھَیڈریشن دِلّی دا پْردھان ہۄݨ دے ناتے میری کئی سِیاسی بںدِّیاں نال سِیاݨ ہۄ چُکّی سی۔ گُردوارا بںگّلا ساہِب وِچّ پھَیڈریشن دے سالانا سماگم اُتے پھراںس بھارت دے سابکا راہدُۄت ہردِتّ سِںگھّ ملِک تے پںجّاب یُۄنِیورسِٹی دے پہِلے وائیِس چاںسلر جسٹِس تیجا سِںگھّ وی آئے سن۔ پھَیڈریشن دے سۄوِینار وِچّ اسِیں اُنہاں دے لیکھ چھاپے سن۔ لیکھ لِکھوائُݨ تے سدّا پتّر دیݨ لئی پْرۄ.پھُلّ تے مَیں اُنہاں دے وڈّے گھراں وِچّ گئے ساں۔ اُتھے میری چںگّی جاݨ پچھاݨ ہۄ گئی سی۔ سماگم والے دِن تاں سِیاݨ ہۄر وی گُۄڑھی ہۄ گئی۔ میرا سائیِکل چلائُںدے دا ہادسا ہۄ گِیا سی تے مَیں بجھِّییاں ہۄئیِیاں پٹِّییاں نال آپݨا پْردھانگی بھاشن دِتّا سی۔ وِشیش مہِماناں نیں میرے نال وِشیش ہمدردی جتائی سی۔ اُنہاں وِچّ کھالسا کالج دی پْربںدھّک کمیٹی دے پْردھان بکھشی ساہِب وی بَیٹھے سن۔ پْرۄ.پھُلّ دے دسّے پھارمُۄلے انُسار مَیں آپݨا لَیکچرار لگّݨ دا جُگاڑ وی نال دی نال کری جا رِہا ساں۔

جُلائی 1964 تۄں چھے مہِینِیاں دا سماں مَیں پھَیڈریشن دے لیکھے لائِیا۔ کدے گُرمتِ کَیمپ٬ کدے سَیمِینار٬ کدے کانپھرںسّ تے کدے پاس کِیتے متِیاں دی پَیروی۔ ساڈی پھَیڈریشن نیں سِکھّ یُۄنِیورسِٹی دی مںگّ کِیتی سی تے دِلّی وِچّ پںجّابی لئی دُۄجی راج بھاشا دا درجا مںگِّیا سی۔ میری چِٹھّی دے اُتّر وِچّ پْردھان مںتّری لال بہادر شاستْری دے دسکھتاں والی چِٹھّی مِلی سی جۄ مَیں کاپھی دیر سمبھّالی رکھّی۔ ہری سِیاہی نال اںگّریذی وِچّ دستخت سن تے پْردھان مںتّری ہائۄُس دی مۄہر لگّی ہۄئی سی۔ اُس وِچّ لِکھِیا ہۄئِیا سی کِہ اسِیں دِلّی دے لَیپھٹِینَیںٹ گورنر نُۄں مِلِیئے۔

مَیں کُرُۄکُشیتر یُۄنِیورسِٹی تۄں لَے کے پںجّاب دے کئی کالجاں وِچّ گِیا ساں۔ پںجّابی دی کِتے وی پۄسٹ نہِیں سی نِکل رہی۔ اِکّ دِن اکّ کے مَیں دِلّی دے سِکھِّیا وِبھاگ تۄں پںجّابی ادھِیاپک دا نِیُکتی پتّر لَے آئِیا۔ آ کے پْرۄ.پھُلّ نُۄں وِکھائِیا تاں اُس نیں اُہ نِیُکتی پتّر پاڑ دِتّا۔ اُس نیں آکھِیا٬ “جے تُۄں سکُۄل ماسٹر لگّ گِیا تاں لَیکچرار نہِیں لگّ سکیںگا۔ تَینُۄں کُچھ سماں ہۄر اُڈِیکݨ `چ کی دِکّت اےَ؟”

دِکّت تاں مَینُۄں کۄئی نہِیں سی پر مَیں پھُلّ ہۄراں دِییاں منِّییاں کھاںدا اُہناں اُتے وادھُۄ بھار سمجھݨ لگّ پِیا ساں۔ خَیر٬ بہُتا سماں ناں اُڈِیکݨا پِیا تے جنوری 65 وِچّ بِدھ بݨ گئی۔ پْرۄ.اِںدر کَۄر جِس نُۄں سبھ بھُۄیا جی کہِںدّے سن تِنّ مہِینے دی چھُٹّی چلی گئی۔ اُہدی کھالی جگہا مَینُۄں کھالسا کالج دِلّی وِچّ آرذی لَیکچرار رکھّ لِیا گِیا۔ 31 مارچ نُۄں سَیشن پُۄرا ہۄݨ `تے مَیں پھِر سڑک اُتے ساں۔ بسّ اینا پھرک پِیا کِہ تِنّ مہِینے لَیکچرار لگّݨ نال مَیں آپݨے ناں مُۄہرے پْرۄ.لائُݨ لگّ پِیا ساں۔

جُلائی 1965 تۄں نواں سَیشن شُرُۄ ہۄ گِیا پر دِلّی دے کِسے کالج وِچّ پںجّابی دی پۄسٹ ناں نِکلی۔ مَینُۄں پھاذِلکا تۄں چِٹھّی آئی کِہ پْرۄ.سچّدیو اَیمّ.آر.کالج چھڈّ کے پںجّابی یُۄنِیورسِٹی جا رہے ہن۔ مَیں اُہناں دی تھاں ارذی دے دیواں۔ پھاذِلکا دے کالج نال وَیسے ای مَینُۄں بڑا مۄہ سی۔ مَیں اُتھے پڑھِیا جُ ساں۔ پْرۄ.پھُلّ نُۄں دسّے بِناں مَیں ارذی دیݨ لئی بھُۄیا دے پِںڈّ کۄٹھے چلا گِیا۔ اُتھے جا کے پتا لگّا کِہ کالج والِیاں نیں ڈی.سی.پھِرۄذپُر دے کِسے سِپھارشی نُۄں ہاں کِیتی ہۄئی سی۔ اُہ مَیتھۄں گھٹّ نمبّراں نال میرے آپݨے کالج وِچّ نَۄکری لَے گِیا۔ میرے من `چ بڑا رۄس پَیدا ہۄئِیا تے اکھّاں `چۄں ہںجھُّۄ وگ تُرے۔ جدۄں اُہ سِپھارشی پہِلے دِن کالج آئِیا تاں وِدِیارتھِییاں نیں اُہدی کُرسی کھِچّ لئی تے مَینُۄں لَیکچرار بݨائُݨ لئی ہڑتال کر دِتّی۔ سِپھارشی لَیکچرار ہلّا گُلّا ویکھ کے کھُد ہی واپس مُڑ گِیا۔

اِک شام پھاذِلکا کالج دی ٹِیم دا بی.اَیسّ.اَیپھّ.دی ٹِیم نال ہاکی دا مَیچ سی۔ ہاکی کھیڈݨ والے مُںڈِّیاں نیں مَینُۄں وی سدّ لِیا۔ مَیں پِںڈّۄں سائیِکل اُتے کالج دے ہۄسٹل وِچّ پہُںچِّیا پر مَیچ مُلتوی ہۄ گِیا۔ تدے اِکّ ہوائی جہاذ نیں پھاذِلکا شہِر اُتۄں دی بہُت نِیواں ہۄ کے چکّر لائِیا۔ لۄکاں دے دِل ہِلّ گئے۔ اِہ پںجّ ستمبّر 1965 دی شام سی۔ جنرل ایُۄب کھاں نیں اُسے دِن ریڈِیئۄ پاکِستان تۄں بھارت نُۄں دھمکی دِتّی سی۔ ڈر سی کِتے لڑائی ناں چھِڑ پوے۔ دِن چھِپݨ تۄں پہِلاں مَیں سائیِکل اُتے چڑھ کے پِںڈّ کۄٹھے نُۄں جاݨ لگّا تاں ساہمݨِئۄں اچانک تۄپاں دے پھائِر کھُلّہ گئے۔ سُلیمانکی سڑک اُتے میرے مُۄہرے جاںدا اِکّ سائیِکل سوار دہِل کے ای ڈِگّ پِیا۔ پھائِرِںگّ بہُت تیذ تے بہُت اُچّی سی۔ تۄپاں نیں گڑگڑاہٹ پا دِتّی سی۔ سائیِکل سُٹّ کے مَیں پہِلاں تاں کھتاناں وِچّ وڑِیا تے پِچھّۄں واپس ہۄسٹل وِچّ آ گِیا۔ لگّدا سی پاکِستان نیں سُلیمانکی ولّۄں ہلّا بۄل دِتّا سی۔

ہۄسٹل وِچّ وِیہ پچّی مُںڈّے سن جۄ سہِمے ہۄئے سن۔ اسِیں سڑک ولّ دی باہرلی کںدھّ کۄل بَیٹھے بارڈر ولّ جاںدِییاں گڈِّییاں ویکھ رہے ساں۔ پھَۄجی اپھسراں دی اِکّ جِیپ ساڈے کۄل آ کے رُکی تے اُہ ساتھۄں بارڈر دے پِںڈّاں بارے پُچھّݨ لگّے۔ اسِیں جِنّا کُ دسّ سکدے ساں دسِّیا تے اُہ اگّے ودھّ گئے۔ اُنہاں دے پِچھّے پھَۄجی ٹرکّ جا رہے سن۔ بارڈر ولّ دے پِںڈّاں تۄں لۄک گڈِّیاں تے ٹْرَیکٹر ٹرالِییاں `تے چڑھے آ رہے سن۔ مَیں سڑک اُتے کھڑھ کے کۄٹھے تۄں آئُݨ والِیاں نُۄں اُڈِیکݨ لگّا پر اُتھۄں دا کۄئی بںدّا مَینُۄں ناں دِسِیا۔ مَینُۄں دھُڑکُۄ لگّا کِہ کۄٹھا کِتے گھِر ہی ناں گِیا ہۄوے۔ پھِر خِیال آئِیا کِہ ہۄ سکدَے کۄٹھے والے آوے ولّ دی کچّے راہ نِکلے ہۄݨ۔ مَیں ہاکی لَے کے سُلیمانکی چُںگّی ولّ گِیا۔ اُتھے وی پِںڈّ دے کِسے بںدّے دے نِکل آئُݨ دا پتا ناں لگّا۔ اُںج کۄٹھے تۄں پرلے پِںڈّاں دے بںدّے آئی جا رہے سن۔ سڑک بھری تُری آئُںدی سی۔

مَیں ہَۄںسلا کر کے کچّے راہ پِںڈّ آوے نُۄں ہۄ تُرِیا۔ تۄپاں دے پھائِر بںدّ ہۄ چُکّے سن۔ ہنہیرا ساں ساں کر رِہا سی تے میرا دِل ماڑی جِہی ہِلّ جُلّ نال ہی دہِل رِہا سی۔ کھیتاں `چ ڈرائُݨی چُپّ سی۔ کِتے کِتے بِںڈّے بۄلدے سُݨدے۔ سِلّہِییاں پَیلِییاں `چ بھادۄں دی ہُمّس سی۔ آوے پُجّا تاں کۄٹھے والے اُتھے ہی گڈّے تے ٹرالِییاں کھڑھائی کھڑھے سن۔ کہِںدّے سن کِہ ہُݨ تاں تۄپاں بںدّ ہۄ گئیِیاں۔ مَے آکھِیا٬ “تۄپاں اُنہاں نیں آپݨے تۄں پُچھّ کے نی چلائُݨِییاں۔ سارا شہِر نِکلی جاںدَے۔ مَیں خُد دیکھ کے آئِئَں۔ چلۄ چھیتی نِکلِیئے۔”

ادھّی رات نُۄں سبھ نیں چالے پا دِتّے۔ جۄ کُجھّ مَیں 1947 دے بٹوارے بارے کِتاباں وِچّ پڑھدا تے مُۄںہۄں سُݨدا رِہا ساں اُسے ترہاں دا اُدۄں میرِییاں اکھّاں اگّے واپر رِہا سی۔ لۄکاں دا گڈِّیاں اُتے اُدھڑ گُدھڑا سمان لدِّیا ہۄئِیا سی٬ بُڑھِییاں بچّے سمان اُپر بَیٹھے سن تے بںدّے ڈںگّر پشُۄ ہکّی جا رہے سن۔ چار چُپھیرے بھاجڑ پئی ہۄئی سی۔ رستے وِچّ ویکھِیا کِہ وادھُۄ بھار لدّݨ کرکے اِکا دُکّا گڈّے پاس وجّے پئے سن تے گٹھّڑِییاں کھِلرِییاں پئیِیاں سن۔ پھُپھّڑ دِییاں چچیرِییاں بھَیݨاں مُکتسر کۄل گۄنییاݨے وِیاہِییاں ہۄئیِیاں سن۔ میری وڈّی بھُۄیا وی اُتھے سی۔ ماہُۄیاݨے بۄدلے رۄٹی کھا کے اسِیں گۄنییاݨے چلے گئے۔

پھُپھّڑ ہۄرِیں کاہلی نال نِکلے سن اِس لئی سمان نہِیں سن چُکّ سکے۔ کُجھّ گھراں دے بذُرگ سمان تے ڈںگّراں دی راکھی لئی پِچھّے رہِ گئے سن جِنہاں وِچّ میری بھَیݨ دا سہُرا ماسڑ جگِیر سِںگھّ وی سی۔ بھَیݨ دا رِشتا بھُۄیا لَے گئی سی۔ بُڑھِییاں بچِّیاں نُۄں گۄنییاݨے چھڈّ کے اسِیں سمان کڈھّݨ لئی پِچھّے مُڑ پئے۔ ٹرالی جد کۄٹھے دے کھیتاں وِچّ پُجّی تاں تۄپاں پھِر چلّ پئیِیاں۔ ٹرالی تۄں چھالاں مار کے اسی کھالِیاں وِچّ جا لیٹے۔ گۄلے سِراں اُپر دی جا رہے سن۔ تۄپاں چُپّ ہۄئیِیاں تاں گھرۄں تردا تردا سمان چُکِّیا تے پشُۄ کھۄلہ کے مُۄہرے ہکّ لئے۔ گُردوارے `چۄں گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دی بِیڑ وی لَے آںدی بھاویں کِہ مُڑ پھائِرِںگّ دے ڈرۄں پُۄری مرِیادا نہِیں پالی جا سکی۔

لڑائی دِییاں خبراں ریڈِیئۄ تۄں آئی جاںدِییاں۔ پاکِستان دے چھاتاباجاں بارے پتا لگّی جاںدا کِہ پِںڈّاں دے لۄک اُہناں نُۄں اُتردِیاں ہی پھڑی جا رہے سن۔ سمان کڈھّݨ لئی اسِیں دۄ تِنّ وار کۄٹھے گئے۔ اِکّ دِن رستے وِچّ ہی خبر مِلی کِہ ماسڑ جگِیر سِںگھّ دے تۄپ دا گۄلا آ وجّا تے اُہدا مَۄکے `تے ہی دِہاںت ہۄ گِیا۔ اُہدے اگّڑ پِچھّڑ جا رہے دۄ ساتھی بچ گئے سن۔ اُس تۄں بائد اسِیں پِںڈّ `چ جاݨ دا رِسک ناں لِیا تے لڑائی بںدّ ہۄݨ تۄں بائد ہی پِںڈّ گئے۔ مَیں سکُۄل دے جِس رُکھّ تھلّے بہِ کے پْرۄ.پھُلّ تے ہۄر دۄستاں نُۄں خت لِکھے سن اُہ بمبّ ڈِگّݨ نال جڑھۄں پُٹِّیا گِیا سی۔ پِپّلاں دے ڈاہݨ بھنّے پئے سن تے کھیتاں وِچّ تھاں پر تھاں گۄلِیاں دے ٹۄئے پائے ہۄئے سن۔ پر ہَیرانی دی گلّ سی کِہ پھُپھّڑ ہۄراں دا پکّا مکان بچِیا کھڑھا سی۔

پھاذِلکا دے کالج وِچّ لَیکچرار لگّݨ دی گلّ وِچے رہِ گئی سی کِئُںکِہ لڑائی کارن کالج کاپھی دیر کھُلّہ ہی ناں سکِیا۔ اُدھرۄں پْرۄ.پھُلّ دی چِٹھّی آ گئی کِہ تُرت دِلّی پہُںچّاں۔ اُتھے شْرِیرام کالج آف کمرّس وِچّ پںجّابی دا لَیکچرار رکھِّیا جاݨا سی۔ مَیں دِلّی گِیا تاں پتا لگّا کِہ بھاپِیاں دے کُجھّ مُںڈّے کمرّس دے نال پںجّابی دا اَیڈِیشنل وِشا پڑھنا چاہُںدّے ہن۔ اُہدے لئی پارٹ ٹائیِم لَیکچرار دی لۄڑ سی۔ پر دِلّی یُۄنِیورسِٹی دی اکادمِک کَۄںسل نیں متا پاس کِیتا ہۄئِیا سی کِہ کِسے وی کالج وِچّ کِسے مذمُۄن لئی گھٹّۄگھٹّ پھُلّ ٹائیِم پۄسٹ ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔ اِس ترہاں کمرّس کالج والِیاں نُۄں مَینُۄں پُۄرے لَیکچرار دے تَۄر `تے رکھّݨا پِیا تے پارٹ ٹائیِم دی تھاں پُۄرے لَیکچرار دی تنکھاہ تنکھاہ دیݨی پئی۔ پر اُہ ادھّی تنکھاہ مَیتھۄں واپس لَے لَیںدے سن۔ اگلے سَیشن تۄں اُنہاں نیں پںجّابی دا اَیڈِیشنل مذمُۄن ای بںدّ کر دِتّا تے مَیں پھِر سڑک سوار ہۄ گِیا۔

مَیں اِہ سۄچ کے پریشان ساں کِہ شْرِیرام کالج آف کمرّس ورگے امِیر کالج نُۄں پںجّابی دے پارٹ ٹائیِم لَیکچرار دی تھاں پھُلّ ٹائیِم لَیکچرار رکھّݨا بھلا کِنّا کُ مہِںگّا پَیںدا سی؟ درئسل اُہ آپݨے کالج وِچّ پںجّابی وِبھاگ بݨا کے خُش نہِیں سن۔ اُہ پںجّابی کیول ناں دی ہی رکھّݨی چاہُںدّے سن۔ اُتۄں مَیں وی کئیِیاں دی اِیرکھا دا پاتر بݨ گِیا ساں۔ کھُلّہا ڈُلّہا وکت ہۄݨ کارن مَیں کالج دِییاں کھیڈاں تے سبھِّیاچارک سرگرمِییاں وِچّ ودھ چڑھ کے ہِسّا لَیݨ لگّ پِیا ساں۔

کالج دے مَیگذِین وِچّ مَیں پںجّابی دا پُۄرا سَیکشن جۄڑ دِتّا سی۔ پںجّابی دے سَیمِینار کرائے سن تے کالج دی سالانا اتھلَیٹِک مِیٹ وِچّ سبھ تۄں مُۄہرے ہۄ کے کمّ کِیتا سی۔ کالج دے آڈِیٹۄرِیئم وِچّ پںجّابی وِبھاگ ولّۄں سبھِّیاچار سماگم کرائِیا سی جِس وِچّ آسا سِںگھّ مستانا تے پرکاش کَۄر نیں وی گائِیا سی۔ کوی دربار کِیتا تے پںجّابی سکِٹّ کھیڈے سن۔ میرا ودھ چڑھ کے کمّ کرنا میرے تے پںجّابی دے اُلٹ پَے گِیا سی۔

شاباشے دیݨ دی تھاں جدۄں پْرِںسِّیپل وَیش نیں مَینُۄں کالج تۄں رِلِیو کر دِتّا تاں مَیں کالج والِیاں دا کُجھّ وی نہِیں ساں وِگاڑ سکدا۔ مَیں سِرپھ اِہۄ کِیتا کِہ رۄس وِچّ آپݨی آخری تنکھاہ شاہُۄکاراں دے اُس شاہُۄکارے کالج نُۄں چھڈّ دِتّی۔ اُہ چاہُݨ تاں آپݨا وہی کھاتا پھۄل سکدے ہن اتے بۄتی ویچ کے پُتّ نُۄں پڑھائُݨ والے گرِیب کِسان تے اُہدے پُتّر دا دِل ویکھ سکدے ہن!