کِسے پُراݨے چَیمپِیئن نال مُلاکات کرن دا آپݨا انںدّ ہَے۔ خاس کر کے بذُرگ چَیمپِیئن نال۔ اُس دِییاں گلّاں کئی سال پہِلاں دا سماں اکھّاں اگّے لِیا دِںدِّییاں ہن۔ مَیں نِکّا سِںگھّ دا ناں سُݨِیا ہۄئِیا سی۔ اُس نیں 1951 دِییاں ایشِیائی کھیڈاں وِچّ 1500 مِیٹر دی دَۄڑ `چۄں سۄنے دا تمغا جِتِّیا سی۔ اُتھے ہی چھۄٹا سِںگھّ مَیراتھن دَۄڑ دا جیتُۄ سی۔ نِکّا سِںگھّ تے چھۄٹا سِںگھّ اِکۄ ارتھ دیݨ والے ناں ہۄݨ کارن میرے ذِہن وِچّ ہُݨ تک رلگڈّ ہُںدّے رہِںدّے ہن۔ کدے مَیں نِکّا سِںگھّ نُۄں مَیراتھن جیتُۄ سمجھ بہِںدّا ہاں تے کدے چھۄٹا سِںگھّ نُۄں۔ اُنہاں دۄہاں `چۄں میری نِکّا سِںگھّ نال مُلاکات ہۄئی جد کِہ چھۄٹا سِںگھّ نُۄں مِلݨ لئی تاںگھدا رِہا۔ مَینُۄں نہِیں پتا ہُݨ اُہ ہَیگے وی جاں نہِیں۔ ساڈے کئی چَیمپِیئن اݨگَۄلے چلاݨا کر جاںدے ہن۔ مَینُۄں جِیہدا جِیہدا پتا لگّدا ہَے شردھاںجلی وجۄں کُجھّ لِکھ دِںدّا ہاں۔

کُجھ سال پہِلاں مَیں کِلا رائِپُر دِییاں کھیلہاں ویکھݨ گِیا تاں گُربھجن گِلّ نیں دسِّیا کِہ اَیتکِیں ایشِییا دا پُراݨا چَیمپِیئن نِکّا سِںگھّ وی آئِیا ہَے۔ گریوال سپۄرٹس اَیسۄسِیئیشن اُہدا ماݨ سنمان کر رہی ہَے۔ نِکّا سِںگھّ تے اُہدے تِنّ چار ساتھی ساتھۄں رتا کُ لامبھے کُرسِییاں اُتے بَیٹھے سن۔ نِکّا سِںگھّ دی داڑھی بگّی ہۄئی پئی سی٬ رںگّ ساںولا سی تے پھَۄجِییاں والی پۄچوِیں پگّ بنّہی ہۄئی سی۔ اُہدے اِںڈِییا دے کلّر والا سُرمئی کۄٹ پائِیا ہۄئِیا سی۔ مَیں اُہدے کۄل جا کے پھتِہ بُلائی تاں اُہنے رتا کُ اُٹھ کے ہتھّ مِلائِیا۔ ہتھّ مِلݨی وِچّ نِگھّ سی۔ مَیں آپݨی کھیڈ لیکھک ہۄݨ دی جاݨ پچھاݨ دے کے کُجھّ گلّاں باتاں پُچھّݨ دی تمنّا ذاہر کِیتی تاں اُہنے اِکّ کُرسی کھالی کروا کے مَینُۄں آپݨے نال بِٹھا لِیا تے آکھݨ لگّا٬ “دھنّبھاگ جے کۄئی ساڈِییاں گلّاں وی سُݨے۔ آپاں وِہلے آں جۄ مرذی پُچھّۄ گلّاں۔”

اُہدے بۄلاں `چ کرار سی تے اکھّاں `چ مگھّدی لۄء۔ اِہ وکھّری گلّ سی کِہ چِہرے `تے جھُرڑِییاں پَے گئیِیاں سن۔ اُہدے پَیرِیں گُرگابی تے تیڑ بھُۄرے جِہے رںگّ دی پتلُۄݨ پائی ہۄئی سی۔ ہتھّ وِچّ کڑا سی۔ مَیں اُہدے جنم تے بچپن بارے پُچھِّیا۔ اُہنے دسّݨا شُرُۄ کِیتا٬ “اَیس وکھت میری اُمر پَیہںٹ سالاں دی ہۄئۄُ۔ مَیں 3 جُلائی 1939 نُۄں پھَۄج `چ بھرتی ہۄئِیا سی۔ اۄدۄں میری اُمر اٹھاراں وِیہ سال دے لوے ہۄئۄُگی۔ باہلی ہۄئی تاں اِکّی بائی سال دی ہۄئۄُ۔ ساڈا پِںڈّ سںگّرُۄر دے لوے بھِںڈّراں اَیں۔ میرے پِتا دا ناں آسا رام سی۔ اسِیں جٹّ باہمݨ ہُنّے آں۔ اُس وکھت ساڈی ڈھائی وِگھّے جمِین سی۔ گُذارا مُشکل سی۔ مَیں آکھِیا کِئۄں کِسے دا سِیری رلݨاں؟ گھر دی تںگّی کرکے مَیں پھَۄج `چ بھرتی ہۄئِیا۔”

مَیں پُچھِّیا٬ “تُہاڈی جنم ترِیک کی لِکھاں؟” نِکّا سِںگھّ نیں آکھِیا٬ “کۄئی لِکھ لۄ٬ کی پھرک پَیںدا؟” “ناں تاں وی۔ بھلا تُسِیں پھَۄج `چ کِہڑی جنم ترِیک لِکھائی سی؟” اُس نیں گِچّی کھُرکدِیاں کِہا٬ “ہُݨ پکّی تاں یاد نی۔ مَیں اُݨتالی `چ بھرتی ہۄئِیا سی۔ وِیہ سال کڈھّ کے اُنّی لِکھ لۄ۔ نالے ہُݨ کِہڑا بھرتی ہۄݨاں؟ جاں پھیر سِدھّی وِیہ لِکھ لۄ۔ تِنّ جُلائی اُنی سَۄ وِیہ۔” “تُسِیں کِنِّییاں جماتاں پڑھے؟” نِکّا سِںگھّ نیں مِنہا مُسکْراںدِیاں کِہا٬ “مَیں شاہی اݨپڑھ آں۔ مَیں ہالے باراں سال دی اُمر دا سی جدۄں میرے باپ دِییاں دۄہاں اکھّاں دی جۄت چلی گئی۔ بھَیݨ بھراواں `چ سارِیاں تۄں وڈّا ہۄݨ کرکے گھر دی کبِیلداری دا بھار میرے اُتے آݨ پِیا۔ مَینُۄں نِکّے ہُںدّے نُۄں ای کھیتاں `چ سکھت مِہنت کرنی پئی۔”

“تُسِیں پھَۄج `چ کِویں بھرتی ہۄئے؟” “جنرل گُربخش سِںگھّ ساڈے پِںڈّ وِیاہِیا ہۄئِیا سی۔ اُہ جدۄں پِںڈّ آئِیا تاں اسِیں اُہنُۄں بھرتی کرن نُۄں کِہا۔ اُہ پُچھّݨ لگّا٬ دَۄڑ بھجّ وی لَیناں؟ مَیں آکھِیا٬ چھالاں چھُۄلاں جِییاں تاں لائُںدے رہِیدا۔ بھجّ وی لئۄُں۔ اُہ کہِݨ لگّا٬ تڑکے ای آ جِیں پھیر سںگّرُۄر۔ لئۄ جی مَیں تڑکے ای وگ گِیا سںگّرُۄرِیں۔ جرنَیل دی سِپھارش سی تے اُہناں نیں مَینُۄں بھرتی کر لِیا۔ اۄدݨ ستّویں مہِینے دی تِنّ ترِیک سی تے سنّ سی اُنّی سَۄں اُݨتالی۔” مَیں ہَیران ساں کِہ جنم ترِیک اُس نُۄں یاد نہِیں سی پر بھرتی ہۄݨ دی ترِیک بھُلدی نہِیں سی۔

مَیں پُچھِّیا٬ “تُہانُۄں یاد ہۄویگا اۄدۄں کِنّی تنکھاہ سی؟” نِکّا سِںگھّ نیں ویروے نال دسِّیا٬ “لَے یاد کِئۄں نی۔ بھلا تنکھاہ وی کدے بھُلّی آ؟ بھرتی ہۄݨ ویلے میری تنکھاہ نَۄں رُپئے مہِینا سی۔ اِکّ وِچۄں دُدھّ دا کٹّ لَیںدے سی٬ اِکّ جمہاں ہُںدّا سی تے ستّ رُپئیِئے نکد مِلدے سی۔ اُہناں ستّاں نال ٹبّر دا گُذارا تُردا سی۔”

نِکّا سِںگھّ دے نال بَیٹھا اِکّ ہۄر رِٹائِر پھَۄجی بۄلِیا٬ “اۄدۄں دے نَۄں ای ہُݨ دے نَۄں سَۄ ورگے سی۔ اِکّ آنے `چ پھَۄجی کپّ دُدھّ دا بھرا لئیِدا سی تے اِکّ رُپئیِئے دا سیر گھِئۄ آ جاںدا سی۔ ہُݨ تاں سہُرے نۄٹاں `چ جان ای نی رہی۔ اۄدۄں اسِیں چھیتی کِیتِیاں رُپئیِیا تُڑائُںدے نی سی ہُںدّے بئی ٹُٹِّیا تاں بہِںدّے کھُر-جُۄ۔ بجھّواں ای رکھّدے سی بئی بچِیا رہُۄ۔ ساڈے نال دے نپالِییاں نیں رُپئیِیا مُٹھّی `چ گھُٹّی رکھّݨا تے بذاراں `چ گیڑے دےئی جاݨے۔ مُٹھّی `چ گھُٹّے رُپئیِئے نُۄں مُڑھکا آ جاݨا تاں اُہناں نیں مُٹھّی کھۄلہ کے ہوا لُیائُݨی تے آکھݨا٬ سالے رۄتا کِئۄں ہَیں؟ مَیں تُمیں کھرچُۄںگا نہِیں!”

مَیں پُچھِّیا٬ “ہُݨ پَینشن کِنّی مِلدی اےَ؟” نِکّا سِںگھّ نیں پُۄرا ویروا دِتّا٬ “مَیں کھیلہاں جِییاں کرکے 1942 `چ ہَۄلدار بݨ گِیا سی۔ پڑھِیا ناں ہۄݨ کرکے `گاہاں ترکّی ناں مِلی تے مَیں اُنّی سال ہَۄلدار ای رِہا۔ مارچ 1961 `چ رِٹَیر ہۄئِیا۔ اۄدۄں میری پَینشن 38 رُپئیِئے سی تے ہُݨ ودھدی ودھدی 221 اِکّی رُپئے آ۔ ایشِییا دا چَیمپِیئن ہۄݨ کرکے ڈُۄڈھ سَۄ مَینُۄں پںجّاب سپۄرٹس کَۄںسل دی پَینشن لگّی آ۔ اِہ پَینشن مَیں مساں لوائی۔ اِکّ تاں سرٹِیپھِکیٹ دیݨا سی بئی میری اُمر سٹھّ سال تۄں اُتے آ تے دُۄجا اَیسّ.ڈی.اَیمّ.تۄں کاگذ بݨوا کے دیݨا سی بئی میری سال دی آمدن 3600 تۄں گھٹّ آ۔ کلرّک مَینُۄں ٹالدے رہے بئی تُۄں تاں پہِلاں ای پَینشن لئی جاناں۔ مَیں آکھاں اُہ 3600 تۄں گھٹّ آ۔ پھیر مَیں اِںڈِییا دے کلّر والا کۄٹ پا کے اَیسّ.ڈی.اَیمّ.نُۄں مِلِیا۔ اُہ بھلا بںدّا سی۔ میرا کلّر دیکھ کے کُرسی تۄں اُٹھ کھڑھا ہۄئِیا بئی اِہ تاں بںدّا ای بڑا وڈّا۔ اُہنے میری پَینشن منذُۄر کرائی۔”

مَیں آکھِیا٬ “کھیڈاں ولّ آئُݨ دی سٹۄری وی سُݨائۄ۔” نِکّا سِںگھّ نیں نِکّا جِہا کھںگھُّۄرا ماردِیاں سٹۄری تۄری٬ “جدۄں مَیں کھیڈاں دی دُنِییاں `چ آئِیا اۄدۄں کھیڈاں دی کۄئی کھاس کدر نہِیں سی۔ کھِڈاری دی وی کۄئی کِیمت نہِیں سی۔ ناں ہی گرائۄُںڈ ہُںدّے سی تے ناں کۄئی کۄچِںگّ دیݨ آلا سی۔ ناں ای کھیڈݨ دا سماں مِلدا سی۔ کھُراک وی کۄئی کھاس نی سی ہُںدّی۔ بسّ `کلّے پٹِیالے آلے مہاراجے نُۄں اِیں کھِڈاری پالݨ دا شَۄںک سی۔ میری رںگّرُۄٹی سںگّرُۄر `چ ہۄئی۔ پھیر مَیں پرۄجپُر چھائُݨی دَۄڑن گِیا۔ 1940 وِچ۔ اۄتھے مَیں پہِلی وار 800 تے 1500 مِیٹر دَۄڑِیا تے جُیاناں `چ پہِلے نمبّر `تے آئِیا۔ 1941 `چ مَیں پٹِیالے 800 مِیٹر دَۄڑِیا۔ پٹِیالے دے جُیان تکڑے سی تے مَیں تِیجے نمبّر `تے آ سکِیا۔ پھیر مَینُۄں لڑائی `چ جاݨا پَے گِیا تے دَۄڑاں بںدّ ہۄ گِییاں۔ چار سال لڑائی `چ نںگھّے۔ اینا شُکر آ بئی بچِیا رِہا۔ 1947 `چ رَۄلے پَیگے۔ 1948 `چ سارے اِںڈِییا دِییاں کھیڈاں کلکتّے ہۄئیِیاں۔ اۄتھے مَیں 800 مِیٹر دی دَۄڑ 2 مِںٹّ 2 سکِںٹّ `چ لا کے اِںڈِییا دا چَیمپِیئن بݨِیاں۔ پھیر دِلّی `چ نَیشنل گیماں ہۄئیِیاں۔ دِلّی مَیں 800 مِیٹر دَۄڑ 2 مِںٹّ 1 سکِںٹّ تے 1500 مِیٹر 3 مِںٹّ 52 سکِںٹّ `چ دَۄڑ کے جِتّی۔ اۄدۄں مَیں اَین چڑھِیا ہۄئِیا سی۔”

1500 مِیٹر دی دَۄڑ دا سماں 3.52 مِںٹّ سُݨ کے مَیں ہَیران ہۄئِیا کِئُںکِہ اُنہاں دِناں `چ اینے سمیں والا دَۄڑاک تاں اۄلمپِّکس نُۄں پَے سکدا سی۔ بائد وِچّ مَیں رِکارڈ دی پڑتال کِیتی تاں پتا کِیتا کِہ نِکّا سِںگھّ آپݨا سماں دسّݨ وِچّ سچّمُچّ ای ٹپلا کھا گِیا سی۔ اُس نیں اسل وِچّ 4 مِںٹّ 12 سکِںٹّ `چ دَۄڑ پُۄری کِیتی سی۔ مَیں اُس دے کدّ کاٹھ تے سرِیرک وذن بارے پُچھِّیا تاں اُہنے دسِّیا٬ “شُرُۄ تۄں میرا بھار سوا مݨ تے ڈُۄڈھ مݨ دے وِچالے رِہا۔ ہُݨ 60-62 کِلّۄ آ٬ تُلِیاں وِیہ گَیل۔ کدّ بھرتی ہۄݨ ویلے 5 پھُٹّ 9 اِںچ سی٬ ہُݨ اِکّ ادھّا اِںچ گھٹّ گِیا ہۄئۄُ!”

مَیں آکھِیا٬ “کدّ وی کدے گھٹِیا؟” نِکّا سِںگھّ مُسکرائِیا تے کہِݨ لگّا٬ “وڈّی اُمر `چ ماڑا مۄٹا کُبّ پَے جاںدا ناں۔ اُۄں وی کہِںدّے ہڈّ سُںگّڑ جاںدے آ۔”

پر کُبّ نِکّا سِںگھّ دے اُدۄں تک کۄئی نہِیں سی پِیا۔ اُہدا سرِیر شِکارِییاں ورگا سی۔ اکھّاں٬ کنّ تے سرِیر دے جۄڑ سبھ ہری کائِم سن۔ ہاں٬ دںدّ ذرُۄر نویں لوائُݨے پئے سن۔ جدۄں اُہ مُسکرائُںدا تاں ڈھالویں بُلّہاں ہیٹھۄں نویں لوائے دںدّ لِشکاں ماردے۔ چِہرا ہسمُکھّ سی تے مُچھّاں وِرلِییاں۔ اُس دا وِیاہ 1945 وِچّ ہۄئِیا سی۔ اُہدے دۄ لڑکِییاں تے تِنّ لڑکے سن۔ وڈّا لڑکا پھَۄج وِچّ سی تے دُۄجا واہی کردا سی۔ نِکّا سِںگھّ دا کمّ ڈںگّراں نُۄں پاݨی پِیائُݨا تے کھیت رۄٹی لَے کے جاݨا سی۔ اُہدا کِسے نال کۄئی کلیش نہِیں سی۔ اُدۄں پرِوار `کٹھّا ہی سی۔ پھَۄجی ہُںدِّیاں اُہ اںگّریذی `چ دسخت کرنے سِکھّ گِیا سی پر پِچھۄں اُہ پںجّابی `چ دسخت کردا سی۔

مَیں کِہا٬ “ایشِییا دا چَیمپِیئن بݨن دی گلّ وی سُݨائۄ۔ کِویں جِتّی 1500 مِیٹر؟”

نِکّا سِںگھّ دسّݨ لگّا٬ “مَینُۄں مہاراجا پٹِیالا جِیںد آلے تۄں ائیں مںگّ کے لَے جاںدا سی جِویں دِہاڑِییا لَے جائیِدا۔ اُہنُۄں کھیڈاں دا بہُت شَۄںک سی۔ پٹِیالے دے اتھلِیٹاں نال مَیں ذِد ذِد کے پْرَیکٹِس کرنی۔ پٹِیالے آلا آودے اتھلِیٹاں نُۄں پںجّ رُپئیِئے دی کھُراک دِںدّا سی تے مَینُۄں ڈھائیِیاں دی مِلدی سی۔ جدۄں مہاراجے نُۄں دسِّیا تاں اُہنے میری وی کھُراک ودھا `تی۔ پٹِیالِئۄں مَیں راذی ہۄ کے سںگّرُۄر مُڑدا سی۔ جدۄں مَیں مُڑنا تاں اپھسراں نیں آکھݨا٬ اِہدی چںگّی ترہاں کھلّ لاہۄ اِہ وِہلِییاں کھا کے آئِیا۔ اۄدۄں ایہۄ جِیا ای ہِساب کِتاب سی۔ کِلا رائِپُر دا برگیڈِیئر ذَیل سِںگھّ میری مدّت `تے ہُںدّا سی۔ اُہ آپ وی اتھلِیٹ سی۔ 1950 وِچّ نَیشنل کھیڈاں لُدھِیاݨے ہۄئیِیاں۔ میرا مُکابلا سۄہݨ تے کُلوںتّ گِلّاں والے نال ہُںدّا سی۔ مَیں اۄتھے 800 تے 1500 دۄہیں دَۄڑاں جِتّ گِیا۔ اۄدۄں مَیں تھکّدا ای نہی سی ہُںدّا۔”

نِکّا سِںگھّ دے نال بَیٹھا پھَۄجی آکھݨ لگّا٬ “اسِیں ایہنُۄں لگڑ کہِںدّے ہُںدّے سی۔ اِہ مُۄہرے جاںدے بںدّے نُۄں لگڑ واںگ پَے جاںدا سی۔ سی وی سِرے دا چِیڑھا۔ اِہ گا وی لَیںدا سی تے اسِیں اِہنُۄں دادا کہِ کے بُلائُںدے سی۔ جُیاناں `چ اِہدی بہُت اِذّت سی۔ اۄنی اِذّت اُہ اپھسراں دی نی سی کردے۔ ساڈی پلٹن دی کھاہِش سی کِہ اِہ جے.سی.اۄ.بݨے پر کِسمت نیں ساتھ ناں دِتّا۔”

 

نِکّا سِںگھّ اگّے تُرِیا٬ “میرا کُلوںتّ گِلّاں آلے نال بہُت پِیار سی۔ ایشِیئن گیماں `چ مَیں 800 مِیٹر دی دَۄڑ اُہدے واستے چھڈّ دِتّی۔ اُۄں 800 مِیٹر میری بہُت تکڑی سی۔ 1500 مِیٹر `چ میرا مُکابلا دۄ جپانِییاں تے اِکّ پھِلپِینے نال سی۔ جپانی اخِیرلے چکّر تک میرے مُۄہرے دَۄڑِیا پر آخری گُلائی `تے مَیں اُہنُۄں مار گِیا۔ میرا ٹائیِم سی 3 مِںٹّ 48.7 سکِںٹّ۔”

اِتھے پھیر نِکّا سِںگھّ آپݨا ٹائیِم غلت دسّ بَیٹھا۔ رِکارڈ دسّݨ والِییاں لِکھتاں انُسار نِکّا سِںگھّ نیں نوِیں دِلّی دِییاں ایشِیائی کھیڈاں وِچّ 1500 مِیٹر دی دَۄڑ 4 مِںٹّ 4.1 سکِںٹّ وِچّ لا کے سۄنے دا تمغا جِتِّیا سی۔ مَیں نۄٹ کِیتا کِہ پُراݨے کھِڈاری کئی وار ودھا چڑھا کے وی گلّاں کر جاںدے ہن۔ اُہ سمجھدے ہن کِہڑا کِسے نُۄں پتا لگّݨَے؟ وَیسے اُہنِیں دِنِیں 1500 مِیٹر دَۄڑ دا ٹائیِم چار مِںٹّ دے آس پاس کڈھّݨا بڑی وڈّی پْراپتی سی۔ 1948 دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں سمیں سوِیڈن دے اَیرِکسن نیں 1500 مِیٹر دی دَۄڑ 3 مِںٹّ 49.8 سکِںٹّ وِچّ لا کے سۄنے دا تمغا جِتِّیا سی۔ مَیں پُچھِّیا٬ “جدۄں تُسِیں ایشِییا دے چَیمپِیئن بݨے تاں کِویں مہِسُۄس کِیتا؟” نِکّا سِںگھّ آکھݨ لگّا٬ “مہِسُۄس کی کرنا سی۔ بسّ مَیں کمبّل دی بُکّل مار کے بہِ گِیا۔ چِتّ نُۄں بہُت خُشی ہۄئی بئی دیس دی لاج رکھّ لی۔”

میرا اگلا سُیال سی٬ “ایشِییا دا گۄلڈ مَیڈل جِتّ کے کۄئی ترکّی وی مِلی؟” نِکّا سِںگھّ نیں کِہا٬ “نہِیں۔ مَیں ہَۄلدار دا ہَۄلدار ای رِہا۔” “کۄئی اِنام سنمان؟” “ایشِیئن کھیڈاں ویلے مَینُۄں پہِلی وار ٹرَیک سُۄٹ مِلِیا سی۔ سپائیِکس مَیں پںجّ رُپئے دے کھرِیدے سی٬ کالے رںگّ دے۔ اۄہی پا کے مَیں مِیٹاں `تے دَۄڑدا رِہا۔ اُہ میرے نال اخِیر تک نِبھے۔ اُہ سپائیِکس مَیں اجے تک وی سمبھّال کے رکھّے ہۄئے آ۔”

چںگّا ہۄوے جے اُہ سپائیِکس پٹِیالے دی کَۄمی کھیڈ سںسّتھا دے کھیڈ مِئۄُذم وِچّ مِلکھا سِںگھّ دے سپائیِکساں نال رکھّے جاݨ۔ ہۄر وی چںگّا جے کَۄماںتری پدھّر دے ہۄرناں کھِڈارِییاں دِییاں یادگِیری نِشانی وی سمبھّال لئیِیاں جاݨ۔