کھیڈاں دی دُنِییاں وِچّ مشہُۄرِییاں وی بہُت ہن تے گُمّنامِییاں وی گھٹّ نہِیں۔ جدۄں کھِڈاری چَیمپِیئن بݨ کے جِتّ مںچّ `تے چڑھدا ہَے تاں اُہدی چارے پاسے بلّے بلّے ہۄ جاںدی ہَے۔ تے جدۄں اُہ کھیڈ تۄں رِٹائِر ہۄ کے اُمر دا پِچھلا پہِر بِتائُݨ لگّدا ہَے تاں اُس نُۄں نیڑ تیڑ دے وی بھُلّ جاںدے ہن۔ اُہ گُمّنامی دی وادی وِچّ گُیاچ جاںدا ہَے۔ اجِہا ہی ایشِییا دے اِکّ چَیمپِیئن مکھّݨ سِںگھّ باجوا نال ہۄئِیا۔

ایشِییا بڑا وڈّا مہاںدِیپ ہَے۔ کرۄڑاں ارباں دی اِہدی آبادی ہَے۔ دُنِییاں دے دۄ تِہائی منُکھّ اِہدے وِچّ وسدے ہن۔ جِہڑا جُیان کِسے کھیڈ وِچّ ایشِییا دا چَیمپِیئن بݨے اُہ کۄئی مامُۄلی منُکھّ نہِیں ہُںدّا۔ اُہدے اںدّر کۄئی ادُتّی لگن ہُںدّی ہَے جِہڑی اُس تۄں ورہِیاں بدھّی مِہنت کروائُںدی ہَے تے کرۄڑاں لۄکاں `چۄں مِیری ہۄݨ دا ماݨ بخشدی ہَے۔ اجِہے وِئکتی یاد رکھّݨے بݨدے ہن۔ اُہناں دی پْراپتی دِییاں کتھا کہاݨِییاں نوِیں پِیڑھی لئی پْریرنا دا سۄما ہۄ سکدِییاں ہن۔ پر ساڈے دیش وِچّ ہالے کھیڈاں دے اجِہے جیتُۄیاں دی کۄئی پُچھّ گِچھّ نہِیں۔ کئی تاں ککھّۄں ہَۄلے ہۄئے بُڈھیپا کٹّدے ہن۔

اسِّیوِیاں دَۄران مَینُۄں جلںدھّر دے سپۄرٹس کالج وِچّ ہۄئی وَیٹرن اتھلِیٹاں دی اِکّ مِیٹ ویکھݨ دا مَۄکا مِلِیا۔ اُتھے مَیں اِکّ بڑا کدّاور بابا ڈِسکس سُٹّدا ویکھِیا۔ اُدۄں اُہدی اُمر ستّر سالاں تۄں اُپر ہۄویگی تے ہُݨ کۄئی پتا نہِیں جِیںدا وی ہَے جاں نہِیں۔ اُہدے گںجّے سِر دُیالے ڈبِّیدار پرنا لپیٹِیا ہۄئِیا سی تے ادھِّییاں باںہاں والی گھسمَیلی جِہی پھَۄجی بُنَیݨ پائی ہۄئی سی۔ ملیشِیئے دا مۄٹا پجاما اُہنے لکّ اُتے بُنَیݨ دے اُپر دی بنّہِیا ہۄئِیا سی۔ اَین اُویں جِویں اتھلِیٹ کچھّا بُنَیݨ دے اُپر دی کر لَیںدے ہن۔ ہیٹھاں پجامے دے پہَۄںچے کھاکی ذُراباں وِچّ تُنّے ہۄئے سن تے بھُۄرے پھلِیٹ کسی اُہ تِیار برتِیار کھڑھا رِہا سی۔ مَیں اُہدے کۄل دی لںگھّ کے تے پھِر برابر کھڑھ کے اںدّاذا لائِیا کِہ اُس دا کدّ سوا چھے پھُٹّ تۄں وی اچّا سی۔ اُس دا سرِیر اجے سِدھّا ستۄر سی۔ تدے پْرِںسِّیپل سۄم ناتھ نیں `واذ ماری٬ “مکھّݨ سِئہاں تُۄں آپݨی واری بھُلِّیا پھِردَیں٬ آ ڈِسکس سُٹّ۔”

اُہ ڈِسکس سُٹّݨ آئِیا تاں آلے دُیالے کھڑھِیاں نُۄں آکھݨ لگّا٬ “بھرائۄ٬ بچ کے کھڑھۄ۔ پرہاں پرہاں ہۄ جۄ۔ اِس سہُری دا پتا کۄئی نہِیں کِدھر نُۄں نِکل جے۔” جدۄں اُہدی سُٹّ نِیوِیں جِہی نِکل کے نیڑے ہی جا ڈِگّی تاں اُہ اپھسۄس `چ آمُہارا بۄلِیا٬ “جۄر تاں ہالاں وی بڑا ہَیگا پر اَیتکاں داء `چ ای نہِیں آئی۔”

درشکاں نُۄں کۄئی پتا نہِیں سی کِہ اُہ بذُرگ کدے ڈِسکس سُٹّݨ وِچّ ایشِییا دا چَیمپِیئن سی۔ مَیں پُچھّ گِچھّ کِیتی تاں پتا لگّا کِہ اُہ اُہی مکھّݨ سِںگھّ باجوا سی جِہڑا 1951 دِییاں پہِلِییاں ایشِیائی کھیڈاں وِچّ ڈِسکس سُٹّݨ `چۄں پھسٹ آئِیا سی۔ اُس سمیں چارے پاسے مکھّݨ مکھّݨ ہۄ گئی سی پر ہُݨ اُس نُۄں کۄئی نہِیں سی جاݨدا۔

مَینُۄں پُراݨے چَیمپِیئن کھِڈارِییاں دے درشن کرن تے اُنہاں نال گلّاں کرن `چ خاس دِلچسپی ہَے۔ اُنہاں تۄں نویں تے پُراݨے دۄہاں ویلِیاں دے ہال چال دا پتا لگّ جاںدا ہَے۔

مکھّݨ سِںگھّ ڈِسکس سُٹّ ہٹِیا تاں مَیں پھتِہ بُلا کے ارذ کِیتی٬ “بابا جی جے تُہاڈے کۄل سماں ہۄوے تاں کُجھّ بچن بِلاس ہی ہۄ جاݨ۔”

مکھّݨ سِںگھّ کۄل سماں کھُلّہا سی تے اسِیں اِکّ رُکھّ دی چھاویں نِویکلے جا بَیٹھے۔ اُس نیں بھُںجّے بہِ کے لتّاں نِسالِییاں تاں اُہ مَینُۄں اسادھارن تَۄر `تے لمِّییاں لگِّییاں۔ اُہدا داہڑا بگّا سپھَید تے بھرواں سی جِس نُۄں اُس نیں کھُلّہا چھڈّ رکھِّیا سی۔ اُہ ہوا دے بُلِّیاں نال جھُۄلدا۔ اُہدا رںگّ بیشکّ کُجھّ پکّا سی پر ہالاں وی اُہدے `چ لالی دی بھاء مار رہی سی تے اکھّاں لِشک رہِییاں سن۔ مَیں روائِتی تَۄر `تے پہِلاں سِہت بارے پُچھِّیا تاں اُس نیں کِہا٬ “سبھ واہِگُرُۄ دی کِرپا اےَ۔ سِہت تاں بڑی آہلا پر نذر ہُݨ کمذۄر پَے چلّی آ۔”

پھِر گلّاں باتاں کھُلّہِییاں تاں پتا لگّا کِہ اُہدا جنم 11 مارچ 1911 نُۄں چکّ نمبّر 321 ذِلہا لائِلپُر وِچّ ہۄئِیا سی۔ اُتھے اُنہاں دے بابے نُۄں مُربّا ذمِین دا مِلِیا سی۔ پِچھّۄں اُہ ڈیرا بابا نانک لاگِئۄں نارۄوال تۄں اُٹھّ کے گئے سن۔ پھِر دیش دی وںڈّ اُپرںتّ اُنہاں نُۄں کادِییاں کۄل پِںڈّ نںگّل باگباناں وِچّ ذمِین الاٹ ہۄئی۔ اُہ آپݨا بُڈھاپا اُسے پِںڈّ وِچّ کٹّ رِہا سی۔

مکھّݨ سِںگھّ نُۄں بچپن وِچّ پڑھن دا مَۄکا نہِیں سی مِلِیا۔ جدۄں اُہ اِکّی سالاں دا ہۄئِیا تاں اُہناں دے پِںڈّۄں اِکّ پھَۄجی اپھسر نیں اُہنُۄں پھَۄج وِچّ بھرتی کرا دِتّا۔ پہِلاں اُہ ڈںگّر چاردا تے کھیتی دا کمّ کردا رِہا سی۔ تےئی سال دی اُمر وِچّ جدۄں یُۄرپ تے امرِیکا دے کھِڈاری آپݨی سِکھر دی پھارم وِچّ ہُںدّے ہن اُہنے کھیڈاں کھیڈݨِییاں شُرُۄ کِیتِییاں۔ اُس نیں جمُّۄ توی دی چھائُݨی وِچّ پہِلاں پہِل آپݨے اُچّے کدّ کارن اُچّی چھال لائُݨی شُرُۄ کِیتی۔ اُدۄں تک اُہدا کدّ چھے پھُٹّ چار اِںچ ہۄ گِیا سی تے سرِیرک وذن دۄ مݨ تۄں ودھ گِیا سی۔ اُچّی چھال تۄں بِناں اُہ ہرڈلاں دی دَۄڑ وی لائی جاںدا تے ڈِسکس ہَیمر وی سُٹّی جاںدا۔ کۄچ اُنہاں دِناں وِچّ کۄئی ہُںدّا نہِیں سی۔ جِہڑا کۄئی کِسے کھیڈ وِچّ اگّے ودھدا اُہنُۄں ویکھ ویکھ ہۄر کھِڈاری اُویں کری جاںدے۔ جِیہدے `چ ودھّ ذۄر ہُںدّا اُہی پھسٹ آئُںدا۔ مکھّݨ سِںگھّ کدّ کاٹھ وجۄں تکڑا ہۄݨ کارن ہریک کھیڈ `چ آپݨے ہاݨِییاں نُۄں ہرا دِںدّا۔

1941 وِچّ جدۄں اُہ تِیہ سالاں دا ہۄئِیا تاں 123 پھُٹّ پَۄݨے اٹھّ اِںچ ڈِسکس سُٹّ کے ہذُۄر اہِمد دا رِکارڈ تۄڑن دے نال نواں نَیشنل رِکارڈ رکھّ گِیا۔ مُکابلا مِںٹّگُمری دے بُچّ سٹیڈِیئم وِچّ ہۄئِیا سی۔ مکھّݨ سِںگھّ دے دُۄجی وِشو جںگّ وِچّ اُلجھ جاݨ کارن اُہ کئی سال کھیڈ مُکابلِیاں تۄں لابھے رِہا۔ اُس دا رِکارڈ پھِر سۄم ناتھ نیں تۄڑِیا جۄ بائد وِچّ سپۄرٹس کالج دا پْرِںسِّیپل بݨِیا۔ جںگّ ہٹی تاں دیش دی وںڈّ ہۄ گئی۔ اُس پِچھّۄں 1949 وِچّ مکھّݨ سِںگھّ نیں مُڑ ڈِسکس نال ذۄر اذمائی کِیتی تے اِکّ دِن 136 پھُٹّ تھرۄء کر دِتّی۔ اِس ہِساب نال اُہ پھِر دیش دا اوّل نمبّر ڈِسکس سُٹاوا بݨ گِیا۔

 

1951 وِچّ پہِلِییاں ایشِیائی کھیڈاں ہۄئیِیاں۔ اُدۄں مکھّݨ سِںگھّ دی اُمر چالی سالاں دی ہۄݨ دے باوجُۄد اُہ بھارتی ٹِیم وِچّ چُݨِیا گِیا۔ نوِیں دِلّی دے نَیشنل سٹیڈِیئم وِچّ اُس نیں 130 پھُٹّ پَۄݨے گِیاراں اِںچ ڈِسکس سُٹّ کے سۄنے دا تمغا جِتّ لِیا۔ اُتھے اُس نیں جپان دے کہِںدّے کہائُںدے ڈِسکس سُٹاوے نُۄں پِچھاڑ دِتّا۔

مَیں پُچھِّیا٬ “ایشِییا دا گۄلڈ مَیڈل جِتّ کے کِویں لگّا؟” اُہ ماݨ نال دسّݨ لگّا٬ “ایشِییا دا گۄلڈ مَیڈل جِتِّیا تاں میرے پھۄٹُۄ وی لتھّے تے مَینُۄں خُشی وی بڑی ہۄئی۔ اپھسراں دِییاں میماں مَینُۄں ’اِدھر آئۄ مکھّݨ سِںگھّ‘ ’اِدھر آئۄ مکھّݨ سِںگھّ‘ کرن لگِّییاں۔” میماں دی نکل لا کے مکھّݨ سِںگھّ مِنّہا جِہا مُسکْرائِیا۔

“ایشِییا جِتّݨ پِچھّۄں ہۄر کِنّے سال ڈِسکس سُٹّی؟”

“جِنّی دیر مَیں پھَۄج `چ نَۄکری کردا رِہا اۄنی دیر ڈِسکس سُٹّدا رِہا۔ مَیں آپݨی کماںڈ واستے ڈِسکس تے ہَیمر دۄویں اِیوَیںٹ جِتّ لَیںدا سی۔ 1952 وِچّ پْرَیکٹِس کردِیاں `کیراں مَیں 140 پھُٹّ ڈِسکس سُٹّ دِتّی سی تے ہَیمر 155 پھُٹّ سُٹِّیا سی۔ جے ہُݨ واںگ اُہنِیں دِنِیں کۄچِںگّ دی سہُۄلت ہُںدّی تاں پتا نہِیں اسِیں کِتھے پہُںچّدے!”

“تُہانُۄں کھیڈ دے سِر `تے کۄئی ترکّی وی مِلی؟”

“کۄئی کھاس نہِیں۔ مَیں بتّی تۄں چھپںجّا تک چَۄوی سال پھَۄج دی نَۄکری کِیتی تے ہَۄلداری پَینشن لَے کے رٹَیر ہۄئِیا۔ `کیراں مَینُۄں ڈِو کماںڈر نیں پںجّاہ رُپئے دا اِنام گھلِّیا سی۔ اُہدے نال میرا ہَۄںسلا بہُت ودھِیا سی۔”

“اُہنِیں دِنِیں ہۄر کِہڑے اتھلِیٹ تُہاڈے مُکابلے `چ آئُںدے سن؟”

“پہِلاں میرا مُکابلا امر سِںگھّ نال ہُںدّا سی۔ لُدھِیاݨے دِییاں نَیشنل کھیڈاں `چ اُہ پھسٹ آئِیا سی۔ اُس پِچھّۄں نہِیں مَیں کِسے نُۄں `گاڑی لںگھّݨ دِتّا۔ پھِر پْردُمّݨ سِںگھّ چڑھ گِیا تے اُہدے نال ای بلکار سِںگھّ۔ تد تک میری اُمر وی واہوا ہۄ چُکّی سی۔”

مَیں کھادھ کھُراک بارے پُچھِّیا تاں مکھّݨ سِںگھّ ویروے نال دسّݨ لگّا٬ “نِکّے ہُںدِّیاں ساڈے گھر دُدھّ گھِئۄ دی کۄئی تھۄڑ نہِیں سی۔ لویرا آم ہُںدّا سی جِس کرکے کھُراک کھُلّہی ڈُلّہی کھادھی۔ پھَۄج وِچّ وی کدے کھُراک چںگّی مِل جاںدی کدے ماڑی۔ کدے سپَیشل کھُراک وجۄں دُدھّ دا گلاس تے اِکّ آںڈا لگّ جاںدا۔ مَیں کدے پکَۄڑا شکَۄڑا نہِیں کھادھا تے بِمار ٹھمار وی نٔہِیں ہۄئِیا۔ ہُݨ وی مَیں چاہ پِیݨ دی تھاں دہِیں کھاݨ نُۄں چںگّا سمجھداں۔”

گلّاں کردے کردے مکھّݨ سِںگھّ نیں مَیدان ولّ نذر گھُمائی تے آکھݨ لگّا٬ “ہُݨ لۄء ہرڈل لگّݨ ڈہی آ۔” مَیں کِہا٬ “کُجھ گھر پرِوار بارے وی دسّۄ۔” مکھّݨ سِںگھّ گھر دِییاں گلّاں نِشںگّ دسّݨ لگّا٬ “تُہانُۄں پتا پئی پہِلاں ہریک دی شادی نٔہِیں سی ہُںدّی۔ ساڈی تاں خَیر واہی وی گھٹّ ای سی۔ بسّ مہِیں چھہِیں رکھّ چھڈّݨِییاں تے وڈّی اُمر تک میرا وِیاہ ناں ہۄئِیا۔ پھِر 1947 `چ گیڑ بݨِیاں تے مَیں وی ٹبّر والا بݨ گِیا۔ پر میرے گھرۄں وِچاری بہُتی دیر جِیںدی ناں رہی تے تِنّ لڑکِییاں نُۄں جنم دیݨ مگرۄں گُذر گئی۔”

مکھّݨ سِںگھّ کُجھّ پل چُپّ ہۄ گِیا تے مَیں وی چُپّ رہِݨا مُناسِب سمجھِیا۔ مکھّݨ سِںگھّ نیں آپݨی ہڈّ بِیتی اگاںہ تۄری٬ “اۄدۄں تک مَیں ایشِییا دا چَیمپِیئن بݨ گِیا سی تے میری گُڈّی واہوا چڑھ گئی سی۔ 1954 دے سِیال `چ راولپِںڈّی ولّ دی اِکّ بھاپݨ نیں میرے نال وِیاہ کرا لِیا۔ رںگّ تاں میرا پکّا سی پر مَینُۄں وَیل کۄئی نہِیں سی۔ اَیویں کدے کدائیِں گھُٹّ پی لَیݨی پر واہ لگّدی دُدھّ گھِئۄ تے مِیٹ پھرُۄٹ ای کھاݨا۔ وڈیری اُمر دا ہۄݨ `تے وی بھاپݨ دے مَیں پسںدّ ساں۔”

مَیں نۄٹ کر رِہاں ساں کِہ ساڈا پُراݨا چَیمپِیئن بِناں کِسے لکۄء چھپۄء جاں ول چھل دے آپݨِییاں نِجّی گلّاں سچّۄ سچّ دسّ رِہا سی۔ اجّ کلّہ دے چَیمپِیئن اِئۄں نہِیں دسّدے۔ مَیں پُچھِّیا٬ “کدے پھرںٹّ `تے وی لڑن جاݨا پِیا؟” مکھّݨ سِںگھّ نیں کھبّا ہتھّ اگّے کر کے وِکھائِیا٬ “آہ گۄلی مَینُۄں پھرںٹّ `تے ای لگّی سی۔ پھرںٹِّیئر دے اِکّ پٹھاݨ دی گۄلی ٹُۄں ٹھاہ … کردی آئی تے میرا کھبّا ہتھّ وِنّہ گئی۔ پٹھاݨاں دِییاں گۄلِییاں مۄٹِییاں ہُںدِّییاں پر میرا پھِر وی بچاء ہۄ گِیا۔”

مَیں ہَیران ساں کِہ گرِیبڑے جِہے دِسدے اِس چَیمپِیئن اتھلِیٹ نیں ہالاں تک کۄئی غِلے شِکوے والی گلّ نہِیں سی کِیتی۔ اِںج گلّاں کر رِہا سی جِویں سبھ کاسے ولّۄں سںتُّشٹ ہۄوے۔ کئی رجّے پُجّے بںدّے اَیویں ای ’مر گئے‘ ’مر گئے‘ کری جاںدے ہن۔ تے کئی اجِہے وی ٹکّردے ہن جِنہاں دی پْراپتی جاں دیݨ کاݨی کَۄڈی دی وی نہِیں ہُںدّی پر ٹاہراں اِئۄں ماردے ہن جِویں دُنِییاں چلّدی ہی اُہناں دے سِر `تے ہۄوے۔

مَیں مکھّݨ سِںگھّ دِییاں لۄڑاں تھۄڑاں جانݨ لئی پُچھِّیا٬ “پرِوار نُۄں پالݨ لئی تُہاڈی آمدن دا کی وسِیلا اےَ؟” بذُرگ چَیمپِیئن دے چِہرے `تے پہِلاں تاں وِئںگّمئی مُسکْراہٹ آئی تے پھِر کُجھّ لجِّیا دے بھاواں نال لگّا٬ “کھِڈاری سبھ گرِیب ای ہُںدّے آ۔ امِیر ہۄݨ تاں پھَۄجی کِئۄں بݨن؟ میری ڈھائی تِنّ کِلّے پَیلی آ تے اینی پَیلی `چۄں بھلا کِنّی کُ آمدن ہۄئۄُ؟ جھۄٹِییاں رکھّ کے گُذارا کرِیدا۔ میرے پںجّ پُتّر آ پر اُہ نلائِک ای نِکلے آ۔ اۄدۄں `پْریشناں دا رِواج نہِیں سی ہُںدّا تے اَۄلاد وادھُۄ ہۄ گئی۔ مگرۄں اَیمرجںسّی `چ اگلِیا نیں `پْریشن وی کرتا پر اُہ کِس کمّ؟”

بابے دی گلّ ہسّݨ والی وی سی تے رۄݨ والی وی۔ مَیں پُچھِّیا٬ “کی گلّ پُتّر کِسے کمّ دھںدّے نہِیں لگّے؟” مکھّݨ سِںگھّ نیں دُکھی ہُںدِّیاں کِہا٬ “ایہۄ تاں دُکھّ آ۔ اِکّ نُۄں گڈّی نال لائِیا٬ دُۄجے نُۄں کارکھانے لائِیا۔ نِکِّیاں نُۄں کِہا٬ سہُرِئۄ ٹائِراں نُۄں پںچّر لائُݨے ای سِکھّ لئۄ۔ پر اُہ کِدھرے نہِیں چلّے۔ اِکّ تاں تماکُۄ وی لائُݨ لگّ پِئَے۔ بِیبِییاں بڑِییاں چںگِّییاں تے آپۄ آپݨے گھرِیں وسّدِییاں۔ مَیں مُںڈِّیاں نُۄں بھرتی لئی وی کھڑِیا پر اگاںہ وڈھّی دا سِسٹم چالُۄ ہۄ گِیا تے اُہ بھرتی ہُںدّے ہُںدّے رہِ گئے۔”

مَیں آخری گلّ پُچھّی٬ “تُسِیں کُجھّ ہۄر دسّݨا چاہُںدّے ہۄوۄں؟” میرے ہتھّ وِچّ ڈائِری سی تے مَیں اُس دِییاں گلّاں نالۄ نال نۄٹ کری جاںدا ساں۔ اُس نیں سمجھِیا شائِد مَیں کِسے سرکاری مہِکمے دا بںدّا ہۄواںگا جۄ اُس دی مدد کر سکاںگا۔ ایشِییا دا چَیمپِیئن رُک رک کے لِکھائُݨ لگّا٬ “لِکھۄ … میرِییاں تاں سارِییاں رِیجھاں پُۄری ہۄ گئیِیاں …۔ بتھیری دُنِییاں دیکھ لئی …۔ مَینُۄں مُںڈِّیاں دا ای پھِکر ماری جاںدا …۔ جے تُہاڈے ہتھّ وسّ آ تاں تُسِیں ای مارۄ کۄئی ہلّا …۔ جے میرے مُںڈّے کِدھرے چَۄکِیدار ای لگّ جاݨ تاں میری جان سُکھالی نِکل جے …۔”

مَیں ہُݨ پںجّاب جا کے پتا کراںگا کِہ اُس دی جان سُکھالی نِکلی ہَے جاں اجے جِیںدا ہی ہَے!