5 ستمبّر 1965 دی رات میرے چیتے وِچّ پکّی ترہاں اُکّری پئی ہَے۔ دِن چھِپدِیاں اچانک گۄلاباری ہۄݨ لگّ پئی سی۔ بِجلی دی کڑک ورگی آواذ سی تۄپاں دی۔ سُلیمانکی سڑک اُتّے سائیِکل ’تے جاںدا مَیں تہِک کے ڈِگّ پِیا ساں۔ میرے مُۄہرے جاںدے اِک ہۄر سائیِکل سوار نال وی اِہۄ کُجھ ہۄئِیا سی۔ اِس گھٹنا نُۄں بھاویں پںجّاہ سال ہۄ گئے ہن پر لگّدَے جِویں کلّہ دی گلّ ہۄوے۔

مَینُۄں دِلّی بَیٹھے نُۄں چِٹھّی آئی کِہ پْرۄ. گُربخش سِںگھّ سچّدیو اَیمّ. آر. کالج پھاذِلکا تۄں پںجّابی یُۄنِیورسِٹی پٹِیالے جا رہے ہن۔ مَیں اُہناں دی تھاں لَیکچرار لگّݨ لئی ارذی دیواں۔ پھاذِلکا دے کالج نال مَینُۄں مۄہ سی کِئُںکِہ مَیں اُتھّے چار سال پڑھِیا ساں۔ پْرۄ. سچّدیو میرے ادھِیاپک سن٬ جِنہاں نیں مَینُۄں لِکھݨ دی چیٹک لائی سی۔ بیشک میرا دِلّی دے اِک کالج وِچ لَیکچرار لگّݨ دا جُگاڑ بݨ رِہا سی٬ پھِر وی مَیں ارذی دیݨ پھاذِلکا کۄل آپݨی بھُۄیا دے پِںڈّ کۄٹھے چلا گِیا۔ اِس نِکّے جِہے پِںڈّ وِچ مَیں ستّ اٹھّ سال رِہا ساں اتے پھاذِلکا دے ڈی. اے. وی. سکُۄل تۄں تِنّ جماتاں تے اَیمّ. آر. کالج تۄں بی. اے. تک پڑھِیا ساں۔

5 ستمبّر دی شام نُۄں کالج دی ٹِیم دا بی. اَیسّ. اَیپھّ. دی ٹِیم نال ہاکی دا مَیچ سی۔ 1960-61 وِچ مَیں کالج دی ہاکی ٹِیم دا کپتان ساں۔ مُںڈِّیاں نیں مَینُۄں وی مَیچ کھیڈݨ لئی سدّ لِیا۔ مَیں کۄٹھے تۄں سائیِکل اُتّے کالج دے ہۄسٹل وِچ پہُںچِّیا پر بی. اَیسّ. اَیپھّ. دا سُنیہا آ گِیا کِہ اجّ مَیچ نہِیں ہۄویگا۔ تدے اِک پاکِستانی ہوائی جہاذ نیں پھاذِلکا شہِر اُتّۄں دی بہُت نِیواں ہۄ کے چکّر لائِیا۔ جہاذ دی تِکھّی گُۄںجوِیں آواذ نال لۄکاں دے دِل دہِل گئے۔ اسِیں شہِر دا چکّر لا کے ویکھِیا٬ جِتھّے وی چار بںدّے کھڑھے سن٬ سبھ جہاذ دِییاں گلّاں کر رہے سن۔

پاکِستان دے پْرَیذِیڈَیںٹ جنرل ایُۄب کھاں نیں اُسے دِن ریڈِیئۄ پاکِستان تۄں بھارت نُۄں دھمکی دِتّی سی۔ ہنہیرا ہۄݨ تۄں پہِلاں ہی مَیں پِںڈّ پہُںچّݨا چاہِیا۔ دِن ڈُبّ رِہا سی٬ مِںٹّگُمری نُۄں جاںدی سُلیمانکی سڑک اُتّے چھِپدے سُۄرج دی لالی لِشک رہی سی۔ مِیل پتھّراں اُتّے اُدۄں مِںٹّگُمری تے مُلتان دے ناں لِکھے ہۄئے سن۔ مَیں تِنّ مِیل دُۄر پِںڈّ ’کۄٹھے‘ نُۄں جاݨ لگّا تاں ساہمݨِئۄں اچانک تۄپاں دے پھائِر کھُلّہ گئے۔ پھائِرِںگّ بہُت تیذ تے بہُت اُچّی سی۔ تۄپاں نیں گڑگڑاہٹ پا دِتّی سی۔ پاکِستانی پھَۄج نیں ہَیڈّ سُلیمانکی ولّۄں ہلّا بۄل دِتّا سی۔ مَیں رِڑھ کے کھتاناں وِچ جا لُکِیا تے گۄلاباری رُکݨ ’تے واپس ہۄسٹل وِچ مُڑ گِیا۔

ہۄسٹل وِچ وِیہ پچّی مُںڈّے سن۔ اسِیں سڑک ولّ دی باہرلی کںدھّ کۄل شہِ کے بَیٹھے بارڈر ولّ جاںدِییاں پھَۄجی گڈِّییاں ویکھݨ لگّے۔ ہنہیرا ہۄ گِیا۔ تدے پھَۄجی اپھسراں دی اِک جِیپ ساڈے کۄل آ کے رُکی۔ اُہ ساتھۄں بارڈر دے پِںڈّاں بارے جاݨکاری لَیݨ لگّے۔ مَیں کۄٹھے تے ہۄر پِںڈّاں دا ویروا دسِّیا تاں اِک افسر نیں کِہا٬ آپ ہمارے ساتھ بَیٹھِیئے۔ مَیں بَیٹھݨ لگّا تاں ہۄسٹل دے وارڈن نیں مَینُۄں رۄک لِیا کِہ اگّے جاݨا خترے تۄں کھالی نہِیں۔ اسِیں جِنّا کُ دسّ سکدے ساں دسِّیا تے اُہ اگّے ودھ گئے۔ ہۄسٹل دا وارڈن پْرۄپھَیسّر کَۄشل کہِ رِہا سی٬ “ہُݨ کٹّا کٹّی نِکل کے رہیگا۔”

گۄلاباری لگاتار جاری سی۔ بارڈر دے پِںڈّاں تۄں لۄک گڈِّیاں اتے ٹْرَیکٹراں ٹرالِییاں ’تے چڑھے تے پَیدل تُرے آ رہے سن۔ مَیں سڑک ’تے کۄٹھے تۄں آئُݨ والِیاں نُۄں اُڈِیکݨ لگّا پر اُتھّۄں دا کۄئی بںدّا مَینُۄں آئُںدا ناں دِسِیا۔ مَینُۄں دھُڑکُۄ لگّا کِہ کۄٹھا کِتے پھَۄج دے گھیرے وِچ ہی ناں گِیا ہۄوے۔ پھِر خِیال آئِیا٬ ہۄ سکدَے کۄٹھے والے آوے ولّ دی کچّے راہ نِکلے ہۄݨ۔ مَیں ہاکی لَے کے سُلیمانکی چُںگّی ولّ گِیا۔ اُتھّے وی پِںڈّ دے کِسے بںدّے دے نِکل آئُݨ دا پتا ناں لگّا۔

دس کُ وجے مَیں کچّے راہ پِںڈّ آوے نُۄں ہۄ تُرِیا۔ اُدھّر کۄئی بںدّا آئُںدا جاںدا ناں مِلِیا۔ لامبھ-چامبھ کاہ دے بُۄٹے سن٬ اُہ ہِلّدے تاں ڈر نال میرا دِل وی دہِلدا۔ تد تک تۄپاں دے پھائِر بںدّ ہۄ چُکّے سن۔ ہنہیرا ساں ساں کر رِہا سی۔ کھیتاں وِچّ ڈرائُݨی چُپّ سی۔ اسمان وِچ تارے وی ڈرے-ڈرے لگّدے سن۔ ہوا نال ہِلّدِییاں جھۄنے دِییاں مُںجّراں گۄلِییاں چلائُںدِییاں لگّدِییاں سن۔ میرے کۄل ہاکی ہی میرا ہتھِیار سی۔ کِتے کِتے کۄئی بِیںڈا بۄلدا٬ جُگنُۄں جگدا تے ٹِڈّا ٹِرکدا۔ سِلّہِییاں پَیلِییاں وِچّ بھادۄں دی بھڑاس سی تے باسمتی دی کچّی مہِک۔ میرے پَیر گارے نال لتھ پتھ ہۄ گئے سن۔ پِںڈّ آوے پُجّا تاں کۄٹھے والے اُتھّے گڈّے تے ٹرالِییاں کھڑھائی کھڑھے سن۔ اُنہاں نُۄں ویکھ کے مَیں سُکھ دا ساہ لِیا۔ اُہ کہِ رہے سن٬ “تۄپاں ہُݨ بںدّ ہۄ گئیِیاں٬ پِںڈّ چھڈّ کے دُۄر کاہدے لئی جاݨَے؟” مَیں پھُپھّڑ ہۄراں نُۄں کِہا٬ “تۄپاں اُنہاں نیں آپاں تۄں پُچھّ کے نی چلائُݨِییاں۔ سارا شہِر نِکلی جاںدَے۔ مَیں آپ دیکھ کے آئِئَں۔ چلۄ چھیتی نِکلِیئے۔”

دھی راتِیں چالے پا دِتّے۔ کچّی نِیںدے جاگے نِیاݨے رۄ رہے سن۔ جۄ کُجھ مَیں 1947 دے بٹوارے بارے پڑھدا سُݨدا رِہا ساں اُسے ترہاں دا اُدۄں میرِییاں اکھّاں اگّے واپر رِہا سی۔ لۄکاں دا گڈِّیاں اُتّے اُدھڑ گُدھڑا سمان لدِّیا ہۄئِیا سی٬ بُڑھِییاں بچّے سمان اُپّر بَیٹھے سن تے بںدّے ڈںگّر پشُۄ ہکّی جا رہے سن۔ چار چُپھیرے بھاجڑ پئی ہۄئی سی۔ رستے وِچ ویکھِیا کِہ وادھُۄ بھار لدّݨ کرکے گڈّے پاس وجّے پئے سن تے گٹھّڑِییاں کھِلرِییاں پئیِیاں سن۔ پھُپھّڑ دِییاں چچیرِییاں بھَیݨاں مُکتسر کۄل گۄنییاݨے وِیاہِییاں سن۔ میری وڈّی بھُۄیا وی اُتھّے سی۔ اسِیں گۄنییاݨے چلے گئے۔

پھُپھّڑ ہۄرِیں کاہلی نال نِکلے سن٬ اِس لئی سمان نہِیں سن چُکّ سکے۔ کُجھ گھراں دے بذُرگ سمان تے ڈںگّراں دی راکھی لئی پِچھّے رہِ گئے سن جِنہاں وِچ میری بھَیݨ دا سہُرا٬ ماسڑ جگِیر سِںگھّ وی سی۔ بھَیݨ دا رِشتا بھُۄیا لَے گئی سی۔ بُڑھِییاں بچِّیاں نُۄں گۄنییاݨے چھڈّ کے اسِیں سمان کڈھّݨ لئی پھِر کۄٹھے نُۄں مُڑے۔ لۄک بارڈر دے پِںڈّاں ولّۄں اُٹھّے آ رہے سن پر اسِیں بارڈر ولّ جا رہے ساں۔ سانُۄں اُدھّر جاںدِیاں ویکھ کئی ہَیران سن۔ ساڈی ٹرالی جد کۄٹھے دے کھیتاں وِچ پُجّی تاں تۄپاں پھِر چلّ پئیِیاں۔ بڑی ذۄر دی گڑگڑاہٹ ہۄئی۔ ٹرالی تۄں چھالاں مار کے اسِیں کھالھِیاں وِچ جا لیٹے۔ گۄلے سِراں اُپّر دی جا رہے سن۔ مَیں پھُپھّڑ ہۄراں نُۄں کۄس رِہا ساں کِہ چںگّے بھلے نِکل گئے ساں٬ ہُݨ پھِر آݨ پھسے ہاں۔ کُجھ دیر بائد تۄپاں چُپّ ہۄئیِیاں تاں پھِر رِسک لَے لِیا۔ گھرۄں تردا تردا سمان چُکِّیا تے پشُۄ کھۄلہ کے مُۄہرے ہکّے۔ گُردوارے وِچّۄں گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دی بِیڑ وی لَے آںدی بھاویں کِہ مرِیادا نہِیں پالی جا سکی۔

لڑائی دِییاں خبراں ریڈِیئۄ تۄں آئی جاںدِییاں۔ پاکِستان دے چھاتاباجاں بارے پتا لگّی جاںدا کِہ پِںڈّاں دے لۄک اُہناں نُۄں اُتّردِیاں ہی پھڑی جا رہے سن۔ سمان کڈھّݨ لئی دُبارا کۄٹھے جاݨا پِیا۔ آوے تے کۄٹھے وِچکار ریلوے لائیِن لںگھّدی سی۔ اُتھّے بَیٹھے ماسڑ جگِیر سِںگھّ مِلے۔۔ اُنہاں نیں مَینُۄں ہدائِت کِیتی کِہ تُۄں اگّے ناں جاہ٬ اگّے خترا۔۔ پر مَیں اُنہاں دی گلّ ناں منّی تے سمان کڈھّݨ چلا گِیا۔ اگلے دِن دِلّی دے سْرِیرام کالج وِچ میرا اِںٹروِئۄُ سی٬ جِتھّے مَیں لَیکچرار رکھِّیا گِیا۔

دۄ دِناں بائد خبر مِلی کِہ ماسڑ جگِیر سِںگھّ دے تۄپ دا گۄلا آ وجّا تے اُہدا مَۄکے ’تے ہی دِہاںت ہۄ گِیا۔ ڈںڈّی اُتّے اُہدے اگّڑ پِچھّڑ جا رہے شیر سِںگھّ تے نِہال سِںگھّ بچ گئے۔ دۄ ہفتے بائد لڑائی بںدّ ہۄݨ ’تے اسِیں پھِر پِںڈّ گئے۔ مَیں سکُۄل دے جِس رُکھّ تھلّے بہِ کے دِلّی دے دۄستاں نُۄں خت لِکھے سن اُہ بمبّ ڈِگّݨ نال جڑھۄں پُٹِّیا گِیا سی۔ رُکھّاں دے ڈاہݨ بھنّے پئے سن تے کھیتاں وِچ تھاں پر تھاں گۄلِیاں دے ٹۄئے پائے ہۄئے سن۔

اِک دِن مَیں تباہی دے دْرِش ویکھݨ کۄٹھے تۄں مِیل پرہاں پِںڈّ مُہمّد پِیرے گِیا۔ گُردوارے دی مسِیت بݨائی ہۄئی سی تے جِتھّے ہلال کرن لئی ڈںگّر وڈھّے سن اُہ مِٹّی لہُۄ نال تر سی۔ بِیہِییاں وِچ سِگرٹاں دِییاں کھالی ڈبِّییاں تے ٹۄٹے کھِلرے پئے سن۔ کۄئی گھر سبُۄتا نہِیں سی بچِیا۔ اُہ پِںڈّ پاکِستانی پھَۄجاں دے کبذے وِچ آ گِیا سی تے دُشمݨ پھَۄج جۄ کُجھ کردی ہَے کِسے تۄں گُجھّا نہِیں۔ بںدّے مردے٬ پَیلِییاں اُجّڑدِییاں تے اسمتاں لُٹِّییاں جاںدِییاں ہن۔ اِںڈۄ-پاکِہ لڑائیِیاں دے دُکھّ بارڈر نیڑے دے لۄک ہی جاݨدے ہن۔ دِلّی تے اِسلاماباد بَیٹھِیاں نُۄں اِنہاں لڑائیِیاں دا اہِساس نہِیں۔ تدے تاں اُہ لڑائی لڑن دے تتّے بِیان دیݨۄ نہِیں ٹلدے۔