19 اپْرَیل 2001 دی سویر۔

لاہَۄر نالۄں وِچھڑݨ دا وکت آݨ پُجّا۔ ہۄٹل نُۄں چھڈّݨ دی پُۄری تِیاری کر لَیݨ تۄں پِچھّۄں مَیں جگتار نُۄں کِہا٬ ‘’اِک مِںٹّ ٹھہِرۄ۔ مَیں لاہَۄر نُۄں الوِدا کہِ لواں۔‘’

ہۄٹل دی پںجّوِیں مںذِّل ’تے ستھِت آپݨے کمرے ’چۄں باہر نِکل کے مَیں ٹَیرس ’تے آݨ کھڑۄتا۔ سُۄرج اجے چڑھِیا نہِیں سی تے شاںت گھسمَیلی رَۄشنی ’چۄں لاہَۄر شہِر ہَۄلی ہَۄلی اُدَے ہۄ رِہا سی۔ اُہۄ اُچّے نِیویں مکان تے اِمارتاں۔ مسجِداں دے گُمبّد۔ آسمان ’چ تَیردِییاں بدّلاں دِییاں نِکِّییاں ٹُکڑِییاں۔ مَیں لاہَۄر دے آخری درشن آپݨِییاں اکھّاں دِییاں پ

‘’ہُݨ آپاں سیف آں۔ لاہَۄر آ گِئَے۔ لَے بئی٬ اِچھّراں باذار دے باہر کار رۄکِیں۔ سُلیکھا نالے آپ شَۄپِںگّ کر لویگی تے نالے مَینُۄں بچِّیاں واستے سُۄٹ خرِید دِئۄُ۔‘’ جگتار نیں تسلّی نال کِہا۔
اِچھّراں بذار دے باہر گڈّی کھڑھی کرکے اسِیں باہر نِکلے تاں کاراں دی پارکِںگّ لئی پَیسے اُگراہُݨ والا آدمی ساڈے کۄل آئِیا۔ اسِیں اجے جیب نُۄں ہتھّ لا ہی رہے ساں کِہ ڈرائیِور نیں سانُۄں پُۄرے ہکّ نال کِہا٬ ‘’نہِیں٬ پَیسے نہِیں دیݨے۔‘’
پارکِںگّ پھِیس لَیݨ والا بںدّا پُچھّدِییاں نجراں نال ڈرائیِور ولّ ویکھݨ لگّا۔
‘’جاہ! پَیسے پُۄسے کۄئی نہِیں مِلݨے۔‘

اجّ ساڈا لاہَۄر وِچ آخری دِن سی۔ اِہ دِن وی اسِیں لیکھے لگِّیا ویکھݨا چاہُںدّے ساں۔ کسُۄر وِچ بابے بُلّہے شاہ دا مذار دیکھݨ دی تاںگھ تڑپی تاں مَیں ڈا. جگتار نُۄں کِہا کِہ اُہ ’شاہ جی‘ نُۄں کہِ کے کار دا بںدّۄبست کرے۔ ’شاہ جی‘ پْرمُکھّ اُردُۄ اخبار ’نوائے وکت‘ دا مُکھ کالم-نوِیس ہۄݨ کرکے اُہدی کار وِچ لاہَۄرۄں باہر نِکلݨا سانُۄں ودھیرے سُرکھِّئت لگّدا سی۔ اُںج ساڈے نال دے سارے لۄک ہی لاہَۄرۄں باہر گھُمّ پھِر رہے سن تے اِک گرُپّ تاں راولپِںڈّی تے پںجّا ساہِب دی یاترا ’تے وی نِکل چُکّا سی۔ ‘’کۄئی نہِیں پُچھّدا جی!’’ کہِ کے سارے تُ

سُۄرج ڈُبّ چُکّا سی۔ لائِلپُر شہِر رَۄشنِییاں وِچ جگمگ کرن لگّا۔ پْریم سِںگھّ دا تاں لائِلپُر تۄں باہر نِکلݨ نُۄں دِل نہِیں سی کر رِہا٬ جِویں میلا مُکّ جاݨ تۄں وی پِچھّۄں بچّے دا گھر پرتݨ نُۄں من نہِیں منّدا۔ اُس دے کہِݨ اُتے رائ اذِیذ-اُلّا نیں لائِلپُر دے گھںٹّا-گھر والے چَۄک وِچ کار لِیا کھڑھی کِیتی۔ پْریم سِںگھّ چَۄک وِچۄں نِکلدے اٹھّاں-بذاراں تے اُنہاں وِچۄں نِکلدِییاں گلِییاں وِچ گھُمّݨا چاہُںدّا سی۔ اُنہاں دُکاناں نُۄں دیکھݨا چاہُںدّا سی جِنہاں تۄں اُہ کدی سَۄدا-سامان خرِیددا رِہا سی۔ اُنہاں مکاناں نُۄں نِہارنا چاہُںدّا سی٬ جِن

پْریم سِںگھّ دے خالسا سکُۄل دے اَین ساہمݨا اِلاکا اُہۄ ہی سی جِتھّے پْریم سِںگھّ دا گھر ہُںدّا سی۔ ماڈل ٹائۄُن ناں دا گھُگّ وسّدا اِہ اِلاکا بھاویں کِنّا پھَیل گِیا سی٬ کِنّا ودھیرے گہِ-گچّ وسّ گِیا سی پر پْریم سِںگھّ نُۄں وِشواس سی کِہ سکُۄلۄں نِکلدِیاں ہی تھۄڑھی وِتھّ اُتے بݨِیا آپݨا مکان اُہ پل-چھِݨ وِچ لبھّ لویگا۔ اُہ ساڈے اگّے اگّے کاہلی کاہلی تُرِیا جا رِہا سی۔ کِسے ستھانک واسی نُۄں آپݨے گھر دا اتا-پتا پُچھّݨ دی اُس نُۄں کۄئی لۄڑ نہِیں سی۔
‘’اَیتھے کھالی جگہا ہُںدّی سی۔ مِئُںسپل کمیٹی دے کُیاٹر ہُںدّے سن۔ دۄ ہی تاں گھر بݨے سن اُدۄں۔ اِ

‘’لئۄ جی! آ گِیا جے میرا لائِلپُر۔‘’ پْریم سِںگھّ وِچ بابے کرم سِںگھّ دی رُۄہ آݨ وڑی۔
وڈّے بۄرڈ ’تے لِکھے اکھّر چمک رہے سن۔
City of Textile Welcomes you.
اِہۄ ہی سی اُہ اِلاکا جِس نُۄں کدی ساںدل بار کِہا جاںدا سی۔ ساںدل دُلّے دے پِئۄ دا ناں سی٬ اِس لئی اِس نُۄں ’دُلّے دی بار‘ وی آکھِیا جاںدا سی۔ اِہۄ سی اُہ اِلاکا جِس بارے ہِجرت کر کے بھارت پُجّے لۄک اکسر ذِکر کردِیا کردے تے ہر گلّ نال آکھدے٬ ‘’جدۄں اسِیں بار وِچ ہُںدّے ساں٬ اُدۄں گلّ ای ہۄر سی۔‘’
’بار‘ دا وار-وار ذِکر ہۄݨ کرکے ‘’جدۄں اسِیں بار وِچ ہُںدّے

وِیہ بائی سال پہِلاں گُرمِیت دا چھۄٹا بھرا نِمّا جتھے نال ننکاݨے ساہِب گِیا سی۔ ننکاݨے ساہِب گُردُیارے دے مُکھّ گیٹ دے باہر سدا واںگ مُسلماناں دی بھِیڑ اِکّٹھی سی۔ اِدھرۄں گئے سِکھّ لائۄُڈ سپِیکر اُتے آپݨے آئُݨ بارے تے آپݨے پِںڈّاں دے کِسے بںدّے دے باہر آئے ہۄݨ بارے پُچھّ رہے سن۔ باہر کھلۄتی بھِیڑ وِچۄں وی مُسلمان بھرا وکھّۄ-وکھّرے سِکھّ بھراواں نُۄں اُنہاں دے ذِلے تے پِںڈّ دا نام پُچھّ رہے سن۔ گُلام نبی نیں آواذ دِتّی٬ ‘’بھراوۄ! تُہاڈے ’چۄں کۄئی جلںدھّر ذِلے دا ہۄوے؟‘’
نِمّے نیں ہامی بھری تاں اُس نیں پِںڈّ دا ناں پُچھِّیا۔ ’ڈھڈّا‘ سُݨ

لائِلپُر پْریم سِںگھّ دے وڈیرِیاں دا شہِر سی۔ اِس شہِر وِچ اُس دا بچپن تے جُیانی دے مُڈھلے سال بِیتے سن۔ شیخُۄپُرے دی نِراشا دھۄ کے اُہ اگلی مُہِمّ لئی تِیار کھڑھا سی۔ لائِلپُر جاݨ لئی۔ آپݨی جنم بھۄں ویکھݨ لئی۔ گُیاچی ہۄئی اُتیجنا اُس وِچ پھِر پرت آئی سی۔
‘’چناب بسّ سروِس چلّدی ہُںدّی سی اُدۄں‘’, اُہ پُراݨے چیتِیاں ’چۄں بۄلِیا٬ ‘’تِنّ گھںٹّے لگّدے سن اُس بسّ وِچ لائِلپُر تۄں لاہَۄر جاݨ دے۔‘’
اُہ آپݨے رئۄں وِچ بۄلی جا رِہا سی۔ ساہمݨے سڑک کِنارے اِک کار کھڑۄتی سی تے اِک سردار اُس دی باری نُۄں ہتھّ پا کے کھلۄتا سی۔ ستِنام ماݨک ن

اسِیں شیخُۄپُرے پُجّے تاں بدّلاں نیں اسمان پُۄری ترہاں ڈھک لِیا۔ مَۄسم دِل نُۄں مۄہ لَیݨ والا سی۔ پِچھلے دِنِیں پَے کے ہٹے مِیںہ سدکا رُمک رہی ہوا وِچ نمی سی۔ ’شیکھُۄپُرا‘ بچپن تۄں ہی بہُت پڑھِیا تے جاݨِیا جاںدا نام سی۔ گُرُۄ نانک دیو دا لیکھ لِکھدِیاں پہِلی ستر اکسر اِہۄ ہی ہُںدّی سی٬ ’آپ دا جنم مہِتا کالُۄ تے ماتا تْرِپتا دے گھر رائ بھۄئ دی تلوںڈّی (جِس نُۄں اجّ-کلّہ ننکاݨا ساہِب آکھدے ہن) ذِلا شیخُۄپُرا وِچ ہۄئِیا۔‘
شیخُۄپُرا نال جُڑِییاں گلّاں میرے من وِچ آ رہِییاں سن۔ راݨی جِںدّاں نُۄں اںگّریذاں نیں پہِلی وار گْرِفتار ک

ہۄٹل پُجّ کے کھاݨا کھاݨ تۄں بائد جگتار تاں لیٹ گِیا تے مَیں سویر دے لمّے سپھر بارے سۄچݨ لگّا۔ جے مَیں سویرے راولپِںڈّی٬ پںجّا ساہِب دی یاترا ’تے جاݨا سی تاں مَینُۄں آپݨا سامان پَیک کرکے نال ہی لِجاݨا پَیݨا سی کِئُںکِہ یاترا اُپرںتّ 19 اپْرَیل نُۄں سِدھّا سویرے لاہَۄر ریلوے سٹیشن ’تے ہی پُجّݨ دا پْرۄگرام سی۔ رات نُۄں مَیں سامان سامبھدِیاں ڈا. جگتار نُۄں اجے وی آپݨے نال جاݨ لئی منا رِہا ساں پر٬ ’سِہت اینے لمّے سپھر دی اِجاذت نہِیں دِںدّی‘ والا اُہدا بہانا سچّا ہی لگدا سی۔ لاہَۄر دی یاترا کردِیاں وی اُہ اکسر ہپھ تھکّ جاںدا سی۔ کُجھ

سڑک مُڑ کے اسِیں سِدھّے اُس سڑکے پَے گئے جِس ’تے دۄ کُ سَۄ گذ دی وِتھّ اُتے رَۄشنِییاں وِچ شاہتاج ہۄٹل چمک رِہا سی۔ سانُۄں کۄل دی تُرِیاں جاںدِیاں ویکھ کے اِک سٹھّ-ستّر سال دا بذُرگ پِچھّۄں کہِݨ لگّا٬ ‘’سردارۄ! کی ہال جے!’’
اسِیں پِچھّے مُڑ کے اُس نُۄں دُیا-سلام کِیتی تاں اُہ کہِݨ لگّا٬ ‘’تُسِیں اُدۄں جے ساڈے نال رل جاںدے تاں چںگّا سی۔ ساڈے بابے دا آکھا منّ جاںدے٬ کائِدے آذم دا٬ تاں اجّ اینے دُکھی ناں ہںُّدے…۔ ویکھ لۄ ہُݨ تُہاڈے نال کی پئی ہںُّدی اے…تے اُدھر کشمِیر ’چ کی کردے پئے نیں…۔‘’
اسِیں اُس دی گلّ نُۄں ہسّ کے ٹال دیݨا ہی

پھلَیٹِیذ ہۄٹل پُہںچّے تاں پتا لگّا پُلِیس نیں سُنیہا بھیجِیا سی کِہ نِئم انُسار بھارتی ڈَیلِیگیٹاں نیں پُلِیس کۄل آپݨی ہاذری کِئۄں نہِیں لوائی۔ اِہ کمّ تاں پہِلے دِن ہی ہۄݨا چاہِیدا سی پر پْربںدھّکاں ولۄں کۄئی نِسچِت آدیش جاں سلاہ ناں مِلݨ کارن٬ ‘’کُجھ نہِیں ہُںدّا‘ کہِ کے سارے کانفرںسّ دے میلے-گیلے وِچ رُجھّ گئے۔ ہُݨ اِکدم سِر آ بݨی۔ بھِیڑ کارن سارے لۄک سویر دے پریشان سن۔ کدی اَیسّ.اَیسّ.پی. دے دفتر تے کدی تھاݨے دے چکّر لا رہے سن۔ ستنام ماݨک مَینُۄں کہِݨ لگّا:
‘’اسِیں تاں یار سویر دے ایییسے ہی کھلجگݨ وِچ تِنّ-چار گھںٹّے خراب کر

اجّ اسِیں لاہَۄر دا شاہی کِلا دیکھݨ جاݨا سی۔ اُمر گنی٬ رِذوان اہِمد سمیت آپݨی کار لَے کے ہاذر سی۔ اسِیں نہا دھۄ کے تِیار ہۄئے تاں کھاور راجا وی آپݨی لڑکی البرکات تے آپݨے دۄ سۄہݨے مںُّڈِیاں دے ساتھ وِچ گُجراںوالا تۄں آ پُجّی۔ اُہ آپݨے مُکمّل پرِوار سمیت ڈا. جگتار نال دِہاڑی گُذارنا چاہُںدّی سی۔
ناشتا تاں ہۄٹل وِچ وی کِیتا جا سکدا سی پر جگتار دی اِچھّا سی کِہ کِلے ولّ جاݨ تۄں پہِلاں لاہَۄر دی بہُچرچِت ’پھُۄڈ سٹرِیٹ‘ وِچ ناشتا کرِیئے۔ اِس بہانے اُہ وی اُس جگہا نُۄں دیکھ لویگا۔ اُہ گوال مںڈّی وِچلی ’پھُۄڈ سٹرِیٹ‘ دے جلَۄء دِییا

اُمر گنی تے رِذوان پِچھلی رات اُمر گنی دے پُراݨے بیلِییاں نُۄں مِلݨ گُجراںوالے چلے گئے سن۔ کلّہ لاہَۄر دا شاہی کِلہا تے شاہی مسجِد ویکھݨۄں رہِ گئے ساں٬ اِس لئی اُمر گنی ہُرِیں سویرے اٹھّ وجے ہی ساڈے کۄل ’شاہتاج ہۄٹل‘ وِچ پہُںچّ گئے۔ تھۄڑھی دیر بائد جگتار دا اِک ہۄر پْرسںسّک شائِر نوِید شہِذاد وی پہُںچّ گِیا۔ نوِید ہُرِیں جلںدھّر دی بالۄکی بستی دے رہِݨ والے سن۔
گلّاں دیش دی وںڈّ دے سںتّاپ تۄں لَے کے چلّدِییاں چلّدِییاں کشمِیر تکّ پُجِّییاں٬ پھِر پاکِستان دی ہکُۄمت تک تے اُس تۄں بائد اِلاکے اتے ذباناں دے آدھار اُتے پاکِستان وِچ پ

اسی ’وِلیج رَیسٹۄرَیںٹ‘ دا چکّر لا کے پرت وی آئے ساں پر اجے سبھِیاچار پْرۄگرام شُرُۄ نہِیں سی ہۄئِیا۔ ہۄر تاں ہۄر اںدّرلے ہال دا تاں اجے تک درواذا وی نہِیں سی کھُلّہا۔ باہر لۄکاں دی اِک وڈّی بھِیڑ سی۔ اینی بھِیڑ دا تاں چھۄٹے جِہے ہال وِچ سما سکݨا وی نامُمکِن سی۔ کِسے پْربںدھّک نیں ہَۄلی جِہی میرے کنّ وِچ کِہا٬ ‘’تُسِیں کھبّے رُخ ہۄ  کے ہۄٹل دے پِچھلے ہِسّے ولّ جا کے پِچھلے درواذے راہِیں ہال وِچ چلے جائۄ۔ بھِیڑ تۄں بچا کرن لئی اسِیں اِہۄ ہی ترِیکا اختِیار کِیتا ہَے۔‘’
اِںج بھارتی ڈَیلِیگیٹاں نُۄں ہَۄلی ہَۄلی گُپت تَۄر ’تے سُۄچِت کِیتا

15 اپرَیل دی سلۄنی شام لاہَۄر شہِر دِییاں رَۄشنِییاں وِچ دمک رہی سی جدۄں اسِیں پھلَیٹِیذ ہۄٹل پہُںچّے۔ اجّ رات کانفرںسّ ہال وِچ ہی سبھِیاچارک پْرۄگرام ہۄݨا سی۔ پرسۄں رات کانفرںسّ دے پہِلے دِن اِسے ہی ہال وِچ رات بھر کوی دربار چلِّیا سی۔ کلّہ رات جدۄں اسِیں رائ اذِیذ اُلا کھاں دی پْراہُݨچاری دا آنںدّ ماݨ رہے ساں تاں ساڈے ساتھی ڈَیلِیگیٹ پْربںدھّکاں ولۄں تِیار کروائِیا ناٹک دیکھ رہے سن۔ بُلّہے شاہ دے جِیون سماچاراں نال سبںدھّت آم لۄکاں دے پَیںتڑے تۄں ستھاپت تاکتاں دا وِرۄدھ کردا تے مذہباں دِییاں ہدّاں تۄں پار اِنسانی ایکے دا ہۄکا دِں

پْرسِدھّ سُۄپھی سںتّ سائیِں مِییاں مِیر دی یادگار پھَۄجی چھائُݨی دے پچھّم وِچ٬ مِییاں مِیر دے ناں ’تے بݨے پّّچھمی ریلوے سٹیشن تۄں لگپگ ادھّا مِیل دُۄر ستھِت ہَے۔ پھَۄجی چھائُݨی دا ناں وی سائیِں مِییاں مِیر دے ناں نال ہی سبںدھّت ہَے جِس نُۄں آم تَۄر ’تے ’مِییاں مِیر چھائُݨی‘ آکھِیا جاںدا ہَے۔ کِنّا اجِیب اِتفاک ہَے۔ سُلہا اتے مُہبّت دا پَیگام دیݨ والے دے ناں اُتے ہی پھَۄجی چھائُݨی٬ دا ناں رکھِّیا گِیا۔ اںگّریذاں نیں پںجّاب اُتے کبذے تۄں پِچھۄں پہِلاں تاں انارکلی دے ستھان ’تے پھَۄجی چھائُݨی کائِم کِیتی سی۔ پر انارکلی دا اِلاکا اُدۄں پھَۄجِییاں دی سِہت اتے تںدّرُستی دے

ڈا. جگتار دی ڈائِری اُس دے پاکِستانی مِتّراں دے ٹَیلِیپھۄن نمبّراں نال بھری ہۄئی سی۔ پہِلے دِن سویرے اُٹھدِیاں ہی اُسنے ٹَیلِیپھۄن چُکِّیا تے لاہَۄر دے ستھانک تے نیڑے-تیڑے دے مِتّراں نُۄں آپݨے آئُݨ دی خبر دِتّی۔ اگلے دِن سویرے مَینُۄں کہِݨ لگّا٬ ‘’سںدھُّۄ! یار آہ پھۄن پھڑائیِں ذرا۔ پاکپٹن ’چ آپݨا مِتّر ہَے اِک اُمر گنی…اُہنُۄں کہِںدّے آں…آپݨی کار-کُۄر لَے کے آوے۔ سانُۄں گھُماوے-پھِراوے…دۄ دِن لاہَۄر وِچ…۔‘’
ہَیرانی دی گلّ٬ پھۄن سُݨدِیاں ہی اُمر گنی تِیار ہۄئِیا۔ دُپہِر تک ڈرائیِور تے کار سمیت اُہ پھلَیٹِیذ ہۄٹل آݨ پُجّا۔ سلیٹی رںگّ دی سلوار

اجے دِن دا چانݨ لاہَۄر دے پِںڈّے نُۄں سُنہِری کِرناں دے پۄٹِیاں نال سہِلا ہی رِہا سی جدۄں اسِیں چاہ پاݨی پی کے ’مسئۄُد خدّر پۄش ٹرسّٹ‘ والے سماگم تۄں وِہلے وی ہۄ گئے۔ رگھبِیر سِںگھّ دی پتنی سُلیکھا نیں مَینُۄں اِشارا کِیتا کِہ جے جگتار ہُرِیں منّ جاݨ تاں آپاں انارکلی باذار ولّ شہِر دا اِک گیڑا ہی کڈھّ آئیِئے۔ اُمر گنی اجّ لاہَۄر وِچ ہی رُک گِیا سی۔ کار ساڈے کۄل سی۔ جگتار نُۄں تاں اساں منا ہی لَیݨا سی۔
اُمر گنی دی وڈّی کار وِچ مَیں٬ رگھبِیر تے سُلیکھا پِچھّے بَیٹھے تے جگتار تے اُمر گنی ڈرائیِور والی سِیٹ دے نال۔ گڈّی لاہَۄر دِییاں س

کانپھرںسّ دا اجّ بائد دُپہِر دا سَیشن نہِیں سی ہۄ رِہا۔ اُس دی تھاں سارے ڈَیلِیگیٹاں نُۄں ’مسئۄُد خدّر پۄش ٹرسّٹ‘ ولۄں کروائے جاݨ والے اِنام وںڈّ سماگم وِچ ہاذر ہۄݨ دا سدّا سی۔ اِہ سماگم پھلَیٹِیذ ہۄٹل دی تھاں لارںسّ گارڈن ولّ جاںدی سڑک ’تے بݨے الہمرا کمپّلَیکس وِچۄں اِک وڈّے ہال وِچ ہۄ رِہا سی۔
ساڈے جاںدِیاں نُۄں سماگم شُرُۄ ہۄ چُکّا سی تے سارا ہال کھچاکھچ بھرِیا ہۄئِیا سی۔ ہال دِییاں اِک ہذار دے کرِیب سِیٹاں تاں پُر سن ہی سگۄں کُرسِییاں دے وِچۄں لںگھّݨ والا لاںگھا وی بَیٹھݨ والِیاں نیں گھیرِیا ہۄئِیا سی۔ اسِیں ہال دے پِچھلے درواذے ولۄں