دُنِییاں بھر دا ہر وِئکتی سِدھّے اسِدھّے تَۄر تے کھیتی نال جُڑِیا ہۄئِیا ہَے۔ کِسے وی رُۄپ وِچّ ورتِیا جاوے اناج بِناں کِسے نُۄں نہِیں سردا۔ سِدھّی جِہی گلّ اےَ سبھ دے ڈھِڈّ لگّے ہۄئے نیں اِہناں نُۄں بھرن واستے اناج٬ پھلھ٬ سبذِییاں آدِ دی ذرُۄرت ہُںدّی ہَے۔ اُہ سانُۄں کھیتاں وِچّۄں مِلدے ہن۔ اسِیں آپݨی تھالھی وِچّ پئے بھۄجن دے پِچھّے ہۄئی مِہنت بارے سۄچِیئے تاں سبھ تۄں ودھّ مِہنت کِرتی کِسان دی ہُںدّی ہَے۔ کِسان کھیت واہُںدّا سںوّاردا ہَے۔ پھِر ... چِڑِییاں- جنَۄراں دے بھاگِیں٬ ہالھی-پالھی دے بھاگِیں٬ راہی-پاںدھی دے بھاگِیں ... آکھ کے بِیج بِیجدا ہَے۔ بی

ذِںدّگی اَۄکھاں- سَۄکھاں٬ دُکھّاں -سُکھّاں٬ ہاسِیاں -اُداسِییاں دا مِشرݨ ہَے۔ اُۄں تاں ہر بںدّے نُۄں ہر رۄذ کُجھّ ناں کُجھّ نواں سِکھّݨ نُۄں مِلدا ہَے بشرتے کِہ بںدّے نُۄں سِکھّݨ دی بھُکھّ پِیاس ہۄوے۔ کئی وار جدۄں آپݨی تۄر تُردی ذِںدّگی وِچّ کۄئی وادھ گھاٹ آ جاںدی ہَے تاں بڑا کُجھّ سۄچݨ 'تے مجبُۄر ہۄ جاںدے ہاں۔

پِچھلے دِنِیں آئے مِیںہ ہنیری وِچّ کافی نُکسان ہۄئِیا۔ کُدرتی گلّ ہَے تیذ جھکھّڑ آئُݨ نال بِجلی وی پْربھاوِت ہُںدّی ہَے۔جدۄں بِجلی دے کھمبھّے ٹُٹّے ہۄݨ, تاراں اُتّے وڈّے وڈّے درکھّت ٹُٹّ کے ڈِگّے ہۄݨ تاں اِہناں چِیذاں دی مُرں

ادھِیاپک راشٹر دا نِرماتا ہَے۔ ادھِیاپک مۄمبتّی دی ترہاں ہُںدّا ہَے جۄ آپ جل کے دُۄجِیاں نُۄں رۄشنی دِںدّا ہَے۔ پر مَیں کئی وار مہِسُۄس کِیتا کِہ مۄمبتّی اتے اُس دا دھاگا تاں جل کے ختم ہۄ جاںدا ہَے۔ پر ادھِیاپک تاں ہمیشا گِیان رُۄپی رَۄشنی وںڈّدا ہَے٬ اِہ گِیان کدے وی ختم نہِیں ہُںدّا سگۄں اگّے دی اگّے جۄت تۄں جۄت جگدی رہِںدّی ہَے۔ سُہِرد ادھِیاپک رِٹائِر ہۄݨ تۄں بائد وی ناں تیل مُکّݨ دِںدّے ہن ناں ہی گِیان دی بتّی بُجھّݨ دِںدّے ہن سگۄں اُہ آپݨا سرِیر مُکّݨ تۄں پہِلاں بہُت سارے گِیان دے دِیوے جگا جاںدے ہن جۄ ہنیرے راہاں نُۄں ہمیشاں رَۄشن

ساڈے جِیون وِچّ رُکھّاں دی مہتّتا لئی بس اِکّۄ گلّ کہِݨی بݨدی ہَے جے رُکھّ ہن تاں ساڈا جِیون ہَے۔ رُکھّ ہرے بھرے٬ اسِیں وی کھُشہال۔ رُکھّ سُکّ مُکّ گئے تاں اسِیں وی سُکّ مُکّ جاواںگے۔ اسِیں بھاویں دھِیان دیئیِئے جاں ناں اسِیں رُکھّاں نال اتے رُکھّ ساڈے نال بھاوناتمک تَۄر تے وی جُڑے ہۄئے ہاں۔ تھۄڑھا جِہا اںدّرۄں باہرۄں من شاںت کر کے رُکھّاں دے نیڑے جائیِئے تاں اسِیں اُہناں نال گلّاں کرن لگّ پَیںدے ہاں۔ اُہ وی ساڈِییاں گلّاں دا جواب دِںدّے پْرتِیت ہُںدّے ہن۔

اِہ تاں ساڈے وِگِیانکاں نیں سِدھّ کر دِتّا ہَے کِہ رُکھّ کھُش وی ہُںدّے ہن٬ دُکھی

" میرے باپُۄ نُۄں تاں ساری اُمر پَیسا کمائُݨا نی آئِیا بیبے۔" بِںدّر آپݨی ماں نُۄں نِہۄرا ماردا۔

"کۄئی ناں پُتّ... اُہنُۄں تاں نہِیں آئِیا... تُۄں ہُݨ آودے ہِساب نال کما لَے۔"

" دیکھِیں تیرے پُتّ دی چڑھائی...۔" اُہ آپݨی ماں نُۄں آکھدا۔

" ربّ تیری کمائی 'چ برکت پاوے۔" اُہ اسِیس دِںدّی۔

" برکت نی بیبے... برکتاں آکھ۔" اُہ چاملہ کے آکھدا۔ ماں ہَیرانی نال اُس ولّ تکّدی۔ کئی وار اُسدِییاں اِہۄ جِہِییاں گلّاں باپُۄ دے کنِّیں وی پَے چُکِّییاں سن۔ باپُۄ نُۄں آپݨے بذُرگاں دِییاں کہِییاں گلّاں چیتے آئُںدِییاں٬

"جے

پُراݨے سمِیاں تۄں بڑی پْرچلِّت گلّ جاں کہاݨی ہَے کہِںدّے ...اِکّ وار اِکّ مُساپھر سادھُۄ کِسے بِیبی دے گھرے دُپہِرا کٹّݨ لئی رُک گِیا۔ بھلے ویلے سن بِیبی نیں سادھُۄ نُۄں ربّ ولّۄں بھیجِیا پھرِشتا اتے اُس دی سیوا کرن نُۄں آپݨے وڈّے بھاگ سمجھِیا۔ جل-پاݨی چھکا سادھُۄ واستے چَۄل بݨائُݨ لگّی۔ اُہ بِیبی نُۄں بہُت سارِییاں گلّاں پُچھّݨ لگِّیا۔ بِیبی نُۄں کھِجھ چڑھن لگّی۔ ہدّ تاں اُدۄں ہۄ گئی جدۄں اُہنے وِہڑے وِچّ بنّہی مجھّ ویکھ کے آکھِیا٬"تُسِیں گھر دا بُۄہا چھۄٹا رکھِّیا ہۄئِیا جے بھلاں تُہاڈی مجھّ مر گئی اِس نُۄں باہر کِویں کڈھّۄگے؟" بھاویں اُس سمیں بِیبی دا

راجے مہاراجِیاں سمیں تِییاں دا اِتِہاس بھاویں ودھِییا ناں رِہا ہۄوے۔ پر بدلدی-بدلدی اِہ رِیت کُڑِییاں دا کھُشِییاں چاواں بھرِیا پِیارا تِئُہار بݨ گئی۔ سائُݨ مہِینے جدۄں وی تِییاں دا گِدھّا پائُںدِییاں آپݨِییاں پِیارِییاں سہیلِییاں نُۄں مِلدِییاں کُڑِییاں دی کھُشی ہدّاں تۄں پار ہۄ جاںدی ہَے تاں اُہ تِییاں لوائُݨ والھِیاں لئی اسِیساں دی جھڑی لا دِںدِّییاں ہن-

تِییاں وے لوائُݨ والھِیا٬

تیری جِیوے پُتّراں دی جۄڑی٬

سائُݨ دا مہِینا ساڈے سبھِّیاچار وِچّ کھاس تھاں رکھّدا ہَے۔ جیٹھ ہاڑھ دِییاں ہڈّ ساڑدِییاں دھُپّاں تۄں بائد کُدرت مِہربان ہُںدّی ہَے

پِچھلِییاں چۄݨاں ویلے دی گلّ ہَے اِکّ نَۄجوان دا پِیارا نیتا کِسے دُۄجی پارٹی وِچّ چلِیا گِیا۔ اُہ وِچارا مرنہاکا ہۄ گِیا ۔ اُس وِچارے نُۄں سارے پاسے دھُۄڑ جِہی اُڈدی جاپدی جِویں دھُۄڑ اُسدا مُۄںہ سِر اٹّدی ہۄوے۔ اُہ کئی دِن گھرۄں باہر ناں نِکلِیا کِتے کۄئی نیتا دے ٹپُۄسی مارن نُۄں لَے کے اُس نُۄں شرمِںدّا ناں کر دیوے۔ پر اجّ کلّہ کِسے نُۄں کُجھّ کہِݨ جاں کہائُݨ لئی گھرۄں باہر نِکلݨا ذرُۄری نہِیں بس اِکّ مۄبائیِل پھۄن ہۄݨا چاہِیدا ہَے جۄ تکرِیبن سبھ کۄل ہی ہُںدّا۔ اُس نُۄں نیتا جی دے ہکّ وِچّ پائے سٹیٹس سَۄݨ ناں دِںدّے۔ کدے اُہ آپݨے نیتا دی کِسے م

ہۄلی دا تِئُہار رںگّاں دا تِئُہار ہَے اتے اِہ پھگّݨ دی پُۄرنماشی نُۄں منائِیا جاںدا ہَے۔ اِس دِن نال کئی کتھاواں جۄڑِییاں ہۄئیِیاں ہن۔ شِو جی ولّۄں کامدیو نُۄں بھسم کرن دی٬ بھگوان کْرِشن ولّۄں پُۄتنا نُۄں مارن دی کتھا آدِ۔ پر مُکھّ تَۄر ’تے ورݨن ہۄلِکا اتے پْرہِلاد دی پَۄراݨِک کتھا دا ہی ہُںدّا ہَے۔ ہۄلِکا ہرناکھش دی بھَیݨ اتے وِشنُۄں بھگت پْرہِلاد دی بھُۄیا سی۔ کِہا جاںدا ہَے کِہ اُس نُۄں ور پْراپت سی جیکر اُہ آپݨی چادر وِچّ لِپٹ کے اگّ وِچّ وی بَیٹھ جاوے تاں اگّ اُس نُۄں ساڑ نہِیں سکدی سی۔ اُس نیں آپݨے راخش بھرا دے مۄہ وِچّ پھس کے آپݨے ہی پوِ

ساہِب شْری گُرُۄ نانک پاتشاہ جی دے جنم دِہاڑے دِییاں رَۄݨکاں بچپن تۄں ہی دیکھدے آ رہے ہاں۔ گُردُیارا ساہِب آکھںڈّ پاٹھ پْرکاش کروائے جاںدے ہن۔ کتّک دی پُۄرنماشی نُۄں بھۄگ پائے جاںدے۔ سارے پِںڈّ وِچّ وِیاہ ورگا ماہَۄل ہُںدّا ہَے۔ بِیبِییاں لںگّر بݨائُݨ دی سیوا کردِییاں٬ وِیر ورتائُݨ دی سیوا کردے ہُںدّے۔ سارا دِن گُرُۄ نانک پاتشاہ نال سمبّںدھِّت سپِیکر وِچّ دھارمِک گِیت چلّدے رہِںدّے۔ تُردِیاں پھِردِیاں کھیڈدِیاں نُۄں ہی گُرُۄ نانک پاتشاہ نال سمبّںدھِّت بہُت ساری اِتِہاسک جاݨکاری کںٹھّ ہۄ جاںدی۔ اِہ جاݨکاری تاں وَیسے وی ہر رۄذ گُرُۄ گھراں وِچّ سوے

اکھباراں دِییاں خبراں دُکھّ سُکھ٬ کھُشی گمی٬ چَین اتے بیچَینی نال بھرِییاں ہُںدِّییاں ہن۔ بھائی وِیر سِںگھّ دے کہِݨ واںگراں-

پھِر وی درد ناں گھٹے جگت دا٬

چاہے آپا وارۄ۔

پر پتھّر نہِیں بݨِیا جاںدا٬

درد دیکھ دُکھّ آںدا۔

ورتمان سمیں پہِلوان کُڑِییاں بارے خبراں چھپدِییاں رہِییاں ہن۔ پڑھ لئیِدِییاں نیں تکلِیف وی ہُںدّی ہَے۔ ساڈے ورگے آم جِہے لۄک سۄچِیں پَے جاںدے نیں کِہ اِہ کُڑِییاں جِہڑِییاں دیش دا ماݨ نیں٬ جِہناں نیں آپݨے دیش دا ناں چمکائِیا٬ اُہناں دی گلّ سُݨن نُۄں سرکاراں اَینی دیر کِئۄں کر رہِییاں ہن۔ ماڑا جِہا

چۄݨاں نیڑے ہۄݨ تاں بہُت کُجھ اجِہا ہۄݨ لگدا ہَے جۄ آم بںدّے نُۄں ہذم نہِیں ہُںدّا۔ نیتا لۄک آپݨی پہُںچّ تۄں پرے دے وائدے کر لَیںدے ہن۔ مُفتۄ مُفتی انّ پاݨی دیݨ دے وائدے کِیتے جاںدے ہن۔ بھاویں جنتا کُۄک کُۄک کے آکھے کِہ رۄٹی تاں اسِیں کما کے کھا لواںگے٬ کمّ دِئۄ اتے اُسدا مُلّ پائۄ۔ جنتا ہُݨ بہُت کُجھ جاݨدی ہَے٬ اِہ کہِںدّے کہائُںدے نیتاواں دِییاں گۄڈݨِییاں لوا سکدی ہَے٬ ارشۄں فرش ’تے اتے فرشۄں ارش ’تے پہُںچّا سکدی ہَے۔ پھِر وی نیتا لۄک جنتا نُۄں آپݨِییاں گلّاں وِچّ اُلجھا لَیںدے ہن۔ کہِںدّے بہُت کُجھ نیں پر کردے اُس دے اُلٹ نیں۔ بہُتے

“تُسِیں وِیر جی اَینِییاں کِتاباں پڑھِییاں … … اَینا گِیان بھںڈّار تھۄڈے اںدّر اےَ … … تُسِیں لِکھدے کِئۄں نی؟” مَیں آکھِیا۔

“مَیں سۄچدا آں کِہ لۄکاں نیں بہُت ودھِییا٬ با-کمال لِکھِیا اےَ۔ جے اُہناں دِییاں لِکھتاں نُۄں سامبھ کے اِکّ تھاں کر دیئیِئے٬ پاٹھک سَۄکھے ترِیکے نال پڑھ لَیݨ … اِہ وی ودھِییا کمّ اےَ۔” وِیر جی نیں آکھِیا۔

اِکّ وار کِسے چَینل والِیاں اُہناں دی اِںٹروِئۄُ لَیݨی سی٬ وِیر جی آکھݨ لگّے٬ “مَینُۄں سمجھ نی لگدی مَیں اِںٹروِئۄُ کِویں دِیاںگا٬ آپاں تاں آم جِہِییاں گلّاں کر سکدے آں۔ جے کِسے نال وِچارک متّبھید ہۄݨ تاں گُسّا وی آ جاںدا اےَ۔ ہسّݨ

سائُݨ مہِینے دی پںجّابی سبھِّیاچار وِچّ کھاس تھاں ہَے۔ جیٹھ ہاڑھ دی تپدی گرمی تۄں بائد سائُݨ دے مہِینے وِچّ پَیںدِییاں مِیںہ دِییاں فُہاراں نال جِتھّے دھرتی دی تپش نِکلدی ہَے٬ اُتھّے آلا-دُیالا ہرِیا بھرِیا ہۄ جاںدا ہَے۔ ساری بنسپتی جھُۄمݨ لگّدی ہَے اتے منُکھّی من کھیڑے وِچّ آ جاںدا ہَے۔ سارے پاسے ہرِیاول ہی ہرِیاول ہُںدّی ہَے۔ باگاں وِچّ کۄئِلاں کُۄکدِییاں اتے مۄر پَیلاں پائُںدے ہن۔ گھراں وِچّ ترہاں ترہاں دے پکوان بݨائے جاںدے ہن۔ کھِیر٬ پُۄڑے٬ مٹھِّییاں٬ گُلگُلے آدِ۔

جے اسِیں اجّ تۄں چار کُ دہاکے پِچھّے جائیِئے تاں سائُݨ مہِینے وِچّ دھِییا

پرِورتن کُدرت دا نِئم ہَے۔ جِتھّے گتِیشِیلتا ہَے اُتھّے پرِورتن تاں ہۄݨا ہی اےَ اتے ذرُۄری وی ہَے۔ منُکھّ نُۄں جںگّلاں وِچّ رہِںدِّیاں بڑے تذربے ہۄئے۔اُہ گھُرنِیاں٬ گُفاواں٬ جھَۄمپڑِییاں تۄں ہُںدّا ہۄئِیا اجّ شِیش مہِلاں تکّ پہُںچّ گِیا٬ بِناں کھمبھّاں تۄں اسمانی اُڈارِییاں لائُݨ لگّ پِیا۔ پہِلاں پرِورتن نُۄں سدِییاں لگّدِییاں سن پھِر دہاکے٬ پھِر سال٬ پھِر مہِینے ہُݨ ہر دِن بدلاء لَے کے آئُںدا ہَے۔ منُکھّ ولّۄں کُدرت نال کھِلواڑ دا نتِیجا اتّ دی گرمی پَیݨ لگّ پئی۔ گرمی دی ہُمّس اتے تپش تۄں بچݨ لئی پکھّے٬ کُۄلر٬ اے. سی. آ گئے۔ پر پُراݨا بڑا کُجھّ چھُٹ گِ

ساڈا نواں ورہا آم کرکے اںگّریذی مہِینے دی پہِلی جنوری تۄں ہی دھُۄم دھڑکّے نال منائِیا جاںدا ہَے۔ چڑھدے چیت نُۄں نویں ورہے دے رُۄپ وِچّ تاں کۄئی ٹاواں ٹاواں ہی یاد کردا ہَے۔ نواں ورہا سبھ لئی کھُشِییاں برکتاں بھرِیا ہۄوے اِس دی اسِیں ہر سال دُیا کردے ہاں۔ اَیس وار وی اِہی دُیا کِیتی ہَے۔ کھُشِییاں برکتاں کِویں آئُݨگِییاں اِہ تاں ہر بںدّے نیں آپݨے ہِساب نال سۄچݨا اتے کرنا ہَے۔ ہر بںدّا آپݨے آپ وِچّ ہدّۄں ودھّ سِیاݨا ہَے اتے ہر کِسے دی کھُشی وکھّرِییاں چِیذاں وِچّ ہُںدّی ہَے۔ کۄئی مہِلاں وِچّ رہِ کے وی متھِّئۄں تِئۄُڑی نہِیں کھۄلہدا٬ کۄئی کچّے

اسِیں کُڑی والے پاسِئۄں گُردُیارا ساہِب انںدّ کارج کروائُݨ ویلے آپݨی شمُۄلِیئت لئی پہُںچّے ہۄئے سی۔ دُۄجے پاسِئۄں مُںڈّے والے وی آپݨے رِشتیداراں نال پہُںچّے ہۄئے سن۔ کُڑی لال سُۄہا سُۄٹ پائی آپݨے سارے رِشتیداراں دے وِچکار تُری جا رہی سی۔ ساہمݨے مُںڈّے والِیاں نُۄں دیکھ کے اسِیں رُک گئے۔ اُہناں وِچّۄں اِکّ بِیبی آئی جِس دے ہتھّ وِچّ سُۄہی پھُلکاری سی۔ اُہناں پھُلکاری کُڑی دے مۄڈھِیاں اُتّے پائی اتے آپݨے والے پاسے لَے گئے۔

"دیکھ لئۄ اِکّ پھُلکاری دے کے اگلے مِںٹّ 'چ لَے گئے۔" میرے مُۄںہۄں نِکلِیا۔ کۄل کھلۄتی نوِیں نویلی وہُٹی دے مُۄں

مئی مہِینے دا آخری ہفتا چلّ رِہا سی۔ گرمی نال جِیو جںتُّۄ٬ پشُۄ پںچھّی٬ جانوراں٬ رُکھّاں اتے ویل بُۄٹِیاں دا بُرا ہال ہۄ رِہا سی۔ بذُرگ اتے بچِّیاں نُۄں گھرۄں باہر ناں نِکلݨ دی ہدائِت کِیتی جا رہی سی۔ دُپہِر سمیں سرگم دے دادی جی کِسے کمّ لئی آپݨے گھر دے وِہڑے وِچّ آئے تاں دیکھِیا اِکّ جلمُرگی گرمی کارن بیسُرت ہۄ کے ڈِگّی پئی سی۔ اُہ اُس نُۄں اںدّر چُکّ کے لَے گئے۔ پاݨی دے چھِٹّے مارے۔ کَۄلی وِچّ پاݨی پا کے اُس دی چُںجھّ ڈۄب دِتّی پر جلمُرگی 'تے کۄئی اسر ناں ہۄئِیا۔ کۄل تھۄڑھا چۄگا کھِلار کے اُہ آپݨے کمّ دھںدّے کرن لگّے۔ تھۄڑھی دیر باء

"اُۄں جے مَیں بِردھ آشرم وِچّ وگ جاں ....اُتھّے ودھّ سیوا ہۄئِیا کرُۄ۔" سسّ دے اِہ بۄل سُݨ کے رسۄئی وِچّ کمّ کردی پسِینے نال گڑُچّ ہۄئی نُۄںہ جِویں کُجھّ سمیں لئی سُنّ ہۄ گئی۔ اِکّ چھُری ....نہِیں ...نہِیں ...شائِد اِکّ بلیڈ جاں اُس تۄں وی برِیک تیذ دھار چِیذ اُس دے کنّاں وِچّۄں ہُںدّی ہۄئی گلھے اتے چھاتی دِییاں ناڑاں نُۄں چِیردی ہۄئی سارے پیٹ وِچّۄں چِیرا لائُںدی کھبّی وکھّی وِچّ پسّلِییاں دے ہیٹھاں جا رُکی جِتھّے اُس دے ہمیشا ہلکا جِہا درد رہِںدّا سی ۔ درد تھۄڑھا کُ ودھِیا مۄڈھے وِچّ دی ہُںدّا ہۄئِیا گردن دے پِچھّے دی سِر وِچّ کھبّے پاسے جا کے ر

اِکّ وار رات نُۄں اٹھّ کُ وجے اسمان وِچّ چنّ چمک رِہا سی۔ اُس ویلے سرگم دۄ کُ سال دی پِیاری بچّی سی۔ اُس نُۄں ورچائُݨ لئی اُس نُۄں چنّ دِکھائِیا گِیا۔ پرِوار دے کِسے جِیء نیں اُس نُۄں 'چنّ ماما' آکھِیا کِسے نیں 'چںدّ' آکھِیا۔ کِسے نیں 'مُۄن' آکھِیا۔ اُس نُۄں چنّ اتے چںدّ نالۄں 'مُۄن' آکھݨا سَۄکھا لگِّیا۔ جدۄں وی اسمانۄں چںدّ دِسدا اُہ اِکّۄ ساہے ہۄ جاںدی... مُۄن... مُۄن... مُۄن جِنّا چِر سبھ نُۄں دِکھا ناں دِںدّی۔ اۄنا چِر اُس نُۄں چَین ناں آئُںدا۔ اُہ بہُت کھُش ہُںدّی۔ اسمان ولّ دیکھ کے گھُمّدی۔

ہَۄلی ہَۄلی اُہ مُۄن دی تھاں پِیار نال 'مُۄنا' آکھدی ت