پںجّاب وِچّ رُذگار٬ وِپار٬ اتے امن-کانُۄن دے سمبھّاوت دھُںدّلھے بھوِکھ تۄں تْربھکے ہۄئےے ماپے٬ آپݨے بچِّیاں نُۄں ہر ہِیلے کنیڈا وِچّ پڑھن لئی بھیجݨ واستے اُتسُک ہن۔ جِتھّے پںجّابی بچِّیاں دا کَینیڈا وِچّ ایڈی وڈّی گِݨتی وِچّ آئُݨا ہاں-پکھّی رُجھان ہَے اۄتھے اِہ گلّ سمجھݨی وی ذرُۄری ہَے کِہ انیکاں وِدِیارتھی کَینیڈا وِچّ آ کے وڈّے سںکّٹاں وِچّۄں وی گُذر رہے ہن۔ اِہناں وِچّۄں کُجھ سںکّٹ بچِّیاں دی پرورِش دے وکھریویں اتے ترُٹِییاں کارن آئُںدے ہن٬ تے کُجھ٬ بچِّیاں اںدّر٬ کَینیڈا دے کلچرل مہَۄل وِچ سلِیکے نال وِچر سکݨ دی جاچ دی اݨہۄںد کارن۔ اِہناں
کَیںسر خَۄفناک بِیماری ہَے: اینی خَۄفناک کِہ ڈاکٹر دے کلِنِک ’چ بَیٹھا آدمی٬ ڈاکٹر دے مُۄںہۄں کَیںسر دا نام سُݨدِیاں ہی آپݨے-آپ نُۄں چِتا ’چ بلدا دیکھݨ لگّ جاںدا ہَے۔ اجیہِییاں مِسالاں مِلدِییاں ہن کِہ کئی مرِیذ ڈاکٹر مُۄںہۄں کَیںسر ہۄݨ دی خبر سُݨدِیاں ہی٬ ہارٹ اٹَیک نال پُۄرے ہۄ گئے۔مَیں ساری ذِںدّگی رِشٹ-پُشٹ رِہا ہاں؛ کۄئی وڈّی بِیماری ساری ذِںدّگی میرے لاگِئۄں وی نہِیں لںگھّی ہاں٬ سن 2000 وِچّ میری کِڈنی ’چ اُگّ آئی پتھری نیں میری ذِںدّگی نُۄں ہلُۄݨ کے رکھّ دِتّا سی۔ پتھری نُۄں آپریشن راہِیں کڈھّݨ ویلے ڈاکٹر دی اݨگہِلی کارن
کتھِت تَۄر ’تے گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی ولّۄں رچِت٬ ’بچِتّر ناٹک‘ وِچّ اِکّ کتھا آئُںدی ہَے کِہ ’ربّ‘ نیں سںسّار نُۄں جدۄں بھاںت-بھاںت دے فلاں٬ سبذِییاں تے ہۄر کھاݨہارے پدارتھاں نالھ بھرپُۄر کر دِتّا تاں لۄک آرتھِک تَۄر ’تے مالامال ہۄ گئے: لۄکائی دِییاں سرِیرک/مانسِک پْریشانِییاں-تکلِیفاں الۄپ ہۄ گئیِیاں۔ لیکِن کِسم-کِسم دے بھۄجناں دی بہُتات کارن٬ انیکاں پرکار دے بھۄجناں نُۄں دیکھ کے لۄک٬ آہِستا-آہِستا٬ ’جِیݨ لئی کھاݨ’ دی بجائے٬ ’کھاݨ لئی جِیݨ’ دے فلسفے وِچّ کھُبھّ کے٬ ہر چںگّے-مںدّے کھاجے ولِّیں جِیبھاں لمکائُݨ لگّے جِس نالھ اݨگِݨت رۄگ اُنہاں دِییاں
پںجّاب وِچّ اۄدۄں تِیکر لۄک-گائِکی ’چ جاں تاں ڈھڈّ-سرںگّی دا میلھ ہۄئِیا کردا سی تے جاں تُۄمبے اتے الگۄذِیاں دا٬ پر اسِیں تُۄمبی نالھ ڈھڈّاں کھڑکائُݨ دا نواں جۄڑ لبھّ لِیا۔ ڈھڈّ-تُۄمبی دی نویکلھی سںگّت اتے تِکھِّییاں آواذاں ’چ گائی ساڈی کوِیشری٬ جلںدھّر ریڈِیئۄ دِییاں لہِراں راہِیں جدۄں ہر مہِینے٬ ڈیڈھ مہِینے گھراں-بذاراں ’چ وگݨ لگّی تاں گائِکی کرن لئی سانُۄں پُۄرے پںجّاب ’چۄں بُکِّںگّ مِلݨ لگّی۔ 1960-61 ’چ جدۄں مَیں بھُپِںدّرا خالسا سکُۄل مۄگا تۄں نَۄوِیں جمات پاس کر لئی سی٬ تاں بلوںتّ ڈی اَیم کالج مۄگے وِچّ بی اے کر رِہا سی۔ اُنہی دِنِیں دسوِیں (م
1957-58 دِییاں باتاں نیں: اۄدۄں مَیں پںجّوِیں-چھیوِیں دِییاں کِتاباں `چ اُلجھِیا ہۄئِیا ہۄواںگا۔ ٹی وی تے ٹْراںذِسٹر ریڈِیئۄ امرِیکا جپان ورگے وِکست مُلکاں `چ بھاویں اوتار دھار چُکّے سن پْرںتُّۄ پںجّاب `چ اِنہاں دے نام اَیویں گِݨتی دِیاں لۄکاں نیں ہی سُݨے ہۄݨگے۔ پِںڈّاں `چ کِسے اِکّ-ادھّی چھتّ `تے دۄ باںس گڈّ کے٬ اُنہاں دے اُپّرلے سِرِیاں اُتّے اِکّ تۄں دُۄجے تِیک لٹکائیِیاں ایرِیئل دِییاں تاراں ایہ اَیلان کردِییاں سن کِہ اِس گھر `چ اِکّ ریڈِیئۄ-سَیٹّ وی وسدا ہَے جِہڑا آم لۄکاں دی ذُبان `چ ’کھوراں آلھا ریڑُۄیا‘ دے نام نالھ جاݨِیاں جاݨ لگّ پِیا سی۔ کِسے گھر
گائِکی دے سدّا-پتّراں `چ اِکّ دم تیذی آ جاݨ کارن ہُݨ سانُۄں کئی وار اُسے پِںڈّ وِچّ ہی رات کٹّݨی پَیںدی جِتھّے اسِیں گائِکی کرنی ہُںدّی۔ پِںڈّ والِیاں ولّۄں ساڈا اُتارا٬ کِسے پرِوار دے چَۄبارے جاں بَیٹھک `چ٬ پہِلاں ہی اِںتذامت ہُںدّا سی۔ اُنہاں دِناں `چ٬ کُرسِییاں میذ اَیویں وِرلے-وِرلے گھراں `چ ہی نذر پِیا کردے سن۔ مہِماناں دے٬ گھر `چ اںدّر داخل ہُںدِّیاں ہی٬ دلان جاں بَیٹھک وِچّ٬ کںدھّاں دے مۄڈھے لائے مںجّے٬ کچّے فرش `تے پَیراں-بھار ہۄ جائِیا کردے سن۔ مںجِّیاں دے ڈہِݨ سار٬ گھر `چ ہی بُݨِییاں درِییاں٬ پیٹِییاں `چۄں باہر نِکّلھ کے کھِڑن لگدِییا
34-35 ورہے کَینڈا `چ رہِںدِّیاں مَیں کدے وی سائیِکل دی سواری نہِیں کِیتی٬ مگر سائیِکلاں دے سُپنِیاں دی سواری میری نِیںدر اجّ وی کردی رہِںدّی ہَے۔ کدی مَیں آپݨے وڈّے بھرا بلوںتّ دے سائیِکل دے پِچھّے بَیٹھا ہُںدّا ہاں تے کدے پںکّچر ہۄئے چکِّیاں لئی مَیں سائیِکل-مُرمّتی دُکاناں لبھدا پھِردا ہُںدّا ہاں۔ کدے میرے سائیِکل دی چین ٹُٹّ جاںدی ہَے تے کدے کِسے سائیِکل-سٹَیںڈ `تے کھلہِیارِیا میرا سائیِکل٬ مَینُۄں لبھدا ہی نہِیں۔ چکِّیاں دِییاں تاراں دا ٹُٹّݨا تاں میرے سُپنِیاں `چ وار-وار واپرن والھا تھِیم بݨ گِیا ہَے۔ درئسل٬ سائیِکل میری ذِںدّگی نالھ میرے بچپن و
مَیں ہالے سُرت وی نہِیں سی سمبھّلھی جدۄں گائِکی میرے آلھے-دُیالھے ساہاں واںگ وگݨ لگّ پئی سی۔ بُخار واںگ بھخدے٬ اپرَیل-مئی دے دِنِیں٬ پیںڈُۄ لۄک کݨکاں وڈھّݨ, گہُݨ, چھجلِییاں لائُݨ, تے بۄہلھ بݨائُݨ دے کشٹمئی تے لمکویں کارج وِچّ مسرُۄف ہۄݨ کارن٬ باپُۄ دا کوِیشری جتھّا بِلکُل وِہلا ہُںدّا سی۔ اُس دے دۄ جۄٹِیدار٬ چںدّ جںڈّی تے رݨجِیت سِدھّواں٬ گرمِییاں دے دِنِیں اکسر ساڈے پِںڈّ ہی ہُںدّے۔ سویر تۄں ہی ساڈے وِشال دلان وِچّ مںجِّیاں دی رَۄݨک جُڑ جاںدی۔ سویرے-سویرے چُلّہے ’تے رِجھدا چاہ دا پتِیلا٬ ساڈے چھے بھَیݨ-
دسمبّر دے اخِیر وِچّ ہۄݨ والِییاں کْرِسمِس دِییاں چھُٹِّییاں نُۄں ساڈی ماں ’وڈّے دِناں‘ دِییاں چھُٹِّییاں پُکاردی ہُںدّی سی۔ سانُۄں اِس اسلِیئت دا اِلم بہُت دیر بائد ہۄئِیا کِہ اِہ دِن ’وڈّے‘ آپݨے کدّ سدکا نہِیں٬ بلکِہ اِیسا مسِیہ دے جنم دے “پوِتّر” دِن ہۄݨ کر کے جاݨے جاںدے سن۔ اِنہاں دِناں ’چ ہی گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ دے چھۄٹے ساہِبذادِیاں دی شہِیدی نُۄں شردھاںجلی دیݨ لئی٬ اتے گُرُۄ جی ولّۄں انںدّپُر دا کِلا چھڈّݨ تۄں بائد٬ پچھّم ولّ نُۄں کِیتے کشٹمئی٬ پَیدل سفر دی یاد وِچّ٬ سِرہںدّ٬ لُدھِیاݨے٬ اتے جگرائۄں آدِک دے آلھے-دُیالھے دے پِںڈّاں `چ٬ اکھںڈّپ
اگلی سویر چاہ اتے پرائُٹھِیاں تۄں وِہلے ہۄݨ بائد٬ سانُۄں تِنّاں بھراواں نُۄں باپُۄ دے ’دربار‘ ’چ ہاذر ہۄݨ دا ہُکم ہۄئِیا۔ اُہ ریڈِیئۄ والے کمرے ’چ فرش ’تے وِچھی اِکّ پُراݨی دری اُتّے چَۄںکڑا ماری٬ اِکّ اخبار دے کالماں ’چ گُیاچِیا ہۄئِیا سی۔ اُس دے چِہرے ’چ ناں کسیواں سی٬ ناں ہی ڈھِلھّک٬ تے ناں ہی کھیڑا! بالڑے جیہے میرے کمبّدے ہتھّ اِکّ دُۄجے نُۄں پلھۄسݨ لگّے۔ بھاویں پہِلی شام٬ ساڈے تِنّاں بھراواں ولّۄں گائی کوِیشری نیں باپُۄ دے بُلّہاں ’چ مُسکاناں اُگاء دِتِّییاں سن٬ پر میرے ذِہن ’چ اِہ خدشا ہالے وی ہںگّالھے لَے رِہا سی کِہ باپُۄ سانُۄں اگّ
باپُۄ دا کوِیشری جتھّا وِساکھ دے پہِلے ہفتے کلکتّے لئی روانا ہۄ گِیا سی۔ باپُۄ کہِ گِیا سی کِہ اُہ ہاڑھ مہِینا چڑھن تۄں پہِلاں٬ کلکتِّئۄں پرت آویگا کِئُںکِہ اُنہِیں دِنِیں پںجّاب وِچّ ہاڑھ دا مہِینا شادِییاں دے ’ہڑ‘ دا مہِینا ہۄئِیا کردا سی۔ ہاڑھ دِییاں شادِییاں `چ گائِکی کرن لئی٬ پںجّاب دے تُمام گوئیِّئے کئی کئی مہِینے پہِلاں ہی بُکّ کر لئے جاںدے سن۔ باپُۄ دے جتھّے دی٬ کۄٹکپُۄرے دے اِلاکے دے پِںڈّ باجاخانا وِچّ٬ ہاڑھ دے مہِینے کِسے شادی دے سماگم `تے کوِیشری کرن دی بُکِںگّ٬ جتھّے دے کلکتّے ولّ نُۄں چالے پائُݨ تۄں ڈھیر چِر پہِلاں
باپُۄ دسدا کِہ اُہ تاں آپݨی کِشۄر اوستھا تۄں ہی کوِیشری وِچّ بھِجِّیا ہۄئِیا سی۔ جِتھّۄں تِیک میری سُرت جاںدی ہَے اُتھۄں تۄں ہی اُہ مَینُۄں کوِیشری لِکھدا٬ کوِیشری گُݨگݨائُںدا٬ کوِیشری دے ساہ لَیںدا٬ تے کوِیشری ورگی لَیئدار تے پْرواہدار ذِںدّگی جِیںدا دِسدا ہَے۔ آم تَۄر `تے اُس دی کوِیشری اُس نُۄں چکّرورتی بݨائی رکھدی: کدے کِسے پِںڈّ `چ٬ کدے کِسے میلے `تے٬ کدے کِسے دھارمِک دِیوان `چ٬ تے کدے کِسے کانپھںرّںسّ `تے٬ پر جِس دِن وی اُہ کِتے باہر ناں گِیا ہُںدّا٬ ساری دِہاڑی اُس دے ہتھّاں `چ جاں تاں سادھُۄ دیا سِںگھّ آرِف دے گْرںتھّ اتے پُرا
میرا پکّا یکِین ہَے کِہ میرے واںگ ہی ہر وِئکتی نُۄں کدے-کدائیِں اجِیبۄ-گرِیب سُپنِیاں دی پْریشانی `چۄں گُذرنا پَیںدا ہۄویگا۔ مَینُۄں انیکاں اجیہے سُپنے وار وار آئُںدے نیں جِنہاں `چۄں گُذردِیاں مَیں ساہۄ-ساہ اتے پسِینۄ-پسِینی ہۄ جاںدا ہاں۔ کئیِیاں سُپنِیاں `چ ورتِیا ورتارا اینا کرُۄر٬ کمِینا٬ تے گلِیذ ہُںدّا ہَے کِہ اگر اِہ ہکِیکت ہۄوے تاں سُپنا لَیݨ والا اِنسان کھُدکُشی کر جاوے۔
وار وار دُہرائے جاںدے اِکّ سُپنے `چ میرا باپ اِکّ شمشانگھاٹ `چ مُردا ہالت `چ پِیا ہَے۔ اُس دا سِر دھَۄݨ کۄلۄں کٹِّیا ہۄئِیا ہَے۔ ڈَۄلھے مۄڈھِیاں تۄں وڈھّ
ذِںدّگی دے چھے دہاکِیاں دے لمّے سفر دَۄران٬ اݨگِݨت ٹھںڈِّییاں-تتِّییاں ہواواں `چۄں گُذرن تے ونّ-سُونّے٬ سُرے٬ بِسُرے وِئکتِییاں نال وِچرݨ تۄں بائد مَیں اِہ یکِین کرن لگّ پِیا ہاں کِہ بُدھّی دی سدھارن (نَۄرمل) یۄگتا والھا ہر وِئکتی٬ کۄئی ناں کۄئی ہُنر٬ کُدرت ولّۄں ہی لَے کے آئُںدا ہَے۔ مَینُۄں ایس گلّ `چ وی دم نذر آئُںدا ہَے کِہ کِسے خاس ہالات وِچّ٬ نِکّے تۄں نِکّا اتے تُچھّ تۄں تُچھّ سمجھِیا جاںدا٬ دُنِییاں دا ہر ہُنر وی مہان ہُںدّا ہَے؛ اِہ گلّ وکھّری ہَے کِہ کِسے خاس سمیں اتے ہالات وِچّ کۄئی ہُنر ودھّ سلاہُتا اتے ماݨتا پْراپت کر ل
سنّ 2000 دی آمد دی گلۄبلی چھݨکاہٹ نُۄں گُذرِیاں چھے مہِینے بِیت گئے سن۔ باکی سںسّار واںگ٬ ٹراںٹۄ نِواسی وی٬ نوِیں سدی دے جشناں دی چمک-دمک تے چاء نُۄں کھُۄب ہںڈھّاء کے٬ پُۄری ترہاں سہِج ولّ پرت آئے سن۔ گھراں دے درواذِیاں٬ چھتّاں٬ تے رُںڈّ-مرُںڈّ درختاں نُۄں لاڑِییاں واںگ سجائُݨ والِییاں رںگِّین لائیِٹاں٬ گتّے دے بکسِیاں `چ گُںجھّلھِییاں بݨ کے٬ گھراں دِییاں بیسمَیںٹاں `چ اُتّر گئیِیاں سن۔ بذاراں `چ٬ سڑکاں دے سِراں اُتّۄں دی٬ اِکّ پاسے دے کھمبھِّیاں تۄں دُۄسرے پاسے دے کھمبھِّیاں تِیک لٹکائیِیاں٬ رںگّ-برںگّے بھُکانِیاں دِییاں سںگھّݨِییاں لڑِییاں٬ بُڈھّی مجھّ دے
پںجّاب دے مشہُۄر شہِر مۄگے تۄں چڑھدے پاسے دس باراں کُ کِلۄمِیٹر دے ریت تے چِکّڑ بھرے کچّے رستے جا کے اِکّ پِںڈّ آئُںدا سی جِس نُۄں رامُۄوالا نواں دے نام نالھ جاݨِیاں جاںدا ہَے۔ اِہ پِںڈّ ہُݨ بھاویں بِجلی٬ واٹرورکس٬ سکُۄل اتے پکِّییاں گلھِییاں-نالھِییاں نالھ “چکاچَۄںدھ” کرن لگّ پِیا ہَے پر جِس سمیں اِکبال نیں اِس پِںڈّ `چ جنم لِیا تاں اُتھے پںجّ جماتاں دا ڈَیسک-میذ تۄں سکھّݨا٬ بھاں-بھاں کردا سکُۄل سی؛ پِںڈّ دِییاں کچِّییاں کںدھّاں وِچکار گۄڈے-گۄڈے چِکّڑ `چ پلھدے مچھّر دا امُکّ ہجُۄم سی۔ اُس وکت دُشوارِییاں اتے آرتھک چُݨَۄتِییاں نالھ جُۄجھدا اُس دا باپ کو