कुलवंत सिंघ विरक जिऊंदा हुंदा तां उहने 2023 दी 20 मई नूं 103 साल दे हो जाणा सी। पर की कुलवंत सिंघ विरक सच्चीं ‘मर’ गिआ है। विरक नें अनेकां अमर कहाणीआं दी रचना कीती। जद तक्क उह कहाणीआं जिऊंदीआं रहिणगीआं तां विरक नूं कौण मार सकेगा! विरक ओना चिर तक्क जिऊंदा है, जिंना चिर पंजाबी कहाणी दा इतिहास जिऊंदा है।

विरक पंजाबी दा इक्को-इक्क कहाणीकार है जिसनूं सारे समिआं दे लेखक, आलोचक ते पाठक इक्को जिंनी मुहब्बत नाल याद करदे ते उसनूं पंजाबी दा सरव-स्रेठ कथाकार आख के माण नाल वडिआउंदे हन।

अज्ज जे पंजा

काले तविआं विचों लिशकदा करनैल सिंघ पारस दा नां ते गूंजदी गहड़कदी आवाज़ तां पंजाब दीआं हवावां ते फ़िज़ावां विच बड़े सालां तों आपणे रसां-रंगां समेत आम पंजाबीआं वांग मेरे सिर `ते वी जादू वांग धूड़ी होई सी, पर पारस नूं मिलण दा सबब्ब उदों जा के बणिआं, जदों उहने आपणा कवीशरी-लंगोट लाह के किल्ली उत्ते टंग दिता सी अते रामूवाले नूं छड्ड के कनेडा विच आपणे परिवार दे जीआं कोल वसेबा कर लिआ सी। ‘पंजाबी सत्थ’ लांबड़ा नें हरेक साल पंजाबी साहित-सभिआचार दीआं वड्डीआं शखसीअतां नूं सनमानत करन वाले सालाना प्रोगराम विच करनैल सिं

(पहिलवान करतार सिंघ मेरा गिराईं है, मेरा छोटा वीर। मैं उहनूं बचपन तों लै के पोटा पोटा उसरदिआं वेखिआ है। दो वार एशीआ विचों गोलड मैडल जित्तिआ ते हुणे ख़बर मिली है कि उसने कल्ल੍ ही विशव वैटरन कुशतीआं विच 18वीं वार सोन तमगा जित्त के नवां इतिहास सिरजिआ है। उसदी इस जित्त दी ख़ुशी सांझी करदिआं उहदे बारे लिखी जीवनी "कुशती दा धरू तारा" विचों उहदी इक यादगारी कुशती दा बिरतांत पेश है- वरिआम सिंघ संधू )

********

चार सालां बाअद हुंदीआं एशीअन खेडां विच तां सारीआं खेडां शामल हुंदीआं हन। भारती कुशती

(देश-वंड दे दरद ते आम लोकां दी आपसी सांझ दा बिआन करदा इक बिरतांत होर हाज़र है। इह दो वार दे एशीअन जेतू ते 16 वार दे विशव वैटरन जेतू पहिलवान ते मेरे गिराईं करतार दी मेरे वल्लों लिखी जीवनी 'कुशती दा धरू तारा' दा इक अधिआइ है। इस पुसतक दी तीजी ऐडीशन संगम पबलीकेशनज़ समाणा वल्लों छापी गई है। - वरिआम सिंघ संधू)

**********

आपणे ही जिसम नूं विचकारों चीर के बणे वाघिओं पारले पंजाब नाल साडी लहू अते रूह दी सांझ है। साडे वरगे भावुक लोकां दे मनां विच सांझ दा इह अहिसास जिंना डूंघा है, ओनी ही उस ख

सतवें दहाके दे अंत उत्ते चल्ली नकसलबाड़ी लहिर नें समुच्चे भारत दे चेतंन अते जोशीले मध्ध-वरगी गभ्भरूआं नूं आपणे कलावे विच्च लै लिआ। हुण तक्क आज़ादी नाल जुड़े सुपनिआं तों जन-साधारन दा मोह-भंग हो चुक्का सी। सिआसी-समाजी जीवन विच्च नित्त फ़ैलदे जा रहे भ्रिशटाचार अते आदरश-विहीणता तों लोक दुखी सन। ‘इनकलाब’ लई तुरीआं पारटीआं ‘बुनिआदी सिध्धांतक वखरेविआं’ कारन पहिलां ही अड्डो-पाटी हो चुक्कीआं सन।

नकसलबाड़ी अंदोलन नें ‘तेज़-गती’ नाल ‘दौड़ के’ इनकालब तक्क पहुंचण लई जो नाअरा दित्ता उह सुपनशील दिलां लई हुलारा बण गिआ। इस ल

ज़िंदगी दे इहनां मुढले वरहिआं विच्च मेरी सोच उत्ते पिंड विच्च लग्गदे मेलिआं समें लग्गदे दीवानां अते समें-समें वख्ख वख्ख राजसी पारटीआं दुआरा कीते जांदे जलसिआं/डरामिआं दा वी असर पिआ। साडे पिंड गुरू हरगोबिंद साहिब अते भाई बिधी चंद दी याद विच्च हर साल दो वड्डे मेले लग्गदे। पहिला नौं जेठ नूं ते दूजा भादों दी मस्सिआ तों सत्त दिन पिछों। इह मेले आखंड-पाठ रख्खण दे दिन तों लै के भोग पैण वाले दिन तक्क लग्गदे। तिंने दिन बाहर खुल्ल्हे पंडाल विच्च रात-दिन दीवान सज्जदे। ढाडी अते कवीशर सिख्ख गुरूआं दी कुरबानी दीआं वारां गाउंदे

इहनां दिनां विच्च ही अतर सिंघ नें आपणे किताबां वाले झोले विचों दो तिंन साहितक-मैग़ज़ीन कढ्ढ के विखाए। इहनां विच्च वख्ख वख्ख लेखकां दीआं कवितावां, कहाणीआं ते लेख छपे होए सन। मेरे लई अदभुत्त चीज़ सन इह मैग़ज़ीन। मैं उसतों पहड़न लई मंगे तां उसने किहा कि उह मेरे लई ही तां लै के आइआ है। उस कोल तां होर वी इसतरहां दे बहुत सारे परचे सन पहड़न वासते। उसने इह वी दस्सिआ कि उसनूं इह ‘कारूं दा ख़ज़ाना’ साडी ‘चंदू की’ पत्ती दे डाकटर बलवंत सिंघ कोलों लभ्भा है। बलवंत सिंघ तां साडे सकिआं विच्चों ही सी। उसने फ़ौज विच्च डाकटर वजों

सांझ दे माहौल विच्च जित्थे मेरा आपा धारमिक तंग-दिली दीआं वलगणा तों पार जा के खुल्ल्ह-दिले मानववाद दा धारनी बण रिहा सी ओथे मेरा संवेदनशील मन सुणीआं कथा-कहाणीआं राहीं लेखक बणन लई ज़रख़ेज़ ज़मीन बण रिहा सी। पर अजे तक्क इस ज़मीन विच्च कहाणी दे मौखिक बीज ही डिग्गे सन।

लिख़ती साहित नाल मेरी सभ तों पहिली सांझ मेरे पिता नें पवाई। उह अख़बार, नावल अते कहाणीआं पहड़न दा शौकीन सी। आपणे पिता दुआरा लिआंदी सभ तों पहिली पुसतक, जिहड़ी मैं आपणे घर वेखी, उह सी गुरमुख़ सिंघ मुसाफ़िर दी ‘वख्खरी दुनीआं’ ; जिस विच्च उहदे जेल्ह

सांझ दा माहौल समुच्चे पिंड विच्च ही रचिआ वस्सिआ होइआ सी। गुरू हरगोबिंद साहिब ते भाई बिधी चंद दी याद विच्च हर साल साडे पिंड दो वड्डे धारमिक मेले लग्गदे अते इहनां मेलिआं उप्पर रागी-ढाडी अते कवीशर सिख्ख-इतिहास सुणाउंदे। मैं ढाडीआं अते कवीशरां नूं बड़े उमाह नाल सुणदा। सवेरे ही नहीं रात नूं वी मैं इहनां दीवानां विच्च हाज़री भरदा। इंज मेरा सिख्ख-इतिहास अते गुरमति-विचारधारा दे मानववादी पख्खां नाल लगाओ वधदा गिआ। हर मेले उत्ते गुरू ग्रंथ साहिब दी पालकी समेत कीरतन करदा जलूस सारे पिंड विच्चों गुज़रदा। बिधीचंदीए बाबिआं

साडा घर पिंड दे मुख्ख-बाज़ार विच्च सी। बाज़ार चहड़दे पासिओं शुरू हो के पिंड नूं दो भागां विच्च वंडदा होइआ लहिंदे पासे जा के ख़तम हुंदा सी। पिंड दे ऐन अध्ध विचकार जा के छोटा जिहा चौक आउंदा सी। इथे बाज़ार मधाणी-चीरे वांग कट्टिआ होइआ सी। चौक दे विचकारों बाज़ार दा इक्क हिस्सा तां सिध्धा लहिंदे वल्ल निकल जांदा सी। चौक विचों ही इक्क छोटी गली पिंड दी दख्खण दी बाही वल्ल निकलदी सी, जिस विच्च बाज़ार विचले दुकानदारां दे ही घर सन। पहाड़ दी बाही बाज़ार दी दूजी शाख़ा निकलदी सी जिहड़ी फरलांग कु लंमे बाज़ार दे ख़तम होण ‘ते वड्डी गली

असीं पंज भैण-भरा हां। तिंन भैणां अते दो भरा। मैं सभ तों वड्डा हां। पलेठी दा पुत्त। पंजाब दी रवाइत अनुसार कुड़ीआं आपणा पहिला बच्चा आपणे पेके पिंड जंमदीआं सन। अंम्रितसर ज़िल्हे दी अजनाला तहिसील दे पिंड चविंडा कलां विच्च मैं 5 दसंबर 1945 नूं बुध्धवार वाले दिन पैदा होइआ। उंज सरकारी रीकारड अनुसार मेरी जनम मिती 10 सतंबर 1945 है। मेरे नानके औलख जट्ट हन। मेरे नाने ठाकुर सिंघ हुरां दी भैण मंगल कौर (मंगली) लाहौर ज़िल्हे दी कसूर तहिसील दे वड्डे अते नामीं पिंड भडाणा विच्च हरी सिंघ नाल विआही होई सी। हरी सिंघ तों छोट

कोई वी विअकती आपणे इतिहास अते हालात दी पैदावार हुंदा है। जेकर मैं लेखक बण सकिआं तां इस करके नहीं कि मेरे उत्ते प्रमातमा दी कोई ख़ास मिहर होई सगों इस करके कि मेरे पिछोकड़ अते चौगिरदे विच्च किधरे नां किधरे, कुझ्झ नां कुझ्झ अजिहा ज़रूर होवेगा, जिस सदका मेरे अंदर लेखक बणन दा बीज डिग्ग पिआ, जो समां आउण ‘ते लोड़ींदी ‘रौशनी’ अते ‘गरमी’ मिलण नाल फुट्ट पिआ।

भावें इस ‘कुझ नां कुझ’ दी पछाण कर सकणी डाढी मुशकिल है पर फ़िर वी बीते उत्ते नज़र मारिआं कोई कोई नकश उघ्घड़दा उभ्भरदा दिस्स पैंदा है।

मेरा इह दाअवा हरग

पंजाबी कहाणी दे इतिहास विच्च जित्थे विधा पख्खों जटिल-बिरतांत वाली लंमी कहाणी लिखणा मेरी विशेशता गिणी गई ओथे किरसाणी जीवन दे प्रमाणिक चितर पेश करन अते राजनीतक चेतना दी कहाणी लिखण दे नाल ‘पंजाब संकट’ बारे लिखी कहाणी नें वी मैनूं विशेश पछाण दित्ती। मेरीआं इहनां कहाणीआं दी भावें कुझ्झ कु ‘कमिऊनिसट हलकिआं’ वल्लों पहिलां-पहिलां, कुझ-कुझ आलोचना वी होई पर पाठकां दी मिली बहुत वड्डी परसंसा नें मेरी कहाणी दे नाल नाल मेरा कद्द वी उच्चा कर दित्ता। इह कहाणीआं मैं आपणे लहू नूं कशीद करके लिखीआं सन। मैं हर साह नाल उस दौर

अंम्रितसर जेल्ह दी गल्ल है। ऐमरजैंसी विच डी आई आर अधीन जेल्ह विच बंद सां। इक दिन धुप्पे कंबल विछा के बैठे गप्प-गिआन विच रुझ्झे होए सां। नीले रंग दे निहंगी बाणे वाला कोई सज्जण साडी बैरक दा दरवाज़ा लंघ के अंदर वड़िआ ते साहमणिओं मिलण वाले बंदे नूं कुझ पुछ्छदा दिसिआ। उस बंदे नें साडी टोली वल्ल इशारा कीता। साडे वल्ल तुरे आउंदे निहंग सिंघ नूं मैं झट्ट पछाण लिआ। उठ्ठदिआं उसदा सवागत कीता, "बल्ले! बल्ले!! निहंग सिअहां, तूं एथे किवें?"

उह सकिआं विचों लग्गदी मेरी भूआ तेजो दा दूजे नंबर दा 'छड़ा-छांट' पुत्त अजीत स

जिस वकत फ़ोन दी घंटी खड़की; सूरज अजे निकलण दी तिआरी विच्च ही सी। घर दे जीअ सुत्ते होए सन। कनेडा विच्च सवेरे वेले सिर अते रात दे डूंघे होण वेले कोई घट्ट-वध्ध ही फ़ोन करदा है। अजिहे समें आइआ फ़ोन अकसर 'इंडीआ' तों होण कर के मैं ही चुक्कदा हां।

फ़ोन उत्ते इकबाल रामूवालीआ सी। उह आपणे ठंढे-धीरे सदा-बहार अंदाज़, "हां जी, वीर जी" कहि के गल्ल शुरू करन दी थां काहली नाल बोलिआ, "ओ भरा! तेरा ई-मेल हैक हो गिआ। मैनूं अमरजीत चंदन नें लंदन तों आखिऐ; मैं वी वेखिऐ। तूं ऐं कर; उह वी कहिंदा सी, आपणा नवां ई-मेल पता बणा क

फ़ोन दी घंटी वज्जी तां प्रोफ़ैसर बरांडे विच पए फ़ोन नूं सुणन लई अहुलिआ। हत्थ विच फहड़िआ होइआ चाह दा कप्प उहने छोटे मेज़ ‘ते रख्ख दित्ता।

“हैलो!” कहिण तों बाअद उह ‘जी, जी, जीअ!’ करदा अगले दी गल्ल सुणीं गिआ। सुणदिआं इकदम झटका लग्गा; उहदा जिसम थरथराइआ ते सदमे नाल जिवें साह सूतिआ गिआ होवे, “हछ्छाअ जी! चुअ च!! चुअ च!!!”

थोहड़ी दूर मंजे ‘ते बैठा गलास विचों चाह दीआं घुट्टां भरदा उहदा बज़ुरग बाप फ़ोन सुणदे प्रोफ़ैसर नूं बड़े गहु नाल वाच रिहा सी।

फ़ोन करन वाले दी आवाज़ बड़े धिआन नाल सुणदि

''सुणाओ मासटर शाम सुंदर जी! तुसीं किहड़े पासे हो के समाजवाद लिआउण लई यतन आरंभ करोंगे?''

मासटर शाम सुंदर नें डाकटर धरम सिंघ दे बोलां दा कोई उत्तर देणा उचित नां समझिआ। उस दे झुरड़ीआं वाले मत्थे उते इक तिऊड़ी, नवीं झुरड़ी बण के उभर आई। उस टुट्टे होए साईकल दे पिछ्छे लद्दी पठ्ठिआं दी भारी पंड संभालदे होए ज़ोर दी पैडल मारन दी कोशिश कीती। कोशिश साईकल दा चेन लत्थ जाण दी असफलता दा रूप धार गई। उह डिग्गदा-डिग्गदा मसीं संभलिआ।

उस नूं डाकटर धरम सिंघ उते ख़ाह-मख़ाह फिर गुस्सा आ गिआ। इह समाजवाद दा रौला-रप्पा जि

कालज दे मेन गेट 'ते सकिओरटी अफ़सर 'गिल्ल' नें रोक के मैनूं दस्सिआ, "सर! तुहाडे बारे ऐथे इक्क थाणेदार पुछ्छदा फिरदा सी। कुझ्झ देर होई अंदर डीपारटमैंट वल्ल गिआ है। मैं आखिआ सी, 'साडे सर तां बड़े नेक ते वधीआ बंदे नें। सारी दुनीआं जाणदी है ओहनां नूं। हफ़ते दसीं दिनीं तां उहनां दी फ़ोटो अख़बार 'च छपदी रहिंदी है!" सकिओरटी अफ़सर पिछ्छों मेरे ज़िल्हे दा होण कर के मेरे नाल उचेचा सनेह करदा सी। अग्गे वी इक्क सी आई डी दा चिट्ट-कप्पड़ीआ हवालदार कालज दी 'सूह' लैण लई गेट 'ते सकिओरटी वालिआं नाल बैठा मैं कई वार वेखिआ सी। उह वी मे

शाम दा घुसमुसा अजे पसरिआ ही सी ते किसे दे चित्त-चेते वी नहीं सी कि इह घुसमुसा इक-दम काली बोली रात वांग सारे पिंड 'ते पसर जावेगा जां इह काली-बोली रात किसे परिवार जां विशेश विअकतीआं लई उमरां जिंनी लंमी हो जावेगी। दीवाली नेड़े सी, पर पंजाब दे हालात ठीक नां होण करके पटाके चलाउण दी मनाही सी। उंज लोकां इहो समझिआ कि किसे नें निक्के मोटे पटाके ही चलाए होणगे। गोली दी आवाज़ तां लग्गदी नहीं सी।

पर इह गोली दी ही आवाज़ सी।

किसे नें चुबारे दी बारी 'चों सिर बाहर कढ्ढ के वेखिआ। शाम लाल काहली काहली दुका

रात दस कु वजे दा वकत होवेगा। टी वी वेखण तों विहले हो के बाल-बच्चे आपणी मां दी निगरानी अधीन आपणा सकूल दा कंम कर रहे सन। मैं कोई किताब पहड़ रिहा सां। घर दी बाहरली कंध तों साडे घर दे विहड़े विच 'दगड़ दगड़' छालां वज्जण दी आवाज़ सुणी। साडे कलेजे मुठ्ठी विच आ गए। जिहड़ी गल्ल दा डर सी, उह आख़र हो के ही रही। मेरी इस 'होणी' नूं मेरे सहिकरमीआं अते दोसतां नें अंदरो-अंदर पहिलां ही कलपिआ होइआ सी।

"तुसीं उस दिन बहुत वड्डा रिसक लिआ, ज़ख़मीआं दी मदद करके। लोक तां इह वी कहिंदे हन कि तुसीं पुलिस नूं फ़ोन करके 'सिंघां