کُلوںتّ سِںگھّ وِرک جِئۄُںدا ہُںدّا تاں اُہنے 2023 دی 20 مئی نُۄں 103 سال دے ہۄ جاݨا سی۔ پر کی کُلوںتّ سِںگھّ وِرک سچِّیں ’مر‘ گِیا ہَے۔ وِرک نیں انیکاں امر کہاݨِییاں دی رچنا کِیتی۔ جد تکّ اُہ کہاݨِییاں جِئۄُںدِییاں رہِݨگِییاں تاں وِرک نُۄں کَۄݨ مار سکیگا! وِرک اۄنا چِر تکّ جِئۄُںدا ہَے٬ جِنّا چِر پںجّابی کہاݨی دا اِتِہاس جِئۄُںدا ہَے۔

وِرک پںجّابی دا اِکّۄ-اِکّ کہاݨِیکار ہَے جِسنُۄں سارے سمِیاں دے لیکھک٬ آلۄچک تے پاٹھک اِکّۄ جِنّی مُہبّت نال یاد کردے تے اُسنُۄں پںجّابی دا سرو-سْریٹھ کتھاکار آکھ کے ماݨ نال وڈِیائُںدے ہن۔

اجّ جے پںجّا

کالے توِیاں وِچۄں لِشکدا کرنَیل سِںگھّ پارس دا ناں تے گُۄںجدی گڑھکدی آواذ تاں پںجّاب دِییاں ہواواں تے فِذاواں وِچ بڑے سالاں تۄں آپݨے رساں-رںگّاں سمیت آم پںجّابِییاں واںگ میرے سِر `تے وی جادُۄ واںگ دھُۄڑی ہۄئی سی٬ پر پارس نُۄں مِلݨ دا سببّ اُدۄں جا کے بݨِیاں٬ جدۄں اُہنے آپݨا کوِیشری-لںگّۄٹ لاہ کے کِلّی اُتّے ٹںگّ دِتا سی اتے رامُۄوالے نُۄں چھڈّ کے کنیڈا وِچ آپݨے پرِوار دے جِییاں کۄل وسیبا کر لِیا سی۔ ’پںجّابی ستھّ‘ لامبڑا نیں ہریک سال پںجّابی ساہِت-سبھِیاچار دِییاں وڈِّییاں شکھسِیئتاں نُۄں سنمانت کرن والے سالانا پْرۄگرام وِچ کرنَیل سِں

(پہِلوان کرتار سِںگھّ میرا گِرائیِں ہَے٬ میرا چھۄٹا وِیر۔ مَیں اُہنُۄں بچپن تۄں لَے کے پۄٹا پۄٹا اُسردِیاں ویکھِیا ہَے۔ دۄ وار ایشِییا وِچۄں گۄلڈ مَیڈل جِتِّیا تے ہُݨے خبر مِلی ہَے کِہ اُسنے کلّْ ہی وِشو وَیٹرن کُشتِییاں وِچ 18وِیں وار سۄن تمگا جِتّ کے نواں اِتِہاس سِرجِیا ہَے۔ اُسدی اِس جِتّ دی خُشی ساںجھی کردِیاں اُہدے بارے لِکھی جِیونی "کُشتی دا دھرُۄ تارا" وِچۄں اُہدی اِک یادگاری کُشتی دا بِرتاںت پیش ہَے- ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ )

********

چار سالاں بائد ہُںدِّییاں ایشِیئن کھیڈاں وِچ تاں سارِییاں کھیڈاں شامل ہُںدِّییاں ہن۔ بھارتی کُشتی

(دیش-وںڈّ دے درد تے آم لۄکاں دی آپسی ساںجھ دا بِیان کردا اِک بِرتاںت ہۄر ہاذر ہَے۔ اِہ دۄ وار دے ایشِیئن جیتُۄ تے 16 وار دے وِشو وَیٹرن جیتُۄ پہِلوان تے میرے گِرائیِں کرتار دی میرے ولّۄں لِکھی جِیونی 'کُشتی دا دھرُۄ تارا' دا اِک ادھِیائ ہَے۔ اِس پُستک دی تِیجی اَیڈِیشن سںگّم پبلِیکیشنذ سماݨا ولّۄں چھاپی گئی ہَے۔ - ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ)

**********

آپݨے ہی جِسم نُۄں وِچکارۄں چِیر کے بݨے واگھِئۄں پارلے پںجّاب نال ساڈی لہُۄ اتے رُۄہ دی ساںجھ ہَے۔ ساڈے ورگے بھاوُک لۄکاں دے مناں وِچ ساںجھ دا اِہ اہِساس جِنّا ڈُۄںگھا ہَے٬ اۄنی ہی اُس کھ

ستویں دہاکے دے اںتّ اُتّے چلّی نکسلباڑی لہِر نیں سمُچّے بھارت دے چیتنّ اتے جۄشِیلے مدھّ-ورگی گبھّرُۄیاں نُۄں آپݨے کلاوے وِچّ لَے لِیا۔ ہُݨ تکّ آذادی نال جُڑے سُپنِیاں تۄں جن-سادھارن دا مۄہ-بھںگّ ہۄ چُکّا سی۔ سِیاسی-سماجی جِیون وِچّ نِتّ فَیلدے جا رہے بھْرِشٹاچار اتے آدرش-وِہِیݨتا تۄں لۄک دُکھی سن۔ ’اِنکلاب‘ لئی تُرِییاں پارٹِییاں ’بُنِیادی سِدھّاںتک وکھریوِیاں‘ کارن پہِلاں ہی اڈّۄ-پاٹی ہۄ چُکِّییاں سن۔

نکسلباڑی اںدّۄلن نیں ’تیذ-گتی‘ نال ’دَۄڑ کے‘ اِنکالب تکّ پہُںچّݨ لئی جۄ نائرا دِتّا اُہ سُپنشِیل دِلاں لئی ہُلارا بݨ گِیا۔ اِس ل

ذِںدّگی دے اِہناں مُڈھلے ورہِیاں وِچّ میری سۄچ اُتّے پِںڈّ وِچّ لگّدے میلِیاں سمیں لگّدے دِیواناں اتے سمیں-سمیں وکھّ وکھّ راجسی پارٹِییاں دُیارا کِیتے جاںدے جلسِیاں/ڈرامِیاں دا وی اسر پِیا۔ ساڈے پِںڈّ گُرُۄ ہرگۄبِںدّ ساہِب اتے بھائی بِدھی چںدّ دی یاد وِچّ ہر سال دۄ وڈّے میلے لگّدے۔ پہِلا نَۄں جیٹھ نُۄں تے دُۄجا بھادۄں دی مسِّیا تۄں ستّ دِن پِچھۄں۔ اِہ میلے آکھںڈّ-پاٹھ رکھّݨ دے دِن تۄں لَے کے بھۄگ پَیݨ والے دِن تکّ لگّدے۔ تِنّے دِن باہر کھُلّہے پںڈّال وِچّ رات-دِن دِیوان سجّدے۔ ڈھاڈی اتے کوِیشر سِکھّ گُرُۄیاں دی کُربانی دِییاں واراں گائُںدے

اِہناں دِناں وِچّ ہی اتر سِںگھّ نیں آپݨے کِتاباں والے جھۄلے وِچۄں دۄ تِنّ ساہِتک-مَیغذِین کڈھّ کے وِکھائے۔ اِہناں وِچّ وکھّ وکھّ لیکھکاں دِییاں کوِتاواں٬ کہاݨِییاں تے لیکھ چھپے ہۄئے سن۔ میرے لئی ادبھُتّ چِیذ سن اِہ مَیغذِین۔ مَیں اُستۄں پڑھن لئی مںگّے تاں اُسنے کِہا کِہ اُہ میرے لئی ہی تاں لَے کے آئِیا ہَے۔ اُس کۄل تاں ہۄر وی اِسترہاں دے بہُت سارے پرچے سن پڑھن واستے۔ اُسنے اِہ وی دسِّیا کِہ اُسنُۄں اِہ ’کارُۄں دا خذانا‘ ساڈی ’چںدُّۄ کی‘ پتّی دے ڈاکٹر بلوںتّ سِںگھّ کۄلۄں لبھّا ہَے۔ بلوںتّ سِںگھّ تاں ساڈے سکِیاں وِچّۄں ہی سی۔ اُسنے فَۄج وِچّ ڈاکٹر وجۄں

ساںجھ دے ماہَۄل وِچّ جِتھّے میرا آپا دھارمِک تںگّ-دِلی دِییاں ولگݨا تۄں پار جا کے کھُلّہ-دِلے مانوواد دا دھارنی بݨ رِہا سی اۄتھے میرا سںوّیدنشِیل من سُݨِییاں کتھا-کہاݨِییاں راہِیں لیکھک بݨن لئی ذرخیذ ذمِین بݨ رِہا سی۔ پر اجے تکّ اِس ذمِین وِچّ کہاݨی دے مَۄکھِک بِیج ہی ڈِگّے سن۔

لِختی ساہِت نال میری سبھ تۄں پہِلی ساںجھ میرے پِتا نیں پوائی۔ اُہ اخبار٬ ناول اتے کہاݨِییاں پڑھن دا شَۄکِین سی۔ آپݨے پِتا دُیارا لِیاںدی سبھ تۄں پہِلی پُستک٬ جِہڑی مَیں آپݨے گھر ویکھی٬ اُہ سی گُرمُخ سِںگھّ مُسافِر دی ’وکھّری دُنِییاں‘ ; جِس وِچّ اُہدے جیلہ

ساںجھ دا ماہَۄل سمُچّے پِںڈّ وِچّ ہی رچِیا وسِّیا ہۄئِیا سی۔ گُرُۄ ہرگۄبِںدّ ساہِب تے بھائی بِدھی چںدّ دی یاد وِچّ ہر سال ساڈے پِںڈّ دۄ وڈّے دھارمِک میلے لگّدے اتے اِہناں میلِیاں اُپّر راگی-ڈھاڈی اتے کوِیشر سِکھّ-اِتِہاس سُݨائُںدے۔ مَیں ڈھاڈِییاں اتے کوِیشراں نُۄں بڑے اُماہ نال سُݨدا۔ سویرے ہی نہِیں رات نُۄں وی مَیں اِہناں دِیواناں وِچّ ہاذری بھردا۔ اِںج میرا سِکھّ-اِتِہاس اتے گُرمتِ-وِچاردھارا دے مانووادی پکھّاں نال لگائۄ ودھدا گِیا۔ ہر میلے اُتّے گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دی پالکی سمیت کِیرتن کردا جلُۄس سارے پِںڈّ وِچّۄں گُذردا۔ بِدھِیچںدِّیئے بابِیاں

ساڈا گھر پِںڈّ دے مُکھّ-باذار وِچّ سی۔ باذار چڑھدے پاسِئۄں شُرُۄ ہۄ کے پِںڈّ نُۄں دۄ بھاگاں وِچّ وںڈّدا ہۄئِیا لہِںدّے پاسے جا کے ختم ہُںدّا سی۔ پِںڈّ دے اَین ادھّ وِچکار جا کے چھۄٹا جِہا چَۄک آئُںدا سی۔ اِتھے باذار مدھاݨی-چِیرے واںگ کٹِّیا ہۄئِیا سی۔ چَۄک دے وِچکارۄں باذار دا اِکّ ہِسّا تاں سِدھّا لہِںدّے ولّ نِکل جاںدا سی۔ چَۄک وِچۄں ہی اِکّ چھۄٹی گلی پِںڈّ دی دکھّݨ دی باہی ولّ نِکلدی سی٬ جِس وِچّ باذار وِچلے دُکانداراں دے ہی گھر سن۔ پہاڑ دی باہی باذار دی دُۄجی شاخا نِکلدی سی جِہڑی پھرلاںگ کُ لمّے باذار دے ختم ہۄݨ ’تے وڈّی گلی

اسِیں پںجّ بھَیݨ-بھرا ہاں۔ تِنّ بھَیݨاں اتے دۄ بھرا۔ مَیں سبھ تۄں وڈّا ہاں۔ پلیٹھی دا پُتّ۔ پںجّاب دی روائِت انُسار کُڑِییاں آپݨا پہِلا بچّا آپݨے پیکے پِںڈّ جمّدِییاں سن۔ امّْرِتسر ذِلہے دی اجنالا تہِسِیل دے پِںڈّ چوِںڈّا کلاں وِچّ مَیں 5 دسمبّر 1945 نُۄں بُدھّوار والے دِن پَیدا ہۄئِیا۔ اُںج سرکاری رِیکارڈ انُسار میری جنم مِتی 10 ستمبّر 1945 ہَے۔ میرے نانکے اَۄلکھ جٹّ ہن۔ میرے نانے ٹھاکُر سِںگھّ ہُراں دی بھَیݨ مںگّل کَۄر (مںگّلی) لاہَۄر ذِلہے دی کسُۄر تہِسِیل دے وڈّے اتے نامِیں پِںڈّ بھڈاݨا وِچّ ہری سِںگھّ نال وِیاہی ہۄئی سی۔ ہری سِںگھّ تۄں چھۄٹ

کۄئی وی وِئکتی آپݨے اِتِہاس اتے ہالات دی پَیداوار ہُںدّا ہَے۔ جیکر مَیں لیکھک بݨ سکِیاں تاں اِس کرکے نہِیں کِہ میرے اُتّے پْرماتما دی کۄئی خاس مِہر ہۄئی سگۄں اِس کرکے کِہ میرے پِچھۄکڑ اتے چَۄگِردے وِچّ کِدھرے ناں کِدھرے٬ کُجھّ ناں کُجھّ اجِہا ذرُۄر ہۄویگا٬ جِس سدکا میرے اںدّر لیکھک بݨن دا بِیج ڈِگّ پِیا٬ جۄ سماں آئُݨ ’تے لۄڑِیںدی ’رَۄشنی‘ اتے ’گرمی‘ مِلݨ نال پھُٹّ پِیا۔

بھاویں اِس ’کُجھ ناں کُجھ‘ دی پچھاݨ کر سکݨی ڈاڈھی مُشکِل ہَے پر فِر وی بِیتے اُتّے نذر مارِیاں کۄئی کۄئی نکش اُگھّڑدا اُبھّردا دِسّ پَیںدا ہَے۔

میرا اِہ دائوا ہرگ

پںجّابی کہاݨی دے اِتِہاس وِچّ جِتھّے وِدھا پکھّۄں جٹِل-بِرتاںت والی لمّی کہاݨی لِکھݨا میری وِشیشتا گِݨی گئی اۄتھے کِرساݨی جِیون دے پْرماݨِک چِتر پیش کرن اتے راجنِیتک چیتنا دی کہاݨی لِکھݨ دے نال ’پںجّاب سںکّٹ‘ بارے لِکھی کہاݨی نیں وی مَینُۄں وِشیش پچھاݨ دِتّی۔ میرِییاں اِہناں کہاݨِییاں دی بھاویں کُجھّ کُ ’کمِئۄُنِسٹ ہلکِیاں‘ ولّۄں پہِلاں-پہِلاں٬ کُجھ-کُجھ آلۄچنا وی ہۄئی پر پاٹھکاں دی مِلی بہُت وڈّی پرسںسّا نیں میری کہاݨی دے نال نال میرا کدّ وی اُچّا کر دِتّا۔ اِہ کہاݨِییاں مَیں آپݨے لہُۄ نُۄں کشِید کرکے لِکھِییاں سن۔ مَیں ہر ساہ نال اُس دَۄر

امّْرِتسر جیلہ دی گلّ ہَے۔ اَیمرجَیںسی وِچ ڈی آئی آر ادھِین جیلہ وِچ بںدّ ساں۔ اِک دِن دھُپّے کمبّل وِچھا کے بَیٹھے گپّ-گِیان وِچ رُجھّے ہۄئے ساں۔ نِیلے رںگّ دے نِہںگّی باݨے والا کۄئی سجّݨ ساڈی بَیرک دا درواذا لںگھّ کے اںدّر وڑِیا تے ساہمݨِئۄں مِلݨ والے بںدّے نُۄں کُجھ پُچھّدا دِسِیا۔ اُس بںدّے نیں ساڈی ٹۄلی ولّ اِشارا کِیتا۔ ساڈے ولّ تُرے آئُںدے نِہںگّ سِںگھّ نُۄں مَیں جھٹّ پچھاݨ لِیا۔ اُٹھّدِیاں اُسدا سواگت کِیتا٬ "بلّے! بلّے!! نِہںگّ سِئہاں٬ تُۄں ایتھے کِویں؟"

اُہ سکِیاں وِچۄں لگّدی میری بھُۄیا تیجۄ دا دُۄجے نمبّر دا 'چھڑا-چھاںٹ' پُتّ اجِیت س

جِس وکت فۄن دی گھںٹّی کھڑکی؛ سُۄرج اجے نِکلݨ دی تِیاری وِچّ ہی سی۔ گھر دے جِیء سُتّے ہۄئے سن۔ کنیڈا وِچّ سویرے ویلے سِر اتے رات دے ڈُۄںگھے ہۄݨ ویلے کۄئی گھٹّ-ودھّ ہی فۄن کردا ہَے۔ اجِہے سمیں آئِیا فۄن اکسر 'اِںڈِییا' تۄں ہۄݨ کر کے مَیں ہی چُکّدا ہاں۔

فۄن اُتّے اِکبال رامُۄوالِییا سی۔ اُہ آپݨے ٹھںڈھّے-دھِیرے سدا-بہار اںدّاذ٬ "ہاں جی٬ وِیر جی" کہِ کے گلّ شُرُۄ کرن دی تھاں کاہلی نال بۄلِیا٬ "اۄ بھرا! تیرا ای-میل ہَیک ہۄ گِیا۔ مَینُۄں امرجِیت چںدّن نیں لںدّن تۄں آکھِئَے؛ مَیں وی ویکھِئَے۔ تُۄں اَیں کر؛ اُہ وی کہِںدّا سی٬ آپݨا نواں ای-میل پتا بݨا ک

فۄن دی گھںٹّی وجّی تاں پْرۄفَیسر براںڈے وِچ پئے فۄن نُۄں سُݨن لئی اہُلِیا۔ ہتھّ وِچ پھڑھِیا ہۄئِیا چاہ دا کپّ اُہنے چھۄٹے میذ ’تے رکھّ دِتّا۔

“ہَیلۄ!” کہِݨ تۄں بائد اُہ ’جی٬ جی٬ جِیء!’ کردا اگلے دی گلّ سُݨِیں گِیا۔ سُݨدِیاں اِکدم جھٹکا لگّا؛ اُہدا جِسم تھرتھرائِیا تے سدمے نال جِویں ساہ سُۄتِیا گِیا ہۄوے٬ “ہچھّاء جی! چُء چ!! چُء چ!!!”

تھۄڑھی دُۄر مںجّے ’تے بَیٹھا گلاس وِچۄں چاہ دِییاں گھُٹّاں بھردا اُہدا بذُرگ باپ فۄن سُݨدے پْرۄفَیسر نُۄں بڑے گہُ نال واچ رِہا سی۔

فۄن کرن والے دی آواذ بڑے دھِیان نال سُݨدِ

''سُݨائۄ ماسٹر شام سُںدّر جی! تُسِیں کِہڑے پاسے ہۄ کے سماجواد لِیائُݨ لئی یتن آرمبھّ کرۄںگے؟''

ماسٹر شام سُںدّر نیں ڈاکٹر دھرم سِںگھّ دے بۄلاں دا کۄئی اُتّر دیݨا اُچِت ناں سمجھِیا۔ اُس دے جھُرڑِییاں والے متھّے اُتے اِک تِئۄُڑی٬ نوِیں جھُرڑی بݨ کے اُبھر آئی۔ اُس ٹُٹّے ہۄئے سائیِکل دے پِچھّے لدّی پٹھِّیاں دی بھاری پںڈّ سمبھّالدے ہۄئے ذۄر دی پَیڈل مارن دی کۄشِش کِیتی۔ کۄشِش سائیِکل دا چین لتھّ جاݨ دی اسپھلتا دا رُۄپ دھار گئی۔ اُہ ڈِگّدا-ڈِگّدا مسِیں سمبھّلِیا۔

اُس نُۄں ڈاکٹر دھرم سِںگھّ اُتے خاہ-مخاہ پھِر گُسّا آ گِیا۔ اِہ سماجواد دا رَۄلا-رپّا جِ

کالج دے مین گیٹ 'تے سکِئۄرٹی افسر 'گِلّ' نیں رۄک کے مَینُۄں دسِّیا٬ "سر! تُہاڈے بارے اَیتھے اِکّ تھاݨیدار پُچھّدا پھِردا سی۔ کُجھّ دیر ہۄئی اںدّر ڈِیپارٹمَیںٹ ولّ گِیا ہَے۔ مَیں آکھِیا سی٬ 'ساڈے سر تاں بڑے نیک تے ودھِییا بںدّے نیں۔ ساری دُنِییاں جاݨدی ہَے اۄہناں نُۄں۔ ہفتے دسِیں دِنِیں تاں اُہناں دی فۄٹۄ اخبار 'چ چھپدی رہِںدّی ہَے!" سکِئۄرٹی افسر پِچھّۄں میرے ذِلہے دا ہۄݨ کر کے میرے نال اُچیچا سنیہ کردا سی۔ اگّے وی اِکّ سی آئی ڈی دا چِٹّ-کپّڑِییا ہوالدار کالج دی 'سُۄہ' لَیݨ لئی گیٹ 'تے سکِئۄرٹی والِیاں نال بَیٹھا مَیں کئی وار ویکھِیا سی۔ اُہ وی مے

شام دا گھُسمُسا اجے پسرِیا ہی سی تے کِسے دے چِتّ-چیتے وی نہِیں سی کِہ اِہ گھُسمُسا اِک-دم کالی بۄلی رات واںگ سارے پِںڈّ 'تے پسر جاویگا جاں اِہ کالی-بۄلی رات کِسے پرِوار جاں وِشیش وِئکتِییاں لئی اُمراں جِنّی لمّی ہۄ جاویگی۔ دِیوالی نیڑے سی٬ پر پںجّاب دے ہالات ٹھِیک ناں ہۄݨ کرکے پٹاکے چلائُݨ دی مناہی سی۔ اُںج لۄکاں اِہۄ سمجھِیا کِہ کِسے نیں نِکّے مۄٹے پٹاکے ہی چلائے ہۄݨگے۔ گۄلی دی آواذ تاں لگّدی نہِیں سی۔

پر اِہ گۄلی دی ہی آواذ سی۔

کِسے نیں چُبارے دی باری 'چۄں سِر باہر کڈھّ کے ویکھِیا۔ شام لال کاہلی کاہلی دُکا

رات دس کُ وجے دا وکت ہۄویگا۔ ٹی وی ویکھݨ تۄں وِہلے ہۄ کے بال-بچّے آپݨی ماں دی نِگرانی ادھِین آپݨا سکُۄل دا کمّ کر رہے سن۔ مَیں کۄئی کِتاب پڑھ رِہا ساں۔ گھر دی باہرلی کںدھّ تۄں ساڈے گھر دے وِہڑے وِچ 'دگڑ دگڑ' چھالاں وجّݨ دی آواذ سُݨی۔ ساڈے کلیجے مُٹھّی وِچ آ گئے۔ جِہڑی گلّ دا ڈر سی٬ اُہ آخر ہۄ کے ہی رہی۔ میری اِس 'ہۄݨی' نُۄں میرے سہِکرمِییاں اتے دۄستاں نیں اںدّرۄ-اںدّر پہِلاں ہی کلپِیا ہۄئِیا سی۔

"تُسِیں اُس دِن بہُت وڈّا رِسک لِیا٬ ذخمِییاں دی مدد کرکے۔ لۄک تاں اِہ وی کہِںدّے ہن کِہ تُسِیں پُلِس نُۄں فۄن کرکے 'سِںگھّاں