
1.पंजाबी भवन विच्च खुल्ल्हिआ 'ढाबा' अते अकैडमी दे हित
कौफी हाऊस दा पिछोकड़
अकैडमी दे अहुदेदारां, प्रबंधकी बोरड दे मैंबरां दे नाल-नाल साधारन मैंबरां नूं वी पता है कि मीआं मीर भवन दी इमारत दा नकशा हाले तक्क समरत्थ अधिकारी कोलों पास नहीं करवाइआ गिआ। सभ नूं इह वी पता है कि इह भवन सरकारी माली सहाइता नाल उसारिआ गिआ है अते सरकारी माली सहाइता नाल उसारी गई इमारत नूं वपारक कंमां लई नहीं वरतिआ जा सकदा। पिछले प्रबंधकी बोरड वल्लों इस भवन दी सुचज्जी वरतों लई सुझाअ देण लई इक्क तिंन मैंबरी कमेटी बणाई
किसे वी संसथा दे संविधान दे पास अते लागू होण दी मिती, महीना अते साल उसदे शुरू विच्च दरज हुंदा है। समें-समें संविधान विच्च होईआं सोधां दी मिती अते साल वी दरज हुंदा है। पंजाबी साहित अकाडमी, लुधिआणा दे संविधान उपर इस दे लागू होण दी मिती दरज नहीं है। इस लई पक्के तौर 'ते इस दे लागू होण दी मिती बारे कुझ नहीं आखिआ जा सकदा। संविधान दे नियम 3(अ) तों इसदे लागू होण दी मिती अते साल दा अंदाज़ा लगदा है जो कि 01.10.1956 दे लगभग बणदा है।
करीब 57 साल पहिलां बणिआ संविधान आपणे समें दीआं लोड़ां अनुसार सही ब
पंजाबीमां दे पिछले इक अंक विच पाठकां नें पहड़िआ सी कि पंजाबी भवन लुधिआणा नूं पंजाबी साहित अकाडमी दे अहुदेदारां नें आपणीआं मनमरज़ीआं कर के इस लेखकां दी सांझी विरासती थां नूं गहिणे रख्खण दा तहई्ईआ कीता होइआ सी।असीं लगातार इस नूं बचाउण दी जदो जहिद कर रहे हां। इस विच सानूं कुझ कामयाबी वी मिली ते होर दी सानूं उमीद है।मेरे वल्लों कीती जा रही कानूंनी चाराजोई बारे मैं लगातार प्रसाशन अते सबंधित अथारटी दे सपंरक विच हां। साडी किसे नाल जाती दुशमनी नहीं पर किसे दीआं जिआदतीआं नूं देखी जाणा वी काइरता दी निशान
साडे इस लेख दे उदेश:
साडे इस लेख दा पहिला उदेश पंजाबी साहित अते सभ्भिआचार दे शुभ्भचिंतकां नूं इह दरसाउणा है कि पंजाबी साहित, भाशा अते सभ्भिआचार दे विकास लई नियुकत सरकारी अधिकारी अते साडे नुमाइंदे किस तरहां सरकारी फंडां नूं आपणे सैर सपाटे अते निज्जी ऐशो इशरत लई वरतदे हन। दूजा उदेश इह सपश्शट करना है कि अजिहे सवारथी प्रबंधकां कारन ही पंजाबी साहित अते भाशा दा विकास नहीं हो रिहा।
साहित अकैडमी दिल्ली अते उसदे सलाहकार बोरडां दी सथापना:
साहित अकैडमी नवीं दिल्ली दी सथापना भारत दीआं व
"पंजाबी सूबो" नूं बणे 49 साल होण वाले हन। अगले साल बड़ी धूम-धाम नाल सूबे दी सथापना दी गोलडन जुबली बणाई जावेगी। पंजाबी भाशा नूं राज भाशा दा दरजा दिवाउण लई कानूंन नूं बणिआं 48 साल होण वाले हन। साहितकारां, चिंतकां, भाशा विगिआनीआं अते मां बोली पंजाबी नूं पिआर करन वालिआं वल्लों मात भाशा नूं सरकारे दरबारे सतिकार दिवाउण लई खोज पत्तर लिखे अते लंबे संघरश कीते। कुझ समां संघरशां दा असर हुंदा है। पनाला फिर उत्थे दा उत्थे हो जांदा है।
इस समें दौरान मात भाहा पंजाबी अग्गे वधण दी थां पिछ्छे नूं मुड़ी है| मा
तफ़तीश विच पुलस दे पाज़ उधेड़न कारन मैनूं सरकार दे क्रोध दा शिकार होणा पिआ सी। बदलीआं दा दौर शुरू होइआ। कई थां धक्के खवाउण बाअद 1992 विच मैनूं लुधिआणे बदल दित्ता गिआ। लुधिआणा पंजाब दा इक्को इक्क महांनगर है, जित्थे विगड़िआ पूंजीवाद पूरे जोबन उप्पर टहिक रिहा है। मैनूं लग्गा पूंजीवाद नूं समझण दा इह वधीआ मौका है। मैं आपणा तीसरा नेतर खोल्ह लिआ। थोहड़े जिहे यतनां नाल ही पूंजीवाद दे भेतां दे पटारे खुल्ल्हण लग्गे। मैनूं पैसे हत्थीं कानूंन विकदा प्रतख्ख नज़र आउण लग्गा। साधन संपंन लोक, पैसे दे ज़ोर ’ते वड्डे-वड्डे जुरम कर
सकरीनिंग कमेटी दे सारे मैंबर सलाहकार बोरड दे मैंबरां विच्चों नामज़द कीते जांदे हन। भाशा विभाग अनुसार पुरसकारां लई योग उमीदवारां दे नांवां दी सिफारश सलाहकार बोरड दे मैंबरां वल्लों कीती जांदी है। सिफारशी जे सकरीनिंग कमेटी दा मैंबर वी होवे तां उसदा झुकाअ आपणे वल्लों सुझाए नांवां वल्ल होणा कुदरती है। कमेटी विचले आपणे रसूख दी वरतों करके, जां इक्क दूजे मैंबरां नाल समझौता करके उह आपणी पसंद दे नांवां नूं पैनलां विच्च वी पवाएगा। इक्क नहीं, इंझ कमेटी दे सारे मैंबर करनगे। इत्थे ही बस्स नहीं, पैनलां विच्चों इक्क नां
अध्धी सदी पहिलां साहित अकादमी, दिल्ली दी सथापना वख्ख-वख्ख भारती भाशावां दे साहित दे विकास ते लोकां अंदर साहित पहड़न दी रुची पैदा करन लई होई सी। इस उदेश दी प्रापती लई अकादमी वल्लों खेतरी भाशावां दे उत्तम साहित दा अनुवाद करवा के बाकी भारती भाशावां विच्च प्रकाशित कीता जांदा है। इक्क दाअवे अनुसार हुण तक साहित अकादमी करीब पंज हज़ार पुसतकां तीह तों वध्ध भाशावां विच्च प्रकाशित कर चुक्की है। कंम मिआरी होवे, इस वासते सलाह-मशवरे लई अकादमी वल्लों वख्ख-वख्ख भाशावां दे सलाहकार बोरड गठित कीते जांदे हन। इनहां बोरडां दे ज़
मेरा जनम भावें बरनाले दे नेड़ले इक्क पिंड भोतना विच होइआ पर सुरत बरनाला शहिर विच संभाली। बरनाले नूं साहितकारां दा मक्का आखिआ जांदा है। इस शहिर अते इस दे आले-दुआले घट्टो-घट्ट 100 अजिहे साहितकार वस्सदे हन जिनहां दीआं इक्क तों वध्ध पुसतकां छपीआं होईआं हन। बरनाला खेतर विच साहित सिरजण दी प्रेरना बच्चे नूं गुहड़ती विच ही मिल जांदी है। सकूल पध्धर उप्पर ही अंम्रिता प्रीतम अते पाश दीआं कवितावां, गुरदिआल सिंघ अते इंदर सिंघ खामोश दे नावलां बारे बहिसां होण लग्गदीआं हन। कालज दे दिनां विच साहित सिरजणा शुरू हो जांदी ज
पंजाबी साहित, भाशा ते सभ्भिआचार दे विकास लई नियुकत सरकारी अधिकारी ते नुमाइंदे किस तरहां सरकारी फंडां नूं सैर सपाटे ते ऐशो-इशरत लई वरतदे हन, इसदा अंदाज़ा केंदर सरकार दे अदारे साहित अकादमी दे पंजाबी सलाहकार बोरड दीआं सरगरमीआं ’ते ख़रचिआं तों लगाइआ जा सकदा है। अजिहे सवारथी प्रबंधकां कारन ही पंजाबी साहित ते भाशा दा विकास नहीं हो रिहा।
साहित अकादमी दिल्ली दी सथापना वख्ख-वख्ख भारती भाशावां ते साहित दे विकास लई कीता गिआ। इस लई हर भाशा दे सलाहकार बोरड दा गठन कीता जांदा है। बोरड दे मैंबर सबंधत भाशा
61
हरीश राए अते उस दी संसथा दे संमती नाल आ रलण नाल संमती दा बाहूबल कई गुणा वध गिआ।
संमती जाणदी सी कि सरकारां नें बणदे-टुट्टदे रहिणा है। सारे मुख्ख मंतरी इको थैली दे चट्टे-वट्टे हन। लोक भलाई दी टेक किसे उपर नहीं रख्खी जा सकदी।
हरीश राए दे सुझाअ ’ते संमती नें आपणे हत्थीं आपणा आपे ही कारज संवारणा शुरू कीता।
पिंडां विच पिंड पध्धर ’ते अते शहिरां विच वारड पध्धर ते समझौता कमेटीआं बणाईआं गईआं। मसले दे उठ्ठण दी घुसर-मुसर सुणदिआं ही इह इकाईआं दोहां धिरां नाल संपरक करदीआं। उहनां नूं
51
हलकी नीली वरदी पा के फ़ैकटरी विच मुशक्कत करन आए हाकम दा धरमपाल नें गरमजोशी नाल सवागत कीता।
डिपटी दी कुरसी अग्गे मेज़ सी। मेज़ दे दूजे पासे हाकम खड़ा सी। उस दे बैठण लई नां कुरसी सी, नां सटूल।
धरमपाल नें दराज़ खोल्हिआ। विचों जेल्ह मैनूअल कढ्ढ के मेज़ ते रख्ख लिआ। फेर हाकम नूं आखण लग्गा।
“तूं जेल्ह मैनूअल दा हवाला दे के आखेंगा कि कैदी तों उस दी योगता अते सरीरक समरत्था अनुसार कंम लैणा चाहीदा है। मैं बी-कलास कैदी हां। मैथों हलका-फुलका कंम लओ। जेल्ह प्रशासन नें पूरे सत्त साल इहनां
41
अज्ज गऊ-पूजा दा तिउहार सी।
छड़िआं दी बैरक विच चहिल-पहिल दी थां मातम छाइआ होइआ सी। कैदीआं नूं इस दिन दी उडीक गिआरां महीने उनत्ती दिन रहिंदी सी।
इस बैरक दा चीफ़ वारडर हरी ओम गऊ भगत सी। हर रोज़ सवेरे उठ्ठ के उह पहिलां गऊशाला जांदा सी। गऊआं दे पैरीं हत्थ ला के उहनां नूं पठ्ठे पाउंदा सी। फेर मंदर जा के पूजा करदा सी, फेर कंम ’ते आउंदा सी।
तिउहार तों इक हफ़ता पहिलां उस नूं चाअ चहड़ जांदा सी। कोल खड़ो के उह सारी बैरक दी सफ़ाई कराउंदा सी। नाई बुला के कैदीआं दी शेव अते हजामत करा
31
संमती दा सारे इलाके विच पक्का जन-आधार बण चुक्का सी। इलाके विच कंम करदी हर छोटी-वड्डी संसथा दी किसे नां किसे समें संमती नें सहाइता कीती सी। वड्डे संघरशां समें किसे वी समें उहनां नूं हाक मारी जा सकदी सी।
चोणां सिर ’ते आ चुक्कीआं सन। आपणीआं भैड़ीआं कारगुज़ारीआं कारन सरकार पूरी तरहां बदनाम हो चक्की सी। सत्ताधारी पारटी दे नेतावां नूं लोकां नूं मूंह दिखाउण विच दिक्कत पेश आ रही सी। आपणे हक्क विच वोटां मंगण दा उहनां कोल कोई मुद्दा नहीं सी।
लोहा गरम सी। सरकार ’ते दबाअ पा के आपणी गल्ल मंनव
21
पंछीआं दी बैरक वल्ल जांदे मीते नूं लग्ग रिहा सी, जिवें उह नरकां ‘चों छुट्ट के आइआ होवे।
इक साल रहि के वी सिंघां दी बैरक उस नूं आपणी नहीं सी लग्गी।
पहिले कुझ महीने उस नें लंबे-चौड़े सुपने लए सन। सिंघ सजण दा भूत उस दे सिर ’ते सवार रिहा सी। जथेबंदी दे मुढ्ढले नियमां दी पालणा करदे होए उस नें दाहड़ी केस वधा लए सन। नित्तनेम करना शुरू कर दित्ता सी। पिछलिआं नालों नातातोड़ लिआ सी। संमती वालिआं नाल मजबूरी वस्स गिणती दीआं मुलाकातां कीतीआं सन। भरावां वरगा पाला किस खूह खाते विच रुल रिहा है,
11
सिंघां दी बैरक विच संतरी दी दाहड़ी खुल्ल्ही सी। वरदी दी थां उस नें हलके नीले रंग दा कुड़ता-पजामा पाइआ होइआ सी। पैरीं तिल्लेदार जुत्ती सी। उह ख़ाली हत्थ सी। बैरक विच संतरी दा अते संतरी कोल बंदूक दा होणा ज़रूरी सी। इह संतरी सी जां कोई सिंघ, मीता इह समझण दा यतन करन लग्गा।
संतरी नें मीते नूं गेट कोल खहड़ाइआ अते आप काग़ज़-पत्तर लै के मुनशी दे दफ़तर जा वड़िआ।
विहला खड़ा मीता आपणी नवीं रिहाइश दा जाइज़ा लैण लग्गा।
हुण तक मीता कई जेल्हां गाह चुक्का सी। बहुतीआं बैरकां दे विहड़े विरान अते
1
शहिर विचली जेल्ह छोटी सी। उथे केवल हवालातीआं जां छोटी-मोटी सज़ा भुगत रहे कैदीआं नूं रख्खिआ जांदा सी। उमर कैद दी सज़ा भुगतण लई ख़तरनाक अत्तवादीआं नूं केंदरी जेल्ह भेजिआ जांदा सी।
केंदरी जेल्ह माइआ नगर विच सी अते माइआ नगर इथों करीब सौ किल्लोमीटर दूर सी।
शाइद सूबे दा इह पहिला मुकद्दमा सी जिस विच अत्तवादीआं नूं सज़ा होई सी। नहीं तां हुण तक इह बरी हुंदे रहे सन।
सौ मील लंबे रसते विच अत्तवादीआं वल्लों पुलिस वैन ’ते हमला करन अते आपणे साथीआं नूं छुडा लैण दी पूरी संभावन
25
संघ सुरजीत हो चक्का सी। मुख्ख मंतरी मुड़ केस विच दिलचसपी लैण लग्गा सी। इस नाल अफ़सरां नूं राहत महिसूस होण लग्गी।
लोकां दा भरोसा जित्तण लई नवें आए मुख्ख अफ़सर नें थाणे अखंड पाठ खुल्हवाइआ। पतवंते सज्जणां तों इलावा पुलिस कपतान अते डिपटी कमिशनर नूं बुलाइआ गिआ। महाराज दी हज़ूरी विच पुलिस वालिआं नें सहुं खाधी, अग्गों तों नां उह ग़लत कंम करनगे, नां रिशवत लैणगे।
ज़िल्हा अटारनी नें कई दिन पहिलां ही शहिर ’च डेरा ला लिआ। आपणी सहाइता लई दो डिपटी ज़िल्हा अटारनीआं नूं बुला लिआ।
सारी मिसल दा
17
कचहिरी तों बचन सिंघ सिध्धा डिपटी दे घर नूं हो लिआ।
इस केस बारे सोच सोच उस दा बलड्ड प्रैशर हाई हो गिआ सी। अजीब बला गल आ पई सी। सरकार इस केस प्रती जिंनी संजीदा सी, बचन सिंघ ओना ही लापरवाह। उह आपणे आप नूं कोस रिहा सी। आपणे आलसी सुभाअ ’ते लाहनतां पा रिहा सी। बचन सिंघ नें रत्ती भर वी धिआन दित्ता हंदा तां इह दुरगत नां हुंदी। केस नाल जो होणा सी, हो चुक्का सी। हुण बचन सिंघ दी दुरदशा दी वारी सी।
ज़िल्हा अटारनी दा फ़ोन आइआ सी। गवाहां दे बिआनां दीआं नकलां शाम तक्क संगरूर भेज दित्तीआं जा
9
संमती दीआं ठप्प होईआं सरगरमीआं ’ते गुरमीत डाहडा दुखी सी।
पाले अते मीते दा चलान पेश हो चुक्का सी। कुझ दिनां बाअद सुणवाई शुरू होण वाली सी। दोशीआं दी अगांह पैरवाई कीती जावे जां नां, संमती तों इह फ़ैसला नहीं सी हो रिहा।
संमती विचलीआं कुझ धिरां दा विचार सी कि संमती दा गठन पुलिस अत्तिआचारां नूं ठल्ल्ह पाउण लई कीता गिआ सी। पाले अते मीते दी ग्रिफ़तारी तों बाअद इह अत्तिआचार बंद हो चुक्का सी। हुण संमती दी कोई ज़रूरत नहीं सी। इस नूं भंग कर देणा चाहीदा है।
संमती दा इक शकतीशाली धड़ा