
19 अप्रैल 2001 दी सवेर।
लाहौर नालों विछड़ण दा वकत आण पुज्जा। होटल नूं छड्डण दी पूरी तिआरी कर लैण तों पिछ्छों मैं जगतार नूं किहा, ‘‘इक मिंट ठहिरो। मैं लाहौर नूं अलविदा कहि लवां।’’
होटल दी पंजवीं मंज़िल ‘ते सथित आपणे कमरे ‘चों बाहर निकल के मैं टैरस ‘ते आण खड़ोता। सूरज अजे चहड़िआ नहीं सी ते शांत घसमैली रौशनी ‘चों लाहौर शहिर हौली हौली उदै हो रिहा सी। उहो उच्चे नीवें मकान ते इमारतां। मसजिदां दे गुंबद। आसमान ‘च तैरदीआं बद्दलां दीआं निक्कीआं टुकड़ीआं। मैं लाहौर दे आख़री दरशन आपणीआं अख्खां दीआं प
‘‘हुण आपां सेफ़ आं। लाहौर आ गिऐ। लै बई, इछ्छरां बाज़ार दे बाहर कार रोकीं। सुलेखा नाले आप शौपिंग कर लवेगी ते नाले मैनूं बच्चिआं वासते सूट ख़रीद दिऊ।’’ जगतार नें तसल्ली नाल किहा।
इछ्छरां बज़ार दे बाहर गड्डी खहड़ी करके असीं बाहर निकले तां कारां दी पारकिंग लई पैसे उगराहुण वाला आदमी साडे कोल आइआ। असीं अजे जेब नूं हत्थ ला ही रहे सां कि डराईवर नें सानूं पूरे हक्क नाल किहा, ‘‘नहीं, पैसे नहीं देणे।’’
पारकिंग फीस लैण वाला बंदा पुछ्छदीआं नजरां नाल डराईवर वल्ल वेखण लग्गा।
‘‘जाह! पैसे पूसे कोई नहीं मिलणे।’
अज्ज साडा लाहौर विच आख़री दिन सी। इह दिन वी असीं लेखे लग्गिआ वेखणा चाहुंदे सां। कसूर विच बाबे बुल्ल्हे शाह दा मज़ार देखण दी तांघ तड़पी तां मैं डा. जगतार नूं किहा कि उह ‘शाह जी’ नूं कहि के कार दा बंदोबसत करे। ‘शाह जी’ प्रमुख्ख उरदू अख़बार ‘नवाए वकत’ दा मुख कालम-नवीस होण करके उहदी कार विच लाहौरों बाहर निकलणा सानूं वधेरे सुरख्खिअत लग्गदा सी। उंज साडे नाल दे सारे लोक ही लाहौरों बाहर घुंम फिर रहे सन ते इक गरुप्प तां रावलपिंडी ते पंजा साहिब दी यातरा ‘ते वी निकल चुक्का सी। ‘‘कोई नहीं पुछ्छदा जी!’’ कहि के सारे तु
सूरज डुब्ब चुक्का सी। लाइलपुर शहिर रौशनीआं विच जगमग करन लग्गा। प्रेम सिंघ दा तां लाइलपुर तों बाहर निकलण नूं दिल नहीं सी कर रिहा, जिवें मेला मुक्क जाण तों वी पिछ्छों बच्चे दा घर परतण नूं मन नहीं मंनदा। उस दे कहिण उते राइ अज़ीज़-उल्ला नें लाइलपुर दे घंटा-घर वाले चौक विच कार लिआ खहड़ी कीती। प्रेम सिंघ चौक विचों निकलदे अठ्ठां-बज़ारां ते उनहां विचों निकलदीआं गलीआं विच घुंमणा चाहुंदा सी। उनहां दुकानां नूं देखणा चाहुंदा सी जिनहां तों उह कदी सौदा-सामान ख़रीददा रिहा सी। उनहां मकानां नूं निहारना चाहुंदा सी, जिन
प्रेम सिंघ दे ख़ालसा सकूल दे ऐन साहमणा इलाका उहो ही सी जित्थे प्रेम सिंघ दा घर हुंदा सी। माडल टाऊन नां दा घुग्ग वस्सदा इह इलाका भावें किंना फैल गिआ सी, किंना वधेरे गहि-गच्च वस्स गिआ सी पर प्रेम सिंघ नूं विशवास सी कि सकूलों निकलदिआं ही थोहड़ी वित्थ उते बणिआ आपणा मकान उह पल-छिण विच लभ्भ लवेगा। उह साडे अग्गे अग्गे काहली काहली तुरिआ जा रिहा सी। किसे सथानक वासी नूं आपणे घर दा अता-पता पुछ्छण दी उस नूं कोई लोड़ नहीं सी।
‘‘ऐथे खाली जगहा हुंदी सी। मिउंसपल कमेटी दे कुआटर हुंदे सन। दो ही तां घर बणे सन उदों। इ
‘‘लओ जी! आ गिआ जे मेरा लाइलपुर।’’ प्रेम सिंघ विच बाबे करम सिंघ दी रूह आण वड़ी।
वड्डे बोरड ‘ते लिखे अख्खर चमक रहे सन।
City of Textile Welcomes you.
इहो ही सी उह इलाका जिस नूं कदी सांदल बार किहा जांदा सी। सांदल दुल्ले दे पिउ दा नां सी, इस लई इस नूं ‘दुल्ले दी बार’ वी आखिआ जांदा सी। इहो सी उह इलाका जिस बारे हिजरत कर के भारत पुज्जे लोक अकसर ज़िकर करदिआ करदे ते हर गल्ल नाल आखदे, ‘‘जदों असीं बार विच हुंदे सां, उदों गल्ल ई होर सी।’’
‘बार’ दा वार-वार ज़िकर होण करके ‘‘जदों असीं बार विच हुंदे
वीह बाई साल पहिलां गुरमीत दा छोटा भरा निंमा जथे नाल ननकाणे साहिब गिआ सी। ननकाणे साहिब गुरदुआरे दे मुख्ख गेट दे बाहर सदा वांग मुसलमानां दी भीड़ इक्कठी सी। इधरों गए सिख्ख लाऊड सपीकर उते आपणे आउण बारे ते आपणे पिंडां दे किसे बंदे दे बाहर आए होण बारे पुछ्छ रहे सन। बाहर खलोती भीड़ विचों वी मुसलमान भरा वख्खो-वख्खरे सिख्ख भरावां नूं उनहां दे ज़िले ते पिंड दा नाम पुछ्छ रहे सन। गुलाम नबी नें आवाज़ दित्ती, ‘‘भरावो! तुहाडे ‘चों कोई जलंधर ज़िले दा होवे?’’
निंमे नें हामी भरी तां उस नें पिंड दा नां पुछ्छिआ। ‘ढड्डा’ सुण
लाइलपुर प्रेम सिंघ दे वडेरिआं दा शहिर सी। इस शहिर विच उस दा बचपन ते जुआनी दे मुढले साल बीते सन। शेख़ूपुरे दी निराशा धो के उह अगली मुहिंम लई तिआर खहड़ा सी। लाइलपुर जाण लई। आपणी जनम भों वेखण लई। गुआची होई उतेजना उस विच फिर परत आई सी।
‘‘चनाब बस्स सरविस चल्लदी हुंदी सी उदों’’, उह पुराणे चेतिआं ‘चों बोलिआ, ‘‘तिंन घंटे लग्गदे सन उस बस्स विच लाइलपुर तों लाहौर जाण दे।’’
उह आपणे रओं विच बोली जा रिहा सी। साहमणे सड़क किनारे इक कार खड़ोती सी ते इक सरदार उस दी बारी नूं हत्थ पा के खलोता सी। सतिनाम माणक न
असीं शेख़ूपुरे पुज्जे तां बद्दलां नें असमान पूरी तरहां ढक लिआ। मौसम दिल नूं मोह लैण वाला सी। पिछले दिनीं पै के हटे मींह सदका रुमक रही हवा विच नमी सी। ‘शेखूपुरा’ बचपन तों ही बहुत पहड़िआ ते जाणिआ जांदा नाम सी। गुरू नानक देव दा लेख लिखदिआं पहिली सतर अकसर इहो ही हुंदी सी, ‘आप दा जनम महिता कालू ते माता त्रिपता दे घर राइ भोइ दी तलवंडी (जिस नूं अज्ज-कल्ल्ह ननकाणा साहिब आखदे हन) ज़िला शेख़ूपुरा विच होइआ।’
शेख़ूपुरा नाल जुड़ीआं गल्लां मेरे मन विच आ रहीआं सन। राणी जिंदां नूं अंगरेज़ां नें पहिली वार ग्रिफ़तार क
होटल पुज्ज के खाणा खाण तों बाअद जगतार तां लेट गिआ ते मैं सवेर दे लंमे सफर बारे सोचण लग्गा। जे मैं सवेरे रावलपिंडी, पंजा साहिब दी यातरा ‘ते जाणा सी तां मैनूं आपणा सामान पैक करके नाल ही लिजाणा पैणा सी किउंकि यातरा उपरंत 19 अप्रैल नूं सिध्धा सवेरे लाहौर रेलवे सटेशन ‘ते ही पुज्जण दा प्रोगराम सी। रात नूं मैं सामान सांभदिआं डा. जगतार नूं अजे वी आपणे नाल जाण लई मना रिहा सां पर, ‘सिहत एने लंमे सफर दी इजाज़त नहीं दिंदी’ वाला उहदा बहाना सच्चा ही लगदा सी। लाहौर दी यातरा करदिआं वी उह अकसर हफ थक्क जांदा सी। कुझ
सड़क मुड़ के असीं सिध्धे उस सड़के पै गए जिस ‘ते दो कु सौ गज़ दी वित्थ उते रौशनीआं विच शाहताज होटल चमक रिहा सी। सानूं कोल दी तुरिआं जांदिआं वेख के इक सठ्ठ-सत्तर साल दा बज़ुरग पिछ्छों कहिण लग्गा, ‘‘सरदारो! की हाल जे!’’
असीं पिछ्छे मुड़ के उस नूं दुआ-सलाम कीती तां उह कहिण लग्गा, ‘‘तुसीं उदों जे साडे नाल रल जांदे तां चंगा सी। साडे बाबे दा आखा मंन जांदे, काइदे आज़म दा, तां अज्ज एने दुखी नां हंुदे…। वेख लो हुण तुहाडे नाल की पई हंुदी ए…ते उधर कशमीर ‘च की करदे पए नें…।’’
असीं उस दी गल्ल नूं हस्स के टाल देणा ही
फलैटीज़ होटल पुहंचे तां पता लग्गा पुलीस नें सुनेहा भेजिआ सी कि नियम अनुसार भारती डैलीगेटां नें पुलीस कोल आपणी हाज़री किउं नहीं लवाई। इह कंम तां पहिले दिन ही होणा चाहीदा सी पर प्रबंधकां वलों कोई निसचित आदेश जां सलाह नां मिलण कारन, ‘‘कुझ नहीं हुंदा’ कहि के सारे कानफ़रंस दे मेले-गेले विच रुझ्झ गए। हुण इकदम सिर आ बणी। भीड़ कारन सारे लोक सवेर दे परेशान सन। कदी ऐस्स.ऐस्स.पी. दे दफ़तर ते कदी थाणे दे चक्कर ला रहे सन। सतनाम माणक मैनूं कहिण लग्गा:
‘‘असीं तां यार सवेर दे एेेसे ही खलजगण विच तिंन-चार घंटे ख़राब कर
अज्ज असीं लाहौर दा शाही किला देखण जाणा सी। उमर गनी, रिज़वान अहिमद समेत आपणी कार लै के हाज़र सी। असीं नहा धो के तिआर होए तां खावर राजा वी आपणी लड़की अलबरकात ते आपणे दो सोहणे मंुडिआं दे साथ विच गुजरांवाला तों आ पुज्जी। उह आपणे मुकंमल परिवार समेत डा. जगतार नाल दिहाड़ी गुज़ारना चाहुंदी सी।
नाशता तां होटल विच वी कीता जा सकदा सी पर जगतार दी इछ्छा सी कि किले वल्ल जाण तों पहिलां लाहौर दी बहुचरचित ‘फूड सटरीट’ विच नाशता करीए। इस बहाने उह वी उस जगहा नूं देख लवेगा। उह गवाल मंडी विचली ‘फूड सटरीट’ दे जलौअ दीआ
उमर गनी ते रिज़वान पिछली रात उमर गनी दे पुराणे बेलीआं नूं मिलण गुजरांवाले चले गए सन। कल्ल्ह लाहौर दा शाही किल्हा ते शाही मसजिद वेखणों रहि गए सां, इस लई उमर गनी हुरीं सवेरे अठ्ठ वजे ही साडे कोल ‘शाहताज होटल’ विच पहुंच गए। थोहड़ी देर बाअद जगतार दा इक होर प्रसंसक शाइर नवीद शहिज़ाद वी पहुंच गिआ। नवीद हुरीं जलंधर दी बालोकी बसती दे रहिण वाले सन।
गल्लां देश दी वंड दे संताप तों लै के चल्लदीआं चल्लदीआं कशमीर तक्क पुज्जीआं, फिर पाकिसतान दी हकूमत तक ते उस तों बाअद इलाके अते ज़बानां दे आधार उते पाकिसतान विच प
असी ‘विलेज रैसटोरैंट’ दा चक्कर ला के परत वी आए सां पर अजे सभिआचार प्रोगराम शुरू नहीं सी होइआ। होर तां होर अंदरले हाल दा तां अजे तक दरवाज़ा वी नहीं सी खुल्ल्हा। बाहर लोकां दी इक वड्डी भीड़ सी। एनी भीड़ दा तां छोटे जिहे हाल विच समा सकणा वी नामुमकिन सी। किसे प्रबंधक नें हौली जिही मेरे कंन विच किहा, ‘‘तुसीं खब्बे रुख़ हो के होटल दे पिछले हिस्से वल्ल जा के पिछले दरवाज़े राहीं हाल विच चले जाओ। भीड़ तों बचा करन लई असीं इहो ही तरीका अख़तिआर कीता है।’’
इंज भारती डैलीगेटां नूं हौली हौली गुपत तौर ‘ते सूचित कीता
15 अपरैल दी सलोनी शाम लाहौर शहिर दीआं रौशनीआं विच दमक रही सी जदों असीं फलैटीज़ होटल पहुंचे। अज्ज रात कानफ़रंस हाल विच ही सभिआचारक प्रोगराम होणा सी। परसों रात कानफ़रंस दे पहिले दिन इसे ही हाल विच रात भर कवी दरबार चल्लिआ सी। कल्ल्ह रात जदों असीं राइ अज़ीज़ उला खां दी प्राहुणचारी दा आनंद माण रहे सां तां साडे साथी डैलीगेट प्रबंधकां वलों तिआर करवाइआ नाटक देख रहे सन। बुल्ल्हे शाह दे जीवन समाचारां नाल सबंधत आम लोकां दे पैंतड़े तों सथापत ताकतां दा विरोध करदा ते मज़हबां दीआं हद्दां तों पार इनसानी एके दा होका दिं
प्रसिध्ध सूफी संत साईं मीआं मीर दी यादगार फौजी छाउणी दे पछ्छम विच, मीआं मीर दे नां ‘ते बणे पॅ्ॅछमी रेलवे सटेशन तों लगपग अध्धा मील दूर सथित है। फौजी छाउणी दा नां वी साईं मीआं मीर दे नां नाल ही सबंधत है जिस नूं आम तौर ‘ते ‘मीआं मीर छाउणी’ आखिआ जांदा है। किंना अजीब इतफ़ाक है। सुल्हा अते मुहब्बत दा पैगाम देण वाले दे नां उते ही फौजी छाउणी, दा नां रख्खिआ गिआ। अंगरेज़ां नें पंजाब उते कबज़े तों पिछों पहिलां तां अनारकली दे सथान ‘ते फौजी छाउणी काइम कीती सी। पर अनारकली दा इलाका उदों फौजीआं दी सिहत अते तंदरुसती दे
डा. जगतार दी डाइरी उस दे पाकिसतानी मित्तरां दे टैलीफोन नंबरां नाल भरी होई सी। पहिले दिन सवेरे उठदिआं ही उसने टैलीफोन चुक्किआ ते लाहौर दे सथानक ते नेड़े-तेड़े दे मित्तरां नूं आपणे आउण दी ख़बर दित्ती। अगले दिन सवेरे मैनूं कहिण लग्गा, ‘‘संधू! यार आह फोन फड़ाईं ज़रा। पाकपटन ‘च आपणा मित्तर है इक उमर गनी…उहनूं कहिंदे आं…आपणी कार-कूर लै के आवे। सानूं घुमावे-फिरावे…दो दिन लाहौर विच…।’’
हैरानी दी गल्ल, फोन सुणदिआं ही उमर गनी तिआर होइआ। दुपहिर तक डराईवर ते कार समेत उह फलैटीज़ होटल आण पुज्जा। सलेटी रंग दी सलवार
अजे दिन दा चानण लाहौर दे पिंडे नूं सुनहिरी किरनां दे पोटिआं नाल सहिला ही रिहा सी जदों असीं चाह पाणी पी के ‘मसऊद ख़द्दर पोश टरस्सट’ वाले समागम तों विहले वी हो गए। रघबीर सिंघ दी पतनी सुलेखा नें मैनूं इशारा कीता कि जे जगतार हुरीं मंन जाण तां आपां अनारकली बाज़ार वल्ल शहिर दा इक गेड़ा ही कढ्ढ आईए। उमर गनी अज्ज लाहौर विच ही रुक गिआ सी। कार साडे कोल सी। जगतार नूं तां असां मना ही लैणा सी।
उमर गनी दी वड्डी कार विच मैं, रघबीर ते सुलेखा पिछ्छे बैठे ते जगतार ते उमर गनी डराईवर वाली सीट दे नाल। गड्डी लाहौर दीआं स
कानफरंस दा अज्ज बाअद दुपहिर दा सैशन नहीं सी हो रिहा। उस दी थां सारे डैलीगेटां नूं ‘मसऊद ख़द्दर पोश टरस्सट’ वलों करवाए जाण वाले इनाम वंड समागम विच हाज़र होण दा सद्दा सी। इह समागम फलैटीज़ होटल दी थां लारंस गारडन वल्ल जांदी सड़क ‘ते बणे अलहमरा कंपलैकस विचों इक वड्डे हाल विच हो रिहा सी।
साडे जांदिआं नूं समागम शुरू हो चुक्का सी ते सारा हाल खचाखच भरिआ होइआ सी। हाल दीआं इक हज़ार दे करीब सीटां तां पुर सन ही सगों कुरसीआं दे विचों लंघण वाला लांघा वी बैठण वालिआं नें घेरिआ होइआ सी। असीं हाल दे पिछले दरवाज़े वलों