اِکّ کھامۄش چُپّ ہمیشا اُسدے اںگّ-سںگّ رہِںدّی۔ پر اِس چُپّ دا راذ اُسنے کدے وی آپݨے ساتھِییاں نال ساںجھا نہِیں سی کِیتا۔ ہاں٬ بَیںک دے مَینیجر ہُںدِّیاں اُہ لۄکاں دے کمّ آئُݨ دی ہر سمبھّو کۄشِش کردا٬ نَۄجواناں دی مدد لئی ہمیشا یتنشِیل رہِںدّا۔ بِردھ آشرم وِچّ جاکے بذُرگاں دی سیوا کرنا٬ آشرم لئی لۄڑِیںدے سمان دا پْربںدھّ کرنا٬ واتاورݨ نُۄں سُکھاواں اتے ہرِیا-بھرِیا بݨائُݨ لئی بُۄٹے لوائُݨے اتے اُنہاں دی دیکھ-بھال کرنی٬ گرِیباں٬ مذدُۄراں اتے لۄڑوںدّاں دے پسرے ہتھّاں لئی اُہ آپݨا پرس کھالی کرن لگِّیا دیر نہِیں سی لائُںدا۔ تِنّ-چار رُجھیوِیاں وِچّۄ

" میرے باپُۄ نُۄں تاں ساری اُمر پَیسا کمائُݨا نی آئِیا بیبے۔" بِںدّر آپݨی ماں نُۄں نِہۄرا ماردا۔

"کۄئی ناں پُتّ... اُہنُۄں تاں نہِیں آئِیا... تُۄں ہُݨ آودے ہِساب نال کما لَے۔"

" دیکھِیں تیرے پُتّ دی چڑھائی...۔" اُہ آپݨی ماں نُۄں آکھدا۔

" ربّ تیری کمائی 'چ برکت پاوے۔" اُہ اسِیس دِںدّی۔

" برکت نی بیبے... برکتاں آکھ۔" اُہ چاملہ کے آکھدا۔ ماں ہَیرانی نال اُس ولّ تکّدی۔ کئی وار اُسدِییاں اِہۄ جِہِییاں گلّاں باپُۄ دے کنِّیں وی پَے چُکِّییاں سن۔ باپُۄ نُۄں آپݨے بذُرگاں دِییاں کہِییاں گلّاں چیتے آئُںدِییاں٬

"جے

مہِںدّر٬ چھِںدّر تے بِںدّر بھَیݨاں وِچّۄں مہِںدّر سبھ تۄں وڈّی سی۔ جِس نُۄں گھر وِچّ سارے مِںدّۄ اتے دُۄجِییاں نُۄں چھِںدّی تے بِںدّی کہِ کے بلائُںدے سی۔ مِںدّۄ سارِییاں بھَیݨاں وِچّۄں اُچّی لمّی پر رںگّ کݨ بھِنّا سی۔ نَیݨ نکش اُس دے سۄہݨے سن۔ ماں ہمیشا مِںدّۄ نُۄں وڈّی ہۄݨ دے ناتے نسِیہتاں دِںدّی رہِںدّی سی۔ بھاویں مِںدّۄ دی اُمر اجے چھۄٹی ہی سی پر پھیر وی ماں دا اِہۄ کہِݨا ہُںدّا٬ کِہ کُڑے مِںدّۄ پُتّ تُۄں وڈّی ہَیں جے تُۄں سِیاݨی بݨ کے رہیںگی تاں اِہ چھۄٹِییاں وی تیرے واںگُۄں سِیاݨِییاں ہۄݨگِییاں۔ پُتّ تَینُۄں دیکھ کے اِنہاں نیں تیری پَیڑ وِچّ پَیر دھر

اُہدے اَیمّ.اے. پاس پُتّر دی چںڈِّیگڑھ وِچّ اِںٹروِئۄُ دا سدّا ہالاں آئُݨا سی۔ اسامی لئی لِکھتی ٹَیسٹ اُسنے پاس کر لِیا سی۔ “جے آپݨے اِلاکے دے مںتّری دا تھۄڑا جِہا ٹُلّ لگّ جے تاں مُںڈّا آہرے لگّ جُۄ” اِہ سۄچ کے اُسنے مںتّری دی کۄٹھی کئی گیڑے مارے۔ وۄٹاں ویلے پُۄری مدد کرن کرکے اُہ مںتّری ’تے آپݨا ہکّ وی سمجھدا سی۔ پر مںتّری اُتھّے نہِیں مِلِیا۔ اُتھّے کھڑھے پُلِس والے نیں دسِّیا کِہ اِتھّے تاں مںتّری ساہِب سببِّیں گیڑا ماردے نیں٬ اُہ جاں تاں سَیکٹرِیئیٹ وِچّ مِلݨگے جاں پھِر چںڈِّیگڑھ کۄٹھی وِچّ۔ اِتھّے گیڑا مارن دا کۄئی پھائِدا نہِیں۔ اُسنے آپݨے پ

مئی مہِینے دا آخری ہفتا چلّ رِہا سی۔ گرمی نال جِیو جںتُّۄ٬ پشُۄ پںچھّی٬ جانوراں٬ رُکھّاں اتے ویل بُۄٹِیاں دا بُرا ہال ہۄ رِہا سی۔ بذُرگ اتے بچِّیاں نُۄں گھرۄں باہر ناں نِکلݨ دی ہدائِت کِیتی جا رہی سی۔ دُپہِر سمیں سرگم دے دادی جی کِسے کمّ لئی آپݨے گھر دے وِہڑے وِچّ آئے تاں دیکھِیا اِکّ جلمُرگی گرمی کارن بیسُرت ہۄ کے ڈِگّی پئی سی۔ اُہ اُس نُۄں اںدّر چُکّ کے لَے گئے۔ پاݨی دے چھِٹّے مارے۔ کَۄلی وِچّ پاݨی پا کے اُس دی چُںجھّ ڈۄب دِتّی پر جلمُرگی 'تے کۄئی اسر ناں ہۄئِیا۔ کۄل تھۄڑھا چۄگا کھِلار کے اُہ آپݨے کمّ دھںدّے کرن لگّے۔ تھۄڑھی دیر باء

"اُۄں جے مَیں بِردھ آشرم وِچّ وگ جاں ....اُتھّے ودھّ سیوا ہۄئِیا کرُۄ۔" سسّ دے اِہ بۄل سُݨ کے رسۄئی وِچّ کمّ کردی پسِینے نال گڑُچّ ہۄئی نُۄںہ جِویں کُجھّ سمیں لئی سُنّ ہۄ گئی۔ اِکّ چھُری ....نہِیں ...نہِیں ...شائِد اِکّ بلیڈ جاں اُس تۄں وی برِیک تیذ دھار چِیذ اُس دے کنّاں وِچّۄں ہُںدّی ہۄئی گلھے اتے چھاتی دِییاں ناڑاں نُۄں چِیردی ہۄئی سارے پیٹ وِچّۄں چِیرا لائُںدی کھبّی وکھّی وِچّ پسّلِییاں دے ہیٹھاں جا رُکی جِتھّے اُس دے ہمیشا ہلکا جِہا درد رہِںدّا سی ۔ درد تھۄڑھا کُ ودھِیا مۄڈھے وِچّ دی ہُںدّا ہۄئِیا گردن دے پِچھّے دی سِر وِچّ کھبّے پاسے جا کے ر

اِکّ وار رات نُۄں اٹھّ کُ وجے اسمان وِچّ چنّ چمک رِہا سی۔ اُس ویلے سرگم دۄ کُ سال دی پِیاری بچّی سی۔ اُس نُۄں ورچائُݨ لئی اُس نُۄں چنّ دِکھائِیا گِیا۔ پرِوار دے کِسے جِیء نیں اُس نُۄں 'چنّ ماما' آکھِیا کِسے نیں 'چںدّ' آکھِیا۔ کِسے نیں 'مُۄن' آکھِیا۔ اُس نُۄں چنّ اتے چںدّ نالۄں 'مُۄن' آکھݨا سَۄکھا لگِّیا۔ جدۄں وی اسمانۄں چںدّ دِسدا اُہ اِکّۄ ساہے ہۄ جاںدی... مُۄن... مُۄن... مُۄن جِنّا چِر سبھ نُۄں دِکھا ناں دِںدّی۔ اۄنا چِر اُس نُۄں چَین ناں آئُںدا۔ اُہ بہُت کھُش ہُںدّی۔ اسمان ولّ دیکھ کے گھُمّدی۔

ہَۄلی ہَۄلی اُہ مُۄن دی تھاں پِیار نال 'مُۄنا' آکھدی ت

"تَینُۄں بیبے ورگی رۄٹی نی بݨائُݨی آئی کِنّے سال ہۄ گے۔" مَیں آپݨی پتنی نُۄں کِہا اتے ڈر جِہا وی لگِّیا کِتے گُسّا ناں چڑھا لوے ۔جِہڑِییاں مِلدِییاں نیں اُہناں تۄں وی جائیِئے۔ اُہ پںچھِّییاں لئی رۄٹِییاں دی چُۄری بݨا رہی سی۔ میرے ولّ دیکھ کے مُسکرائی٬ "بیبے نُۄں آکھۄ ہُݨ بݨا کے دِکھاوے اُہۄ جِہِییاں رۄٹِییاں۔" آکھ کے پلیٹ چُکّی تے پںچھِّییاں نُۄں رۄٹی پائُݨ تُر گئی۔ مَیں وی پِچھّے ہی چلِیا گِیا۔ مَیں آپݨی گلّ دا جواب سُݨنا سی۔

"بُبلُۄ آ جۄ پُتُّۄ رۄٹی کھا لۄ ۔" اُس نیں نِمّ تے بَیٹھِییاں بُلبُلاں ولّ دیکھ کے آکھِیا۔ اُہ وی تِیار ای بَیٹھِییاں سن ۔ جد

کِہۄ جِہا سمیں دا گیڑ آ گِیا۔ آپݨے ہی گھراں اںدّر بںدّ ہۄ کے رہِ گئے۔ آپݨے آپ نُۄں بچائُݨ لئی اِہ ذرُۄری وی ہَے۔ آپݨے آلے-دُیالے نُۄں ہی نِیجھ لا کے دیکھݨ دا مَۄکا۔ ذِںدّگی تاں اِہی سی آلا دُیالا وی اِہی٬ پر من گھر تۄں باہر بھجِّیا رہِںدّا٬ لۄڑاں وی ودھّ سن۔ اُنہاں نُۄں پُۄرِییاں کرن دِییاں کۄشِشاں وی ودھّ سن۔ ہُݨ سِمٹ گئے۔ اُنِّییاں کُ لۄڑاں جِہناں نال بںدّا جِئُںدا رہِ سکے۔ سبھ بدلِیا بدلِیا جاپدا ہَے۔

تالابںدّی دے دِن٬ سویرے سویرے کھِڑکی وِچّۄں دی دیکھِیدا٬ رُکھّ٬ ویلاں-بُۄٹے سبھ شاںت لگّدے ہن۔ اُچّے اُچّے سپھَیدے٬ نِمّ٬ پَۄپلر٬ ٹاہلِییا

“ہَیلۄ۔”

“ہاں بائی٬ کَۄݨ بۄلدَیں؟” بںتّۄ نیں پُچھِّیا۔

“مَیں پھلاݨی کمپّنی دے دپھتر وِچّۄں بۄل رِہا ہاں۔ آپ جی نُۄں اِکّ سکِیم بارے دسّݨا چاہُںدّا ہاں۔ مَیم! اِہ سِرپھ تُہاڈے لکّی نمبّر ’تے ہی آئی ہَے جی۔”

“مَینُۄں نہِیں سمجھ لگدی بھائی کی کہِ رِہا ہَیں تُۄں ...۔” بںتّۄ نُۄں گلّ سمجھ نہِیں سی آ رہی۔

“پلِیذ پھۄن ناں کٹِّئۄ … … تُہاڈے پھائِدے دی گلّ ہَے۔” پھۄن کرن والے نیں کِہا۔

“ساڈے پھائِدے دی؟ … … کِویں بھائی؟” پھائِدے دی گلّ سُݨ کے بںتّۄ نیں پھۄن ناں کٹِّیا۔

“میری گلّ دھِیان نال سُݨنا٬ تُسِیں سِرپھ پھ

سُنِیل ڈِئۄُٹی تۄں گھر پرتِیا ہی سی٬ اںدّرۄں ماں دی “ہائے! ہائے!” دی درد بھری آواذ سُݨی۔ اُہ اںدّر ماں کۄل گِیا۔ ماں نُۄں دوائی دِتّی۔ اُس نال کُجھ پل گلّاں کِیتِییاں۔ گلّامباتاں تۄں پتا لگِّیا کِہ اُسنُۄں سویر دی دوائی نہِیں دِتّی گئی۔ اُہ دپھتر دے ذرُۄری کمّ کارن گھرۄں چھیتی ڈِئۄُٹی ’تے چلا گِیا سی تے جاݨ لگِّیاں آپݨی پتنی شِیلا نُۄں کہِ گِیا سی کِہ اُہ ڈِئۄُٹی تے جاݨ تۄں پہِلاں ماں نُۄں یاد کرکے دوائی دے دیوے۔ اِکّ تاں دپھتری کمّ دی کھجّل-کھُیاری٬ اُتّۄں ماں نُۄں شِیلا ولّۄں دوائی ناں دیݨ دی اݨگہِلی کارن سُنِیل پریشان ہۄ گِیا۔ کُجھ دیر بائد شِیلا

اجّ جدۄں دی بیبے سرکاری ہسپتال وِچّ آپݨِییاں رِپۄرٹاں دِکھا کے آئی سی٬ اُدۄں دی ہی مںجّے ’تے پئی سی۔ درئسل بیبے نیں سۄچِیا کِہ جے کِسے پْرائیِویٹ ڈاکٹر کۄل گئی تاں اُس نیں رِپۄرٹاں دیکھݨ دا ہی ڈھائی تِنّ سَۄ رُپئِیا لَے لَیݨا۔ اِس کرکے اُہ سرکاری ہسپتال وِچّ چلی گئی۔ پتا نہِیں اِہۄ جِہا کی ہۄئِیا کِہ بیبے دا چِہرا بیجان لگّ رِہا سی۔

“اجّ تُسِیں بی جی کۄل ذرُۄر بَیٹھِئۄ گھںٹّا کُ۔” میری پتنی کمل نیں کِہا۔

“کِئۄں ... کی ہۄ گِیا؟” مَیں پُچھِّیا۔

“مَینُۄں لگدا ہَے اُہناں دے اںدّر کۄئی گلّ ہَے٬ جِس کرکے اُہ اُداس نیں۔”

شُۄں....اُۄں....... اُۄں.... اُۄں اسمانۄں سُرمئی بدّلاں تۄں چھُٹِییاں کݨِییاں وِچّۄں اِکّ کݨی شرارتاں کردی نال دِییاں کݨِییاں نال اٹھکھیلِییاں کردی شُۄکدی دھرتی ولّ ودھ رہی سی۔

" تُۄں وی اُتھّے ای ڈِگّݨَے.. جِتھّے اسِیں ڈِگّݨَے...ہمیشا دی ترہاں دھرتی دی ہِکّ تے... پھِر تَینُۄں کاہدا وکھّرا چاء چڑھِیا پِیا۔" نال دِییاں کݨِییاں نیں اُس دِییاں جھلّوللِّییاں شرارتاں تۄں بچدِیاں کِہا۔

" نہِیں.....اِیں.... اِیں۔" اُس نیں ہۄر چامبھل کے آکھِیا۔

" اسِیں تاں چلِّییاں دھرتی 'تے بنسپتی نُۄں ہری بھری کرن۔ اِس تۄں ودھّ سارتھک ورتۄں کی ہۄ سکدی اےَ۔" کُ ّ

سویرے سویرے اُٹھّ کے اُہ آپݨے ہڈّ سمیٹے۔ گھر والے نیں دِہاڑی ’تے جاݨا سی٬ اُہدے لئی چاہ اتے رۄٹی تِیار کرنی سی۔ اِنے نُۄں بذُرگ سسّ وی اُٹھّ کھڑھدی تے اواذ ماردی٬ “کُڑے بہُۄ٬ چاہ لِیا۔ ماڑے جِہے ہڈّ مۄکلھے ہۄ جاݨ۔”

اجّ جدۄں اُہنے تِیجے مںجّے ولّ دیکھِیا تاں مںجّا کھالی دیکھ کے اُہ بُڑبُڑ کرن لگّی٬ “تڑکے ای ٹِبھ گِیا اےَ نشے دا جھسّ پُۄرا کرن ... آتھݨے ٹلّی ہۄئِیا گھر وڑُۄ۔ پھِر باپ دی داڑھی پُٹُّۄ۔ رۄئب نال آکھُۄ٬ جِہڑے پَیسے دِہاڑی کرکے کما کے لِیائِئَں٬ اُہ میری تلی تے رکھّ٬ نہِیں تاں … لال سُرکھ اکھّاں اتے ڈگمگائُںدا سرِیر ہڈِّییاں

مَیں میری کلم نُۄں آکھِیا٬ "سرب ساںجھے گُرُۄ نانک ساہِب دا پْرکاش پُرب منائِیا جا رِہا ہَے۔ ساری دُنِییاں گُرُۄ ساہِب دے سنیہ وِچّ بھِجّی اُہناں بارے کُجھ ناں کُجھ آکھ رہی ہَے ..... چلّ آپاں وی آپݨے ولّۄں کُجھّ لِکھِیئے... میری کلم ہسّ پئی تے سوال کِیتا.. اَۄکات ہَے آپݨی لِکھݨ دی؟ "

" متلب ?" مَیں پُچھِّیا۔

" متلب.... گُرُۄ نانک ساہِب نُۄں پڑھِئَے ?" اُس نیں سوال کِیتا۔

" ہاں.... گُرُۄ نانک ساہِب تاں سبھ دے ساںجھے نیں۔ اُنہاں نُۄں تاں سارے پڑھدے نیں۔"

" تُۄں پڑھِیا ?"

" ہاں .... بچپن تۄں پڑھدے آ

" پتا نہِیں ایہ مُںڈّے نُۄں کی ہۄ گِیا.... اَینا دِماگ کھاںدَے چھڈّ دِئۄ گلّاں۔" نِکُّۄ دی ماں نیں اُس دی باںہ پھڑی تے اُس دے دادا جی کۄل لِیا کھڑھا کِیتا۔

" کۄئی ناں پُتّ نِیاݨا اجے.... میرے کۄل بِٹھا دِیا کرۄ۔ " دادا جی نیں نِکُّۄ نُۄں کۄل بِٹھائُںدِیاں کِہا۔

" تُسِیں وی تاں باپُۄ جی آرام کرنا ہُںدَّے۔ سکُۄل وی پتا نِیں کدۄں لگّݨگے۔"

کرۄنا مہاماری کارن سکُۄل بںدّ سن۔ نِکُّۄ سارا دِن آپݨے دادا جی نال گلّاں کردا رہِںدّا۔ نِکّے نِکّے سوال پُچھّدا۔ اُس دے دادا جی اُس نُۄں ہر گلّ دا جواب بڑے پِیار نال سمجھائُںدے۔ پ

" دادی ! آہ دیکھۄ ممّی نیں سٹیٹس پائِیا۔ 'مائی سوِیٹ پھَیمِلی' لِکھ کے۔ " پۄتی نیں مۄبائیِل دادی اگّے کردِیاں کِہا۔

دادی نیں کۄل پئے میذ تے رکھّی اَینک دے شِیشے ساف کردِیاں اَینک لائی تے مۄبائیِل دیکھݨ لگّی۔ پر دادی نیں جِنّی کھُشی نال اَینک لائی سی۔ اُسدے چِہرے نُۄں دیکھ کے لگّدا سی کِہ ساری کِتے اُڈ پُڈ گئی۔

" آہ دیکھۄ! مَیں٬ پاپا اتے ممّی.... کِنّی سۄہݨی اےَ ناں ?"

"ہاں پُتّر! بہُت سۄہݨی اےَ... جِئُںدّے وسدے رہۄ ۔" دادی نیں اَینک اُتاردِیاں آکھِیا۔

اُہ پۄتی ولّ پِٹھّ کر کے لیٹ گئی۔ مدھّم جِہی آواذ وِچّ اُس نیں پتا ن

“رِشتا تاں بہُت تکڑے گھر دَے٬ پر پَیسا تاں ودھّ لائُݨا پئۄُ٬ آپݨی دِیپی راج کرُۄگی۔” امر سِںگھّ نیں آپݨی پتنی کۄلۄں دُدھّ دا گلاس پھڑدِیاں آکھِیا۔

“چل چار پَیسے ودھّ لگّ جاݨگے تاں کی اےَ٬ جواکڑی ماڑی ماڑی چِیذ نُۄں تاں نہِیں ترسُۄگی۔” پتنی نیں سہِمتی پْرگٹائی۔

“ٹھِیک اےَ٬ وِچۄلے نال گلّ کر کے کلّہ نُۄں آڑھتِیئے نُۄں پُچھّ آئُناں٬ کِنّے کُ پَیسے دے دئۄُ۔”

“پر دِیپی نِیاݨی اےَ اجے۔ نالے اُہ کہِںدّی اےَ٬ مَیں پڑھنَیں۔ پڑھائی ’چ وی ہُشِیار اےَ۔”

“چںگّے رِشتے وار وار نہِیں مِلدے ہُںدّے۔ باراں جماتاں ہۄ جاݨِییاں نیں ہُݨ

" بھجنۄ ,...مَینُۄں اِکّ گلّ دسّ مُںڈّا تیرا پھَۄجی ,دھی تیری آودے گھریں وسدی رسدی٬ ....تِنّ جݨے اۄ تُسِیں۔ پھیر آہ مَیسہاں نُۄں ویچۄ پرے.......۔ " دِیال کَۄر نیں اجے گلّ پُۄری وی نہِیں سی کِیتی بھجنۄ مجھّاں لئی بٹھّلھ وِچّ پائی کھلھ وِچّ پاݨی پائُںدِیاں بۄلی ۔

" ناں.... ناں.... امّاں جی٬ سانُۄں نہِیں سردا گھر دے دُدھّ بِناں۔ مُلّ دے کِہڑے دُدھّ ہُںدّے نیں... پاݨی تاں اِکّ پاسے رِہا٬ ہۄر پتا نہِیں کی اگّ سُیاہ پائُںدے نیں وِچّ۔ "

"ہاں اِہ تاں تیری گلّ ٹھِیک اےَ۔ " دِیال کَۄر نیں سہِمتی دِتّی۔

"نالے جدۄں تیج چھُٹّی آئۄں

جِیتے نیں اِکّ رۄماںٹِک گاݨے دِییاں دۄ کُ ستراں گا کے رِکارڈ کِیتِییاں پھِر سُݨِییاں...اُس نیں آپݨے دۄست مُںڈّے کُڑِییاں نُۄں بھیج دِتّا۔ جِہڑے دۄست اُس دِییاں وِیڈِیئۄ دیکھ کے اتّ٬ سِرا آدِ کُمَیںٹ کردے سن کِسے دا کۄئی کُمَیںٹ ناں آئِیا۔ بھیجی وِیڈِیئۄ 'تے دۄ نِیلے رںگّ دے نِکّے نِکّے سہی دے نِشان لگّ چُکّے سن۔ اُہ وار وار کھۄلہ کے دیکھدا۔ اکھِیر اِکّ دۄست دا جواب آئِیا..... 'جدۄں وی رۄٹی دی بُرکی تۄڑ کے مُۄںہ وِچّ پائُݨ لگّدے ہاں تاں اکھّاں بھر آئُںدِییاں نیں۔ من اِہ سۄچݨ لگّ پَیںدا ہَے کِہ جِہڑا انّداتا سبھ دے مُۄںہ چۄگا پائُݨ لئی ہڈّ بھنّوِیں مِہنت