دُکھ سُکھ دھُرۄں بںدّے دے نال نیں۔ کۄئی نہِیں ہۄویگا جِس نُۄں اِنہاں دا انُبھو ناں ہۄوے۔ خُشی ناں ہۄوے٬ غم ناں ہۄوے۔ مِلِیا ناں ہۄوے تے وِچھڑِیا ناں ہۄوے۔ میل وِچھۄڑِیاں دِییاں کہاݨِییاں نال ساہِت دے خذانے بھرے پئے نیں۔ اِس کلمکار دے بہُت سارے سجّݨ مِتّر تے ساک سمبّںدھّی وِچھڑ گئے نیں تے اِکّ دِن اِہنے وی وِچھڑ جاݨا ہَے۔ مَیں تاں وِچھّڑ جاواںگا پر میرِییاں لِکھتاں پھِر وی ہۄݨگِییاں جِنہاں وِچّ دی مَیں آپݨِییاں باتاں پائُںدا رہاںگا۔ میری اِہ جِیون گاتھا اِتھے ہی رہِ جاویگی۔ لیکھک اِس گلّۄں چِرجِیوی ہن۔ اُہ سرِیرک تَۄر

مَیں تے چرن دسوِیں تک `کٹھّے پڑھے ساں۔ بائد وِچّ اُہ میرا وِچۄلا بݨِیا۔ اُہ ماسٹری کرن ویلے وی پِںڈّ رہِںدّا سی تے رِٹائِر ہۄݨ پِچھّۄں وی پِںڈّ ہی رہِ رِہَے۔ جدۄں مَیں کَینیڈا تۄں پِںڈّ جاںدا ہاں تاں اسِیں مِل گِل لَیںدے ہاں۔ بچپن دِییاں گلّاں وِچّ گُیاچ جاںدے ہاں۔ گلّاں کردِیاں سانُۄں تارۄ تے مست ہۄرِیں یاد آ جاںدے ہن جِنہاں سںگّ اسِیں پڑھے٬ کھیڈے٬ اِلّتاں کِیتِییاں پر اُہ ساتھۄں پہِلاں ہی جگّ تۄں چلے گئے۔ چرن دے یاد آئُݨ نال اچانک واپرِیا اِکّ ہادسا وی یاد آ گِئَے جۄ میرا بُڈھاپا نرک بݨا سکدا

کوِیشر کرنَیل سِںگھّ پارس دے جتھے نُۄں مَیں نِکّا ہُںدّا ویکھدا تے سُݨدا رِہا ساں۔ اُہ ساڈے پِںڈّ پۄہ سُدی ستّوِیں دے نگر کِیرتن اُتے آئُںدے۔ اُنہاں دی کوِیشری دے بۄل ساڈے بال مناں اُتے اُکرے جاںدے۔ بڑی اُچّی آواذ ہُںدّی سی رݨجِیت سِںگھّ سِدھّواں دی۔ اُہ کنّ `تے ہتھّ رکھّ کے دۄہرا لائُںدا۔ پھِر پارس تے چںدّ سِںگھّ جںڈّی `کٹھّے اتے رݨجِیت سِںگھّ `کلّا واری واری بںدّ سُݨائُںدے۔ باہاں کڈھّ کے کوِیشری کردے-لگّجے سبھا `چ پھُلّجھڑی چھںدّاں دی …۔ کدے گائُںدے-بھردے مِٹھاس شائِراں دی ذُبان `چ … تے کدے-بِن وِدِّیا دے ہ

بںدّا جِیون دا تِیجا ہِسّا سَۄں کے ہی گُذار دِںدَّے۔ سَۄݨ والِییاں تھاواں دا ذِکر کرنا وی دِلچسپی تۄں کھالی نہِیں۔ مَینُۄں آپݨے رَیݨ بسیرے اکسر چیتے آ جاںدے ہن۔ مَینُۄں اِہ تاں نہِیں پتا کِہ مَیں ماں دا دُدھّ کِنّی دیر چُںگھِّیا تے اُہدی کُچھّڑ کِنّا چِر رِہا پر اِہ یاد ہَے کِہ ساڈے کچّے گھر دا وِہڑا بہُتا کھُلّہا نہِیں سی۔ اُس دے اِکّ پاسے کھُرلِییاں سن جِتھے ڈںگّر بجھّدے تے کۄل ہی اسِیں مںجّے ڈاہ کے سَۄں جاںدے۔ پشُۄیاں دے گۄہے پِشاب دا مُشک مَینُۄں نہِیں لگّدا بچپن `چ کدے آئِیا ہۄوے۔ سِیالاں وِچّ جے ڈںگّراں والے کۄٹھے `چ سَۄݨا پِیا تد وی نہِیں آ

کئی سال ہۄئے امّْرِتسر وِچّ اِکّ ساہِتک گۄشٹی ہۄئی۔ اُدۄں تک میرِییاں پںجّ چھے پُستکاں پْرکاشت ہۄ چُکِّییاں سن تے مَیں کھیڈ لیکھک وجّݨ لگّ پِیا ساں۔ میری رِیس نال کُجھّ ہۄر کلماں وی کھیڈاں بارے لِکھݨ لگّ پئیِیاں سن۔ گۄشٹی وِچّ کِسے نیں میری کھیڈ رچنا نُۄں کھیڈ ساہِت دا ناں دے دِتّا۔ اُہدے جواب وِچّ اِکّ آلۄچک نیں کِہا٬ “کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے لِکھِییاں لِکھتاں نُۄں ساہِت نہِیں منِّیا جا سکدا۔ ناں ہی اِنہاں بارے لِکھݨ والِیاں نُۄں ساہِتکار کِہا جا سکدَے۔ اُہ پتّرکار ہۄ سکدے ہن پر ساہِتکار نہِیں۔” میری

پِںڈّ وِچّ میری پہِلی پچھاݨ بابا پالا سِئۄں دے پۄتے وجۄں سی۔ جے مَیں کۄئی مائرکا ماردا تاں اُہ پالا سِئۄں دے پۄتے دا وجّدا۔ میرے ناں نُۄں کۄئی نہِیں سی جاݨدا۔ مَیں وی آپݨا ناں دسّݨ دی تھاں پالا سِئۄں دا پۄتا دسّدا۔ ساڈے بابے ہۄرِیں تِنّ بھرا سن۔ وڈّا پۄلہا سِںگھّ٬ وِچکارلا رتن سِںگھّ تے چھۄٹا پالا سِںگھّ۔ اُنہاں دے پِتا ورِیام سِںگھّ ہۄرِیں چار بھائی سن۔ اُنہاں دے باپ بھگوان سِںگھّ دا مَینُۄں نہِیں پتا کِہ اُہ کِنّے بھرا سن تے کِنِّیاں دے اَۄلاد ہۄئی؟ بھگوان سِںگھّ دے پِتا سُںدّر سِںگھّ دا وی پتا نہِیں کِہ

بذُرگ کہِںدّے سن جِیہنے لاہَۄر نہِیں ویکھِیا اُہ جمِّیا ای نہِیں۔ آخر میرا وی لاہَۄر ویکھݨ دا سببّ بݨ ہی گِیا۔ اپرَیل 2001 وِچّ لاہَۄر `چ آلمی پںجّابی کانپھرںسّ سی جِتھے مَیں ڈَیلِیگیٹ بݨ کے گِیا۔ مَیں بیشکّ 1969 وِچّ پاکِستان جا آئِیا ساں پر اُدۄں لاہَۄر نہِیں ساں ویکھ سکِیا۔ گڈّی چِیکاں ماردی لاہَۄر وِچّ دی لںگھّ گئی سی تے ننکاݨا ساہِب تۄں واپس مُڑ آئی سی۔ رات دے ہنہیرے وِچّ لاہَۄر دِییاں جگدِییاں بتِّییاں ہی دِسِییاں سن۔ لاہَۄر بارے بڑا کُجھّ سُݨِیا ہۄئِیا سی:

-اُ ّ

نَۄکری تۄں رِٹائِر ہۄݨ پِچھّۄں بہُتے بںدّے آرامپْرست ہۄ جاںدے ہن۔ کہِںدّے ہن بتھیرا دھںدّ پِٹّ لِیا ہُݨ `رام نال گھرے بَیٹھاںگے۔ مَیں وی پِںڈّ چلا جاںدا تاں سمبھّو سی کِہ آرام تلبی `چ پَے جاںدا تے ٹِک کے بَیٹھ جاںدا۔ مِتھِیا وی ہۄئِیا سی کِہ پِںڈّ رہاںگے تے مَۄج میلا کراںگے۔ پر ساڈے چھۄٹے پُتّر گُروِںدّر دے کَینیڈا چلے جاݨ نال سانُۄں وی کَینیڈا جاݨا پِیا۔ 1995 وِچّ اُنہاں دی ہاکی ٹِیم کَینیڈا دے ٹُۄر `تے گئی تاں اُس نُۄں کَینیڈا بڑا پسںدّ آئِیا۔ کَینیڈا تۄں مُڑ کے کہِݨ لگّا٬ “پاپا جی٬ تُسِیں آپݨے سفرنام

پَیںتی سال پْرۄپھَیسری تے پْرِںسِّیپلی کرن پِچھّۄں مَیں 2000 وِچّ رِٹائِر ہۄئِیا۔ پتا ہی نہِیں لگّا اینا سماں کِویں لںگھّ گِیا؟ نَۄکری دَۄران مَینُۄں کدے کۄئی خاس سںکّٹ نہِیں آئِیا۔ ہسّدِیاں کھیڈدِیاں سماں بِیتِیا۔ ماڑی مۄٹی گلّ دا مَیں کدے جھۄرا نہِیں کِیتا۔ آکھِیا کِہڑا آخر آ چلّی اےَ؟ ناں ہی رِٹائِرمَیںٹ دے پِچھّۄں دا کۄئی پھِکر ستائِیا۔ پتا سی کِہ آپاں تاں ڈھۄلے دِییاں ای لائُݨِییاں نیں!

مَیں دۄ سال دِلّی دے کالجاں وِچّ لَیکچرار رِہا٬ اُݨتّی سال ڈھُڈِّیکے تے چار سال امردِیپ کالج مُکںدّپُر دی پْرِںسِّیپلی کِیتی

مَیں جدۄں مُکںدّپُر گِیا تاں من `چ کئی تَۄکھلے سن۔ مَینُۄں پَیسے دھیلے دا ہِساب کِتاب نہِیں سی آئُںدا۔ مَیں اِس نُۄں باݨِییاں دے کرن والا مہاجنی کمّ سمجھدا ساں۔ اِسے کرکے مَیں ڈھُڈِّیکے کالج وِچّ برسر نہِیں ساں بݨِیا۔ پر پْرِںسِّیپلی کردِیاں تاں نِتّ ہی بِلّاں نال واہ پَیݨا سی۔ مَینُۄں گھر دِیاں نیں ساودھان کِیتا سی٬ “ہۄر ناں کِتے غلت تھاں دسخت کر بَیٹھِیں تے پِچھّۄں ترِیکاں بھُگتدا رہِیں۔”

مَینُۄں بجٹاں٬ سَیںکشناں٬ کُٹیشناں٬ آرڈراں تے بِلّاں دا سِلسِلا گُںجھّلدار لگّدا سی۔ مَیں اِس کجِیئے `چ پَیݨ تۄں ہم

بچپن وِچّ مَیں چاہ تے لسّی دے جھگڑے ورگا چِٹھّا لِکھݨ تے کوِیشر جاں ماسٹر بݨن بارے چِتوِیا سی۔ پر بھاشا وِبھاگ پںجّاب نیں آپݨے پُرسکار نال مَینُۄں شْرۄمݨی لیکھک تے ڈا.سردارا سِںگھّ جَۄہل ہۄراں نیں کالج دا پْرِںسِّیپل بݨا دِتّا۔ بۄتے `تے بہِݨ والے بچّے نُۄں ہوائی جہاذاں دے جھُۄٹے تے دیش وِدیش گھُمّݨ دے مَۄکے دے دِتّے۔ مَیں سمجھدا ہاں جِویں سادھارن کِسان دے سادھارن پُتّر نُۄں پْرِںسِّیپل دی پدوی تک پہُںچّݨ دے وسِیلے بݨے اُویں ہر بالک دے بݨ سکدے ہن۔ بسّ ہِیلے کرن دی لۄڑ ہَے۔ ہِیلِیاں نال وسِیلے بݨ ہی

جِویں مَیں پٹِیالے نُۄں چلِّیا مُکتسر اُتر گِیا ساں تے امّْرِتسر دی بسّ لںگھّ جاݨ کارن دِلّی چلا گِیا ساں اُویں ڈھُڈِّیکے کالج دی تھاں امردِیپ کالج مُکںدّپُر دا پْرِںسِّیپل جا بݨِیا۔ جدۄں ڈھُڈِّیکے `چ کالج کھُلّہݨا سی تاں پْرۄ.پْرِیتم سِںگھّ نیں جسوںتّ سِںگھّ کںوّل ہۄراں نُۄں سلاہ دِتّی سی کِہ پِںڈّاں دے پْرۄپھَیسر تے پْرِںسِّیپل رکھِّئۄ۔ شہِرِییاں نیں پِںڈّ وِچّ نہِیں ٹِکݨا۔ اِسے سلاہ سدکا کںوّل نیں مَینُۄں دِلّی دی پۄسٹ تۄں پٹّ کے ڈھُڈِّیکے لِیاںدا سی۔ اُدۄں کھُلّہ کے تاں گلّ نہِیں سی ہۄئی کِہ سماں پا کے مَینُۄں

میری پہِلی پُستک ’پںجّاب دے اُگھّے کھِڈاری‘ نویُگّ پبلِشرذ دِلّی نیں پْرکاشِت کِیتی سی۔ اُس وِچّ وِیہ کُ کھِڈارِییاں دے ریکھا چِتّر سن جۄ ’آرسی‘ وِچّ چھپے سن۔ اُہ کِتاب بڑی چھیتی وِک گئی تے ہُݨ اُہدی کۄئی کاپی میرے پاس وی نہِیں۔ بھاپا پْرِیتم سِںگھّ نیں اُہنِیں دِنِیں مَینُۄں اِکّ ہذار رُپِیا رائِلٹی دا دِتّا سی۔

1966 تۄں مَیں ’آرسی‘ وِچّ چھپے آپݨے آرٹِیکل کٹّ کے سامبھ لَیںدا ساں۔ کُجھّ سالاں بائد مَیں اُہ آرٹِیکل سۄدھ کے لِکھے تے کھرڑا بھاپا پْرِیتم سِںگھّ نُۄں دیݨ چلا گِیا۔ اُس نیں چ

مَینُۄں دیش وِدیش دے انیکاں کھیڈ میلے ویکھݨ دے مَۄکے مِلے ہن۔ ڈھُڈِّیکے تۄں وَینکُۄور تک شائِد ہی کۄئی پںجّابی کھیڈ میلا ہۄوے جِہڑا ویکھݨۄ رہِ گِیا ہۄوے۔ سَۄ کُ میلِیاں بارے تاں مَیں لِکھ وی چُکّاں۔ سانُۄں سکُۄل `چ اکھِّیں ڈِٹھّے مَیچ دا ہال لِکھݨ لئی کِہا جاںدا سی۔ جدۄں مَیں پھاذِلکا تۄں مُڑ کے دسوِیں `چ ملّہے پڑھن لگّݨا سی تاں مَیتھۄں اِکّ لیکھ لِکھوا کے میرا ٹَیسّٹ لِیا گِیا سی۔ اُہ لیکھ مَیں ’اکھِّیں ڈِٹھّا میلا‘ ہی لِکھِیا سی جِس نال مَینُۄں پاس ہۄݨ جۄگا وِدِیارتھی سمجھ کے داکھل کر لِیا گِیا سی۔ بائد وِچّ

مَیں گڈّے تے بۄتے تۄں لَے کے کاراں تے ہوائی جہاذاں `تے چڑھِیا ہاں۔ سائیِکل تے سکُۄٹر وی بہُت چلائے ہن۔ ٹَیمپُۄ٬ ٹرکّ٬ بسّاں٬ ریلاں تے مَیٹرۄ `تے چڑھدا آ رِہاں۔ لکھّاں مِیلاں دا سفر تہِ کِیتا ہَے۔ اِہ تاں لِکھ ای چُکّاں کِہ پَیدل وی دۄ لکھّ کِلۄمِیٹر تُرِیا ہۄواںگا۔ سفر کردِیاں بہُت کُجھّ ویکھِیا ہَے تے کئی ترہاں دے انُبھو ہۄئے ہن۔ دُۄر نیڑے دے سفر دِییاں انیکاں یاداں ہن جِہڑِییاں مُڑ مُڑ یاد آ جاںدِییاں ہن۔ ستّر سال دے نیڑ ڈھُکّ کے بچپن کُجھّ ودھیرے ہی یاد آئُںدَے۔

کِلا رائِپُر کۄل پِںڈّ لۄہگ

ماں دی گۄد٬ وڈِّیاں دے کںدھّاڑے تے سُہاگے اُتے چڑھن تۄں لَے کے مَینُۄں ڈِذنِیلَیںڈ دِییاں ڈھاݨِییاں لَیݨ تے لںڈّن دی چںڈّۄل جھُۄٹݨ دے مَۄکے مِلے ہن۔ مَیں سِیاٹل دی سپیس نِیڈل تے ٹۄراںٹۄ دے سی.اَینّ.اَینّ.ٹاور اُتے وی چڑھِیاں ہاں۔ امرِیکا دے ٹْریڈ ٹاور ڈھہِݨ تۄں اِکّ مہِینا پہِلاں ہی مَیں اُنہاں اُتے چڑھ کے نِئۄُیارک دے نذارے لئے سن۔ جے گِیاراں اگسّت دی تھاں گِیاراں ستمبّر نُۄں چڑھدا تاں اُتھۄں ای اُتاںہ چلا جاںدا۔ پھِر ناں جھُۄٹِیاں دی گلّ ہۄݨی سی تے ناں ڈھاݨِییاں دی۔

جھُۄٹِیاں تے ڈھاݨِییاں دا جِیون `چ بڑا ان

1990 وِچّ مَیں پہِلی وار امرِیکا-کَینیڈا گِیا تاں ہر مِلݨ والے پںجّابی نیں پُچھِّیا٬ “پںجّاب دا کی ہال اےَ? پھلاݨا پھلاݨا کِویں اَیں? پِںڈّ دی کۄئی نوِیں تاذی سُݨائۄ۔” مَیں مہِسُۄس کِیتا کِہ ساڈے لۄکاں نُۄں وتن دِییاں گلّاں سُݨن دی بڑی بھُکھّ ہَے۔ اُہ رہِںدّے بھاویں پردیساں `چ ہن پر دِل پںجّاب وِچّ ای وسّدَے۔ مَیں ہُݨ وی ویکھداں کِہ پردیساں وِچّ چھپدے پںجّابی اخبار پںجّاب دِییاں خبراں نال بھرے ہُںدّے نیں تے ریڈِیئۄ دے پںجّابی پْرۄگراماں وِچّ وی پںجّاب گُۄںج رِہا ہُںدَّے۔ کِسے ن

امرِیکا میرے لئی ہُݨ چںڈِّیگڑھ پٹِیالے جاݨ واںگ ہَے۔ جدۄں تۄں کَینیڈا دا پرواسی بݨِیا ہاں سال `چ چار پںجّ گیڑے امرِیکا دے لگّ جاںدے ہن۔ کدے نِئۄُیارک٬ کدے سِیاٹل٬ کدے شِکاگۄ تے کدے کَیلیپھۄرنِییا۔ کبڈّی میلے کرائُݨ والے اکسر سدّدے رہِںدّے ہن۔ اُتھے رِشتیدار وی ہن٬ دۄست مِتّر وی تے میرے پُراݨے وِدِیارتھی وی ہن۔ کھیڈاں راہِیں جُڑے سجّݨ بیلی تے میرِییاں لِکھتاں دے پاٹھک وی کاپھی ہن۔ امرِیکا جاݨ ویلے لگّدا ہی نہِیں کِہ کِسے بِگانے مُلک چلِّیا ہاں۔ کئی ٹِکاݨے تاں اجِہے ہن جِویں باہرلا گھر ہۄوے۔ پہِ

اںدّاذا ہَے کِہ مَیں ہُݨ تک دۄ لکھّ کِلۄمِیٹر تُرِیا ہۄواںگا۔ پر مَینُۄں جھۄرا ہَے کِہ میرا کدے وی لگاتار سَۄ کِلۄمِیٹر تُرن دا گیڑ نہِیں بݨِیا۔ دُنِییا `چ لمِّییاں تۄں لمِّییاں تۄراں تُرن دے مُکابلے ہُںدّے آ رہے ہن۔ مَیں کِسے مُکابلے وِچّ نہِیں پِیا۔ اُنہاں مُکابلِیاں بارے سِرف لِکھدا ہی رِہاں۔ مَیں دس گِیاراں سال دی اُمر وِچّ جگرائۄں کبڈّی دا مَیچ ویکھݨ جاݨ ویلے پںتّالی کُ کِلۄمِیٹر تُرِیا ساں۔ پںدّراں سۄلاں سال دی اُمر وِچّ کِلا رائیپُر لاگے لۄہگڑھ تۄں تُر کے پِںڈّ آئِیا ساں تے آ کے مجھّاں مگر گِیا

اُہ بںدّے کِسمت والے کہے جا سکدے ہن جِہڑے پںجّاب دے دہِشتی دَۄر `چ بچے رہے۔ اُہناں دِناں `چ مَۄت دا کۄئی وِساہ نہِیں سی۔ بںدّے چںگّے بھلے گھرۄں جاںدے تے اۄدۄں ای پتا لگّدا جدۄں مر گِیاں دی خبر آ جاںدی۔ کِسے نُۄں بسّ `چۄں لاہ کے مار دِتّا گِیا ہُںدّا تے کِسے دا جھُۄٹھا پُلِس مُکابلا بݨا دِتّا جاںدا۔ جے کِتے مَینُۄں لِکھی چِٹھّی سچّمُچّ ہی اِنامی کھاڑکُۄ جرنَیل سِںگھّ ہلوارا دی ہُںدّی تاں میرا وی کی بھرۄسا سی؟ چِٹھّی لِکھݨ والے نیں اَیسا پلاٹ گُںدِّیا سی کِہ مَۄت نیں پکّی دستک دے دِتّی سی۔ اُہ تاں اکھّراں