کئی لۄک میرے کۄلۄں پُچھدے ہن کِہ مَیں پںجّاب دی کلا٬ لۄک گِیت٬ بۄلی اتے ساہِت وِچ اینی دِنچسپی کِئۄں لَیںدا ہاں۔ سُݨۄں میرا جباب :-

سنّ 1947 وِچ جد مُلک دا بٹوارا ہۄئِیا تاں پچھّمی پںجّاب دے پںجّابی دِلّی وِچ آئے اتے ہۄر تھاواں وِچ وی پھَیل گئے٬ جِتھے وی سِر لُکائُݨ دی تھاں لبھّی۔ مَیں دیکھِیا کِہ بھارت دے باکی لۄک٬ کھاس کر جمنا پار دے لۄک اِنہاں نُۄں نِیم وہِشی جِہا سمجھدے سن۔ بہُت سارے دُکاندار پیشاں والِیاں نیں مِلݨ آئُݨا تاں ٹُٹّی-پھُٹّی ہِںدُّستانی وِچ گلّ کرنی٬ جِدہے وِچ ادھی پںجّابی ہۄݨی۔ اِںج لگݨا جِویں اِہ ناں ہن٬ ت

کافی چِر تۄں مَیں آپݨے پِںڈّ دی جھںڈّۄ مِراسن دِییاں الاہُݨِییاں رِیکارڈ کرنِییاں چاہُںدّا ساں۔ پںجّاب دے لگبھگ سبھ مِراسی پاکِستان چلے گئے ہن۔ جھںڈّۄ مِراسن ورگی کۄئی ٹاںوی سببّ نال اِدھر بچی ہۄئی ہَے۔ مَینُۄں ڈر سی کِہ کِتے اِہ اُںج ناں چل وسّے۔ پںجّاب دے مِراسی بڑے گُݨی بںدّے سن۔ اُنہاں پاس ساڈا بِئںتّ ساہِتکّ تے سبھِیاچارک وِرسا سامبھِیا ہۄئِیا سی۔ راگ رںگّ تماشے نکلاں آدِ دی تاں اُنہاں دی اِجاراداری سی۔ مَۄکا مِلݨ 'تے مَیں پِںڈّ گِیا تاں جھںڈّۄ نُۄں کۄل بِٹھا کے کُچھ الاہُݨِییاں کلمبںدّ کِیتِییاں۔ بِناں ٹِیکا ٹِپݨی اُہدے مُۄںہۄں سُݨِییاں پیش ک

جے اِستْری نُۄں آپݨے پتی ولۄں کھذانا سمجھِیا جاںدا ہَے تاں اُہ رۄہتک دی جاٹ اِستْری ہَے۔ جاٹنی آپݨے پتی دے ہر کمّ وِچ ہتھّ وٹائُںدی ہَے٬ سوائے ہل واہُݨ دے کھُۄہ یاں گڈّ ہکّݨ دے۔ نال ہی اُہ اُس دے گھر دی اِک اتِ چںگّی سُیاݨی وی ہَے۔ اِہ وِشیش ورنݨ یۄگ ہَے کِہ جاٹ دا ہر اکھاݨ جاٹ تے اِس دی پتنی وِچکار اِک وارتالاپ دا رُۄپ دھارن کر لَیںدا ہَے۔ اِک اکھاݨ وِچ پُرش اِستْری دی پرکھ-کسوٹّی اِس ترہاں ورنݨ کردا ہَے :

“داتا کال پرکھِیئے دھِیناں پھاگن ماںہ

اِستْری اُس دِن پرکھِیئے جے دھنّ پلّے ناںہ"

تے اِس ترہاں اِک ہۄر لکۄکت

ٹݨ, ٹݨ, ٹݨ, ٹلِّییاں دی آواذ آئی تے میری اکھّ کھُلّہ گئی۔ ہالے مُۄںہ جھاکھرا سی٬ تے ہالی جٹّ بلداں دِییاں جۄگاں نُۄں ہکّی کھیتاں ول جا رہے ہن۔ سویر دا تارا ساہمݨے پہاڑ دی جۄت ’تے چمک رِہا سی٬ تے اُہدے آلے دُیالے نِمّی نِمّی رۄشنی دا دائِرا سی٬ جۄ اِںج لگدا سی جِویں پروار لگا ہۄوے۔ مَیں اُٹھ کے درِیا دے ڈھاہے اُتے گِیا۔ برفانی پہاڑاں ولۄں ٹھںڈھّی ہوا رُمک رہی سی٬ جِس نیں کامبا چھیڑ دِتا۔ کُۄںجاں دی اِک ڈار مَیداناں ول اُڈّی جا رہی سی٬ تے اُنہاں دی آواذ آئی٬ جِویں اَۄرگن وجۄں رِہا ہۄوے۔ کِنّی شُبھ ہَے سارساں دی آواذ۔ اِہ ہَے س

جدۄں اسِیں کاںگڑے دے ڈاک بںگّلے تۄں چلّے اجے مُۄںہ جھاکھرا ہی سی۔ سُۄرج بان گںگّا نُۄں پار کرن تۄں پِچھۄں چڑھِیا۔ بان گںگّا تۄں پار کاںگڑے دے کِلہے دا اِک ادُتّی نذارا دِکھائی دیںدا ہَے۔ سڑک بڑی بھِیڑی ہَے تے سپّݨی واںگ ولّ کھاںدی ہۄئی چلی جاںدی ہَے۔ اِتھۄں ریل دی لائیِن وی نذر آئُںدی ہَے تے اسِیں ویکھِیا٬ کُجھ یاتری ریولے سٹیشن تۄں جوالا مُکھی سڑک ولّ تُرے جا رہے سن۔ اخِیر اسِیں راݨی تال پُجّے۔ اِتھے اِک تھاݨا ہَے٬ پہاڑی دے بِلکُل اُتے ڈاک بںگّلا ہَے۔ اِتھۄں دھَۄلِیدھار دا اتِ سُںدّر دْرِش دِکھائی دیںدا ہَے۔

ڈاک بںگّلے دے کۄل اِک

باذار وِچۄں لںگھّدے٬ سُۄداں دِییاں ہٹِّییاں تکّدے٬ اسِیں اںدّریٹے تۄں نِکل کے اِک بںجھّ (اۄک) دے جںگّل وِچ پَے جاںدے ہاں...اِس تۄں بائد اِک ’کل کل‘ کردی ندی آئُںدی ہَے۔

اِس ندی دے کںڈھّے تے شِو جی مہاراج دا مںدّر ہَے۔ اِتھۄں لںگھّ کے تریہل پُج جاںدے ہاں۔ اِس پِںڈّ وِچ دھان چھڑن دِییاں پنچکِییاں لگِّییاں ہۄئیِیا ہن۔ تُۄن دے درخّتاں٬ جِنہاں دے پتّے تامبے ورگے لِشکدے ہن٬ اتے اںدّاذ جھاںسا تے کیلِیاں دے جھُںڈّ اِس پِںڈّ نُۄں اِک نویکلی سُںدّرتا بخشدے ہن۔

کاںگڑے دی وادی دی اِک سُںدّرتا اِہ ہی ہَے کِہ اِتھۄں دے درخّت تے جھاڑِییاں کاںگ

ڈیہرا گۄپِیپُر اِلاکے دی تہِسِیل ہَے۔ اِتھۄں دا باذار بیترتِیبا جِہا کھِںڈّرِیا پُںڈّرِیا ہَے۔ وڈِّییاں اِمارتاں٬ تہِسِیل٬ تھاݨا تے سکُۄل ہن۔ درِیا دے ڈھاہے اُتے ڈاک بںگّلا بݨِیا ہَے۔ جدۄں اسِیں بںگّلے وِچ پہُںچّے تاں ویکھِیا کِہ اِک پںجّاب سرکار دا اَیگذَیکٹِو اِںجِینِیئر بںگّلا ملّ کے بَیٹھا ہَے۔ جدۄں اُس نیں بںگّلا خالی کرن دی کۄئی نِیئت ذاہر ناں کِیتی تاں مَیں اُس دے ولّ گِیا تے اُس دے چِیف اِںجِینِیئر دِییاں چِٹھِّییاں وِکھائیِیاں۔ اُہ اِس اِشارے نُۄں وی ناں سمجھ سکِیا۔ اسِیں ہُݨ سمجھِیا کِہ افسری شان اِسے دا ناں ہَے٬ آپݨے آپ نُۄں پھنّے کھاں سمجھݨا تے دُۄجِیاں نُۄں

کُلُّۄ شبد دا ناں ہی ساڈے اںدّر اجِیب تے پِیارِییاں یاداں چھیڑ دیںدا ہا کُلُّۄ درِیا بِیاس تے اِہدِییاں اُپ-ندِییاں سۄلاںگ٬ منالی٬ سرواری٬ پاروتی٬ سیںج تے تِیرںتھّن دی وادی؛ کُلُّۄ کۄشاں تے شانامبھوے دِئُداراں دی وادی؛ کُلُّۄ٬ سِئۄ دے گِلاس دے باغاں دی وادی؛ کُلُّۄ سُراںگلی منُکھّتا٬ اِستْرِییاں جِنہاں دے مُۄںہ سِئۄ واںگ بھکھدے ہن٬ اتے نْرِت٬ سںگِّیت تے لُگڑی نُۄں پِیاردے مرداں دی وادی؛ کُلُّۄ٬ دیوِییاں تے دِئُتِیاں دی وادی جِہڑے آپݨی ربّتا دے باوجُۄد منُکھّی کمذۄرِییاں نُۄں گھْرِݨا نہِیں کردے۔ گلّ کی٬ کُلُّۄ وِچ اُہ سبھ کُجھ ہَے جِس دی اِک

پالمپُر ہِمالِییا دی گۄد وِچ اِک انمۄل مۄتی ہَے۔ اِس دے سُںدّر چِیلہ دے درخت تے دیودار دِییاں کتاراں دھَۄلِیدھار دے پرچھاویں ہیٹھ سںتّرِییاں واںگ کھلۄتِییاں ہن۔ اِتھۄں دِییاں چِیلہاں دے درختاں نال گھِرِییاں شاںت سڑکاں٬ اِتھۄں دے چاہ دے باغ جِنہاں لاگے برفانی پاݨی دِییاں کُۄلہاں ہن٬ تے بںگّلے جِنہاں دے چُپاسِیں اُچّے اُچّے درختاں دا گھیرا ہَے٬ بڑے کھُۄبسُۄرت لگدے ہن۔ پالم پُر٬ شاںتی تے سُںدّرتا دی اِک ادُتّی تسوِیر ہَے۔ اِتھۄں دے سبھ گھراں تے بںگّلِیاں تۄں ذِیادا کھُۄبسُۄرت سَیشن ہائۄُس ناں دا بںگّلا ہَے۔ اِس دا نذارا اتِ ہمݨِیک ہَے۔ اِس اِمارت

شِوالک دِییاں نِیلِییاں پہاڑِییاں دے پِچھے برفاں نال ڈھکِییاں چۄٹِییاں دی اِک کتار ہَے جِہڑی جنوری دے مہِینے وِکھائی دِںدّی ہَے۔ دھَۄلِیدھار ناں دی اِہ باہی اُتّر دے دِسہدّے 'تے اِک جادُۄ واںگ پۄہ دے مہِینے وِچ اُجاگر ہُںدّی ہَے اتے وِساکھ دے مہِینے پھیر دھُۄڑ تے دھُںدّ وِچ الۄپ ہۄ جاںدی ہَے۔ شِوالک دِییاں نِیلِییاں پہاڑِییاں دے پِچھۄکڑ وِچ اِہ اتِ سُںدّر ملُۄم ہُںدّی ہَے تے ایداں جاپدی ہَے جِویں اِہ پںجّاب دے مَیداناں دا تاج ہۄوے۔

ہُشِیارپُر ذِلے وِچ آپݨے پِںڈّ گھر دی چھتّ 'تے کھلۄتا مَیں کئی وار اِس برف دی دھار ویکھ کے سۄچاں وِچ ڈُبّ جاںدا ساں

املتاس تے گُلمُہر تے پھُلّاں نال لدّے رُکھّاں نُۄں ویکھ کے بھارت وِچ آئے وِدیشِییاں نُۄں ہَیرانی ہُںدّی ہَے کِہ اسِیں بھارتواسی آپݨے دیش وِچ سُہج اُپجائُݨ لئی اجِہے سُںدّر رُکھّاں نُۄں کِئۄں نہِیں ورتدے۔ اِس دا کی کارݨ ہَے ? اسِیں اُداسِین اتے بیرَۄݨک سرُۄ دے بُۄٹے لگائُݨ دے اسپھل یتن کِئۄں کردے ہاں ? درئسل اسِیں پرمپّرا-وادی ہاں تے ساڈے وِچ کلپنا دی تھُڑ ہَے۔ اسی لکِیر دے فکِیر ہاں تے روائِتاں نُۄں چھڈن دا ہِییا نہِیں کر سکدے۔ ساڈے باغاں تے پارکاں دی وِئُںت وِئُںتݨ والے وی مُغل اتے ٹِیئۄُڈر باغاں دی ہی نکل اُتارن دے یتن کردے ہن تے جاݨدے

منُکھّ مُڈھّ کدِیم تۄں ہی رُکھّ دا ستِکار کردا آئِیا ہَے—شائِد اُدۄں تۄں ہی جد اُس نیں پہِلاں پہِلاں آپݨے دِماغ نال سۄچݨا ارمبھّ کِیتا تے جد اُس نُۄں آپݨے آسے پاسے دِییاں سارِییاں کُدرتی شکتِییاں آپݨے تۄں بلوان تے سہِم-اُپجائۄُ لگِییاں۔ اسِیں اجّ دے سمیں دے لۄکِیں ’رُکھ-اُپاسناں‘ نال سمبّںدھّت مِتھِہاس نُۄں بھاویں پُراݨے سمِیاں دے وہِماں بھرماں تے ہی آدھارت سمجھِیئے پر اسِیں اِس گلّ تۄں اِنکار نہِیں کر سکدے کِہ اِس وِچ وی کُدرتی سُںدّرتا دی پْرشںشّا دے اُہ گُݨ بھرے ہۄئے ہن جِنّہاں نیں ساڈے وڈّے وڈیرِیاں نُۄں کُدرت دے سچّے اُپاشک بݨا دِتا۔ اُنْ

مَیں نگرۄٹا دے کھیتاں وِچ بَیٹھا کُدرت دی سُںدّرتا دا آنںدّ ماݨ رِہا ساں۔ میرا مِتّر وِشمبھّر داس میرے لئی چاہ کھیتاں وِچ ہی لَے آئِیا۔مَیں نالے پہاڑاں نُۄں ویکھاں تے نالے ہَۄلی-ہَۄلی سواد نال چاہ پِیواں۔ جِویں برف کجِیاں پہاڑاں دی سُںدّرتا٬ اِکلّ وِچ ہی ماݨی جا سکدی ہَے٬ اِویں ہی چاہ دا سواد وی چُپّ تے شاںتی وِچ ہی آئُںدا ہَے۔ جد مَیں چاہ دی پِیالی 'تے لۄکاں نُۄں چِڑِییاں کاواں واںگ رَۄلا پائُںدے چِٹر چِٹر کردے ویکھدا ہاں تاں بڑا ہَیران ہُںدّا ہاں۔ ساڈے سِیاݨِیاں نیں غلت نہِیں کِہا کِہ کھاݨ ویلے مُۄرکھ ہی بۄلدے ہن۔ دۄ کمّ اِکّٹھے کد

بھارت دی رُتّ مالا سچمُچّ ہی بڑی رُماںچِک ہَے۔ ہِںدُّۄیاں انُسار سال وِچ چھے رُتّاں ہُںدِّییاں ہن تے ہر رُتّ دۄ کُ مہِینے چلدی ہَے۔ پھگّݨ تے چیتر دے دۄ مہِینے بسںتّ رُتّ دے ہن۔ وَیساکھ وِچ شُرُۄ ہۄئی گرمی جیٹھ تے ہاڑ دے دۄ مہِینے ذۄراں تے ہُںدّی ہَے تے اِس تۄں بائد سائُݨ تے بھادۄں دے دۄ مہِینے ورکھا دی رُتّ چلدی ہَے۔ اسُّۄ دے مہِینے بارشاں بںدّ ہۄ جاݨ تے پتجھڑ دا مَۄسم شُرُۄ ہۄ جاںدا ہَے۔ اِس مہِینے دا نذارا دیکھݨ والا ہُںدّا ہَے۔ اسمان تے بدّلاں دی کۄئی کۄئی ٹُکڑی نذر آئُںدی ہَے تے شام دے ویلے جد سُۄرج ڈُبدا ہَے لہِںدّا پاسا سُنہِ

کِنّے سُہݨے ہن ہُشِیارپُر دے پِںڈّ۔

سارے بھارت ورش وِچ اِہ ہی اِلاکا ہَے٬ جِتھے مَیداناں تۄں ہِمالِییاں دِییاں برف نال ڈھکِّییاں چۄٹِییاں اینِییاں ساف دِکھائی دِںدِّییاں ہن۔ شِوالک دِییاں اُچِّییاں نِیلِییاں پہاڑِییاں نیں تاں سِیرۄوال تے اُپجائۄُ اِلاکے نُۄں ہۄر وی شِںگّار دِتّا ہَے۔ چارے پاسے امبّاں دے باغ تے ٹاہلِییاں دِییاں جھِڑِییاں دے پِںڈّ وی بۄدلاں٬ جِہدی جُۄہ وِچ ہَے ’گگناں ساہِب ّدا اِتِہاسک گُردوارا۔

ہر مہِینے تے ہر رُتّے اِس پِںڈّ تے اِلاکے دِییاں رَۄݨکاں تے بدلدے نذارے بڑے ہی منبھائُݨے ہن۔ برسات وِچ جد چارے پاسِئۄں گھنگھۄر

مَینُۄں کِہا گِیا ہَے کِہ مَیں ’جے مَیں مُڑ جوان ہۄواں' دے وِشے اُتے کُجھ کہاں۔ مَیں بہاٹھ ورہِیاں دا ہاں تے ہالی وی آپݨے آپ نُۄں جوان مہِسُۄس کردا ہاں۔ مَیں ہالی وی ہر شام نُۄں کھُلہے پیںڈُۄ آلے-دُیالے وِچ تِنّ مِیل لمّی سَیر کردا ہاں۔ میری بھُکھّ سادھارن ہَے٬ تے میرے اںدّر سُہج تے سُںدّرتا دی سُۄجھ ہَے۔ میرے چِہرے اُتے جھُرڑِییاں دا کۄجھ نہِیں۔ جے ’جوان‘ تۄں تُہاڈا متلب گھٹّ پکّی اُمر ہَے٬ جِویں 25 ورہے٬ تاں مَیں اِہی آکھاںگا کِہ مَیں مُڑ جوان نہِیں ہۄݨا چاہُںدّا۔ لۄکِیں بُڈھّے اۄدۄں ہُںدّے ہن جدۄں اُہ آپݨے آدرش چھڈ دیݨ۔ مَیں اجِہے لۄک