نِئۄُ یارک وِچ رہِݨ والے ڈا. پْریم مان پںجّابی ادب نُۄں پِیار کرن والے اتے ساہِت دِییاں سُۄکھم-رمذاں دی سمجھ رکھّݨ والے ذہِین اِنسان ہن٬ جِنہاں نیں 48 سالاں بائد ’اںدّریٹے دا جۄگی‘ راہِیں کلم دی چُپّ نُۄں تۄڑِیا ہَے۔ 1970 وِچ ’چُبارے دی اِٹّ‘ (کہاݨی سںگّْرہِ) تے 1972 وِچ ’پلکاں ڈکّے ہںجھُّۄ‘ (گذل سںگّْرہِ) تۄں بائد 2020 وِچ ریکھا-چِتّراں دی اِہ پُستک پںجّابی پِیارِیاں دی نذر-اے-انائِت ہَے۔ اِس وِچ اٹھّ ریکھا-چِتّر ہن تے اِک ساہِتک یاداں ’چ گڑُچِّیا لیکھ ہَے۔
اِہ ریکھا-چِتّر٬ درئسل شکھسی سُچّم تے اُچم نُۄں پاردرشتا نال پیس
کوِتا ساڈے آلے-دُیالے۔ چَۄگِردے وِچ ہاذر-ناذر۔ اِس دِییاں ترںگّاں ساڈے من-مستک ’تے ہردم دستک دِںدِّییاں۔ پر اسِیں اِس نُۄں سُݨدے ہاں جاں اݨگَۄلِیاں کردے٬ اِہ ساڈے ’تے نِربھر۔
کوِتا ساڈی رُۄہ نال سںوّاد رچائُںدی٬ سُۄخم بھاوناواں نُۄں پْرگٹائُںدی۔ ساڈی ہی اَۄکات دے رُۄبرُۄ کردی٬ ساڈا سمُچّ دِکھائُںدی۔ پر اسِیں دیکھݨ تۄں نابر۔
کوِتا نُۄں کِہڑے رُۄپ وِچ دیکھݨا؟ اِس دے کِہڑے ارتھاں نُۄں آپݨی چیتنا دا ہِسّا بݨائُݨا؟ اِس دے کِس رُۄپ نُۄں آپݨی سۄچ-شَیلی وِچ اپنائُݨا؟ اِہ منُکھّی بِرتی ’تے نِربھر۔
کوِتا کی ہَے؟ کی اِہ سِ
کئی وار اݨگَۄلے جاݨا سُچیت رُۄپ وِچ ہُںدّا اتے کئی وار اچیت رُۄپ وِچ۔ کئی وار جاݨ بُجھّ کے اتے کئی وار سُتّے سِدھّ۔ کئی وار کِسے نُۄں ہِیݨا درسائُݨ لئی اتے کئی وار کھُد دی اُچّمتا پْرگٹائُݨ لئی۔ اݨگَۄلݨا٬ منُکھّی سُبھاء دا نکاراتمک پہِلُۄ۔ کھُد دے من وِچ بَیٹھی ہئۄُمَے جاں اگِیانتا۔ آپݨا ہںکّار٬ وہِم پالݨ دا بھرم اتے کھُد دی رہِبری نُۄں پْراپتی دا سببّ بݨائُݨا۔ اݨگَۄلݨا٬ سماج وِچ وی ہُںدّا٬ رِشتِیاں وِچ وی٬ دۄستاں وِچ وی٬ کمّ والی تھاں `تے وی اتے جمات وِچ وی۔ کَۄݨ اݨگَۄلِیا جاںدا اتے کِس نُۄں اُچیچ دِتا جاںدا٬ کِسے نُۄں دسّݨ دی لۄڑ نہِیں
خَیر ہۄوے سہی٬ بہُت چِر ہۄئِیا مِتّر دا کۄئی خت ہی نہِیں آئِیا۔ پہِلاں تاں اجیہا کدے نہِیں سی ہُںدّا۔ اُس دا خت آئُݨا میرے لئی نِتّنیم ورگا۔ خت جۄ اُس دِییاں ستّاں کھَیراں لَے کے میرے درِیں دستک دِںدّا سی۔ خَیر سُکھّ دسّدے رہِیئے تاں بںدّا جِئُںدا۔ خت ناں آوے تاں من وِچ دھُڑکُۄ پَیدا ہُںدّا۔ اجۄکے سمیں وِچ کُجھ پتا نہِیں لگّدا کِہ کدۄں کی ہۄ جاوے؟ سِرف اِک ’جے‘ ہی پلّے وِچ رہِ جاوے اتے بںدّا ساری اُمر جھُۄرن جۄگا رہِںدّا۔
اگّے تاں کدے وی اِںجھ نہِیں سی ہۄئِیا۔ اُہ ہر خت دا جواب مُڑدی ڈاک ’چ دے دِںدّا سی۔ اُسدا خت آئُںدا سی
بابا جی دسِّئۄ!
تُہانُۄں کۄئی سچّا سِکھّ نذر آئُںدا اے؟
تُہاڈی شبدجۄت
کِیمتی رُمالِیاں ’چ دُبّکی
لَے رہی اے اَۄکھے ساہ
کۄئی نہِیں سُݨدا اُسدی آہ
کِئُںکِہ شبد-جۄت دا سچّ
مسںدّاں نُۄں رِہا اے ڈراء۔
بھائی لالۄ دی کۄٹھڑی
سںگّمرمر ’چ لپیٹی
تُہاڈی چھۄہ نُۄں کِںجھّ سمبھّالے
لالۄ سںگّ بۄلاں دے چِراگ کِویں بالھے
تاں کِہ آلے-دُیالے چھائے
چھٹّ جاݨ اِہ بدّل کالے۔
بابا جی
تُہاڈی آرتی
گھںٹِّییاں اتے ٹلّاں دے شۄر ’چ گو
مَیں بہُت پڑھدا ہاں۔ جد وی سماں مِلدا مَیں کۄئی کِتاب٬ رسالا جاں اخبار ذرُۄر پڑھدا ہاں۔ پر مَیں کئی وار خُد نُۄں ہی پُچھّدا ہاں کِہ مَیں کِئۄں پڑھدا ہاں؟ کی پڑھدا ہاں؟ کِس مکسد لئی پڑھدا ہاں؟ پڑھن نال میرے وِچ کِہڑی تبدِیلی آئی اتے کِئۄں آئی؟ بہُت سارے پْرشن من-جُۄہے خرُۄد پائُںدے۔
مَیں پڑھدا ہاں تاں کِہ مَیں آپݨے آپ نُۄں مِل سکاں۔ کھُد نُۄں سمجھ سکاں۔ آپݨے آپ دی لِکھت وِچلے پاتراں نال تُلنا کر سکاں کِہ مَیں کِتھّے کھڑھا ہاں؟ کی اِہ پاتر میرے نالۄں چںگّے نیں جاں ماڑے؟ کی پاتر نرۄئے سماج دی سِرجݨا کردے جاں
رُسِّیا ناں کرۄ یارۄ٬ ندی کِنارے رُکھّڑے ہاں پتا نہِیں کدۄں ساہ ہی رُسّ جاݨ۔ رُسِّیاں-رُسِّیاں سدا لئی وِچھّڑ جاݨا بہُت ہی اسہِ ہُںدّا جِئۄُںدِیاں لئی کِئُںکِہ سدا لئی وِچھّڑ گئے رُسّے ہۄئے نُۄں تُسِیں کدے نہِیں منا سکدے۔ تُر جاݨ والا پتا نہِیں آپݨِیاں نُۄں منائُݨ دِییاں کِنِّییاں سدھّراں من وِچّ دبائی سدا لئی اکھّاں ہی مِیٹ گِیا ہۄویگا۔
بںدّے کۄلۄں آپا ہی رُسّ جاوے تاں پلّے وِچّ رہِںدّا ہی کی ہَے؟ مر جاںدی ہَے اُس دی دھڑکݨ تے جِیء اتے کِسے نُۄں وی نہِیں سُݨدی اُس دے ساہاں وِچلی سی۔ چاء رُسّ جاںدے تاں بںدّا پتجھڑی بِرکھ بݨدا٬ پھُلّ ا
جُۄن 1971 دی تِکھّڑ دُپہِر۔ کݨک دے وڈھّ وِچّ رُۄڑI پائُݨ دا سماں۔ باپ نال گڈّے ’تے رُۄڑھی پوا رِہا ساں تاں میرے جماتی نیں آ کے دسِّیا کِہ مَیں تاں پْرَیپّ وِچّۄں پاس ہۄ گِیا ہاں پر تُۄں پھیلہ ہۄ گِیا ایں۔
درئسل دسوِیں وِچّ پھسٹ ڈِوِیذن وِچّ پاس ہۄݨ ’تے نویں اَیمّ اے پاس گواںڈھی س. جرنَیل سِںگھّ بھںڈّال نیں سانُۄں پتّی دے تِنّ جماتِییاں٬ بلوںتّ سِںگھّ٬ رݨجِیت سِںگھّ تے مَینُۄں رݨدھِیر کالج٬ کپُۄرتھلا وِچّ نان-مَیڈِیکل وِچّ داخل کروا دِتّا۔ اُسدا سۄچݨا سی کِہ سائِںس پڑھکے٬ چںگِّییاں وِدِّئک پْراپتِییاں نال اِہ چںگّا بھوِکھّ اُسار تے ماݨ سکݨ
مَیں پِچھلے سال آپݨے امرِیکا دے جمّپل دۄہتے-دۄہترِییاں نُۄں چھۄٹے ساہِبذادِیاں دے شہِیدی ستھان دے درشن کروائُݨ لئی پھتہِگڑھ ساہِب گِیا۔ بچِّیاں نُۄں بہُت اُتسُکتا سی کچّی کںدھّ نُۄں دیکھݨ, اُس نُۄں سپرش کرن اتے ساہِبذادِیاں دی چھۄہ مانݨ والی کںدھّ وِچّۄں ساہِبذادِیاں دی دِیدا-دلیری٬ بیباکی اتے بہادری دی مہِک نُۄں مہِسُۄس کرن دی۔ اُنہاں نیں پڑھِیا سی کِہ اِنی چھۄٹی اُمر وِچّ وکت دی ہکُۄمت ساہویں اِںجھ وی ڈٹِیا جا سکدا اتے ہاکم دی کمِینگی اتے کرُۄرتا دا ہسّ کے مُکابلا کِیتا جا سکدا۔
گُردُیارا ساہِب وِچّ داکھل ہُںدّے ہاں تاں مَینُۄں
اَیمّئَسّسی کردِیاں سار من وِچّ تاںگھ سی کِہ پِیئَچّڈی کراں اتے باپ دی اکھّ وِچّ پْرَیپّ وِچّۄں پھیل ہۄݨ دے ہِرخ نُۄں سہِلاواں۔ پر گھر دے آرتھِک ہالات نُۄں دھِیان وِچّ رکھّدِیاں پِیئَچّڈی کرن دا وِچار تِیاگ کے نَۄکری دی بھالھ وِچّ تُر پِیا٬ بھاویں کِہ اَیمّئَسّی دا رِذلٹ آئُݨ ’تے ڈا. کھُرانا نیں ذۄر لائِیا سی کِہ مَیں پِیئَچّڈی کراں۔
منُکھّ دی سفلتا دا راذ ہی اِس وِچّ ہُںدّا کِہ کی اُسدی سۄچ وِچّ نویں پھُرنے پھُردے نیں؟کی اُہ آپݨِییاں تمنّاواں نُۄں سںگّۄڑدا ہَے جاں پھَیلائُںدا ہَے؟ کی اُہ اِکّ مُکام ’تے جا کے ٹھہِر جاںدا ہَے؟ کی ساری ذِںدّگی اُس ہ
1977 وِچّ مَیں پھِذِکس دی اَیمّ.اَیسّسی کِیتی تاں کَینیڈا وِچّ وسدے کرِیبی رِشتیدار دا سُجھاء آئِیا کِہ کَینیڈا وِچّ اُچیری پڑھائی لئی آ جا٬ تیری ذِںدّگی ہی بدل جاویگی۔ چںگّا لگّا کِہ کۄئی تاں ہَے جِس نُۄں میرے چںگّیرے بھوِکھّ دی چِںتّا ہَے۔ اُچیری پڑھائی لئی کَینیڈا دی یُۄنِیورسِٹی وِچّ اپلائی کِیتا۔ داکھلا مِل گِیا۔ پر یُۄنِیورسِٹی ولّۄں سپاںسرشِپّ لئی آکھِیا گِیا تاں اُہ رِشتیدار سپاںسرشِپّ دیݨ تۄں ہی مُنکر ہۄ گِیا۔ اِس مُنکری نال اُہ سُپنا تِڑک گِیا٬ جِہڑا مَیں لِیا سی کِہ کَینیڈا وِچّ پِیئَچّڈی کرن تۄں بائد کِسے یُۄنِیورسِٹی وِچّ پڑھا
اسِیں اہِساس وِہُۄݨے لۄک۔ نہِیں کِسے دے اہِساس دی پْرواہ۔ کِسے نُۄں چۄبھ لائُݨ لگِّیاں پل وی نہِیں لائُںدے۔ کِسے دے درد وِچ اسِیں خُشی منائُںدے۔ کِسے دے نُکسان وِچۄں نِجّی لابھ دی توکّۄ۔ کِسے دِییاں سِلّہِییاں اکھّاں وِچۄں آپݨے نَیݨاں دے سُپنِیاں دی جھاک۔
اہِساس مر جاݨ تاں بںدّا مردا۔ اُس دی اِنسانِیئت کبر بھالدی۔ اُس دے اںتّرِیو وِچلا سۄکا اُس نُۄں ہی رکّڑ بݨائُںدا۔ اُہ آپݨی رُۄہ دے وَیݨاں وِچ آپݨے آپ نُۄں رُیائُںدا تے ساہاں دی امُلّتا نُۄں ہتھِّیں گوائُںدا۔ اسِیں رۄبۄٹ بݨ گئے۔ سانُۄں آپݨے اہِساساں دی سُدھّ تاں ہَے ہی نہِیں۔ بھ
سفے٬ شبداں نُۄں اُڈِیکدے۔ شبد جۄ سفِیاں نُۄں سامبھݨ-جۄگ بݨائُݨ۔ آئُݨ والے سمیں نُۄں سیدھ تے سںدّیش دے سکݨ اتے اِنہاں دی کِیمت پوے۔
ذِںدّگی دے سفے کۄرے ہۄݨ تاں بہُت جھُۄردے۔ اِنہاں دی تڑپ نُۄں سمجھݨ اتے ہُۄک نُۄں کلم دے نام کرن والے بہُت ہی وِرلے۔ پر اِہی وِرلے درئسل وکت دا ماݨ ہُںدّے۔
ذِںدّگی دی کِتاب دے سارے ورکے کدے وی ناں تاں بھرے ہُںدّے اتے ناں ہی کۄرے۔ کُجھ بھرے اتے کُجھ کۄرے۔ کُجھ سفے اجِہے وی جِہڑے آپݨے پِںڈّے `تے لِکھی ادھّ- پچدھّی لِکھت وِچۄں آپݨے ادھُۄریپݨ نُۄں ہی پڑھن جۄگے رہِ جاںدے۔ کدے اِنہاں
کدے کدے اُداسی من وِچّ خلبلی پَیدا کردی ہَے۔ چِتّ وِیاکُل ہۄ اُٹھّدا ہَے اتے اِس وِیاکُلتا وِچّ سِرف ہۄٹھاں ’تے پسری چُپّ ہی ساتھ دِںدّی ہَے۔ اِس چُپّ وِچّۄں اُداسی دا اِکّ نغما٬ اںتّرِیو وِچّ پھَیل کے میرے سمُچّ نُۄں آپݨی لپیٹ وِچّ لَے لَیںدا ہَے۔ اِہ میری اُداسی میری ہی نہِیں٬ اِہ تاں چَۄگِردے دی اُداسی ہَے٬ ساڈے سارِیاں دی اُداسی ہَے٬ جِس وِچّ اسِیں جِئۄُںدے اتے اِس وِچّۄں ہی جِیون پَیڑاں نُۄں سِرجدے ہاں۔
اُداسی سِرف جاتی جاں نِجّ تکّ سِیمت کِیتی جاوے تاں اِہ بںدّے نُۄں کھا جاںدی ہَے٬ پر جد اِہی اُداسی سمُۄہِکتا وِچّۄں پَیدا ہُںدّی ہَے
چیتنا کی ہَے اتے کِئۄں ذرُۄری ہَے٬ منُکھّی وِکاس لئی؟ بہُت ہی گمبھِّیر وِشا۔ سِر جۄڑ کے سۄچݨ دی لۄڑ۔ ورنا چِںتّن وِہُۄݨے پںجّابِییاں دا مارگ-درشن کَۄݨ کریگا؟
پںجّابی سماج وِچ چیتنا کِنّی کُ ہَے اتے اسِیں کِتھے کھڑے ہاں؟ اسِیں کِس پاسے جا رہے ہاں۔ کی سانُۄں ساڈے سرۄکاراں٬ سںدّربھاں اتے چیتنا دے سچّ دا پتا ہَے؟ کی اسِیں چیتنا وِہُۄݨے تاں نہِیں ہۄ گئے؟ بہُت سارے پْرشن من وِچ پَیدا ہُںدّے۔
چِںتّنشِیل لۄک اکسر ہی اجیہے سںجِّیدا سرۄکار بارے سںوّاد رچائُݨ بارے سۄچدے کِہ کی اجیہا ورتارا پںجّابِییاں دی جِیون-شَیلی تاں نہِیں
اجّ کلّہ امرِیکا تۄں پںجّاب آئِیا ہۄئِیا ہاں۔ بڑے چِر بائد من ’چ رِیجھ آئی کِہ اجّ بابا شاہ اِنائِت الی جی دی درگاہ `تے نتمستک ہۄݨ پِںڈّ تاں جاݨا ہی ہَے کِئۄں ناں نال ہی آپݨے کھیتاں دا گیڑا لائِیا جاوے۔ چیتِیاں وِچ وسے اُنہاں کھیتاں نُۄں مُڑ تۄں مِلِیا جاوے جِہڑے اکسر ہی میرے سُپنِیاں وِچ آئُںدے اتے مَینُۄں آپݨی مۄہ بھِجّی گلوکّڑی وِچ لَیںدے۔ اِہی کھیت جِنہاں وِچ میرا بچپن اتے جوانی دے دِن بِیتے۔ کھیت جِنہاں وِچ ہلّ واہِیا سی۔
کدے جھۄنا وی لائِیا تے جھاڑِیا۔ کݨک دی واڈھی کِیتی اتے پھiلھیاں نال گہائی وی۔ بہُت ہی پِیارِییاں اتے
ذِںدّگی نُۄں سالاں وِچّ ناں مِݨۄ سگۄں اِس نُۄں ماݨے ہۄئے پلاں وِچّ مِݨۄگے تاں ذِںدّگی دا جشن تُہاڈے جِیون دا ہِسّا بݨیگا۔ ذِںدّگی اِہ نہِیں کِہ تُسِیں کِنّے سالاں تِیک ساہاں دا بھار ڈھۄںدے رہے سگۄں اِس ’تے نِربھر ہَے کِہ ساہاں دی سارتھِکتا نُۄں تُسِیں کِویں پرِبھاشِت کِیتا ہَے؟ ذِںدّگی اِکّ بۄجھ نہِیں سگۄں اِکّ سَۄگات۔ اِس دی وِکۄلِتری مہِک اتے سُںدّرتا ہَے۔ اِس نُۄں تُسِیں کِس نذر نال دیکھدے ہۄ اتے کِہڑی تشبِیہ دِںدّے ہۄ٬ اِس نیں تُہاڈے اِسے نذرِیئے نُۄں پرِبھاشِت کرنا ہُںدّا ہَے۔
وڈّا سارا گھر۔ پارکِںگّ وِچ نوِینتم ماڈل دِییاں کاراں۔ ہر سُکھّ-سہُۄلتاں نال بھرِیا ہۄئِیا گھر۔ مِییاں-بِیوی دۄویں دۄہرِییاں-تِیہرِییاں شِپھٹاں لائُںدے۔ پَیسے اِکٹھّے کرن دی دَۄڑ `چ اِنے مسرُۄپھ کِہ بچِّیاں دِییاں مانسِک تے سرِیرک لۄڑاں تۄں بیکھبر۔ دادے-دادی کۄل رہِںدّے بچّے, کمپِّئۄُٹر تے ٹی وی دُیالے آپݨی ہی دُنِییاں وِچ گُمّ-سُمّ۔ سکُۄل کدۄں جاںدے, کِس کلاس وِچ پڑھدے, کِہڑے اُہناں دے دۄست, کِس ترہاں دی سںگّت وِچ اُہ وِچردے, کی کھاںدے, کی پِیںدے, کِس تراں دے مانسِک اُتراء چڑاء `چۄں گُجردے, ماپِیاں نُۄں کۄئی سرۄکار نہِیں۔ اۄ
2
کَینیڈا ورگے دیش `چ پںجّابݨ مُٹِیاراں دے اُپرۄتھلی ہۄ رہے کتل۔ ہر سںوّیدنشِیل اکھّ رۄئی۔ ہر بھاوُک من کُرلاء اُٹھِّیا۔ دھِییاں تے بھَیݨاں والے اتھّرُۄیاں دی ندی `چ ڈُبّ مۄئے۔ اَۄرت نُۄں سنمان دیݨ والے گُرُۄیاں دے سِکھّ, آپݨِییاں پتنِییاں تے دھِییاں دے کاتل بݨے کِہڑِیں راہِیں تُرّ پئے نیں؟ کِہڑی مارُۄ سۄچ نیں اُہناں دی بُدھّی بھْرِشٹ کر دِتی اے؟ کِئۄں اُہ گرکِییاں کدراں کِیمّتاں دے راہ تُرّ پئے نیں؟
لڑِیوار - 2
کتلاں تۄں اُٹھے کئی سوال, ہر سُۄجھوان دی سۄچ نُۄں ہلُۄݨدے نیں۔ کی داج دے لالچِییاں دی بھُکھّ ناں پُۄری ہۄݨ `تے مجبُۄر باپ
دپھتر وِچّ نِتّ پْرتی دِییاں گلّاں۔ کمّ دِییاں۔ پْرِیوار دِییاں۔ پْرواسی جِںدّگی تے اِس نال جُڑّے سرۄکاراں سںگّ سںوّاد۔ اچانک مَینُۄں میرا ساتھی کہِݨ لگّا کِہ تُہانُۄں اِنا چِر ہۄ گِیا ہَے اِتھے آئِیاں, تُسِیں کِسے نُۄں ہسّدا دیکھِیا اے؟ تے مَیں چُپّ ہۄ گِیا۔
پْرِیوارک ماہَۄل `چ کِسے دے گھر بَیٹھِیاں مَیں آپݨے مِتّر نُۄں پرواسی اوارڈج نائِٹ بارے پُچھِّیا کِہ تُہانُۄں سبھّ تۄں چںگّا کی لگا؟ اُہ کہِݨ لگّا کِہ آپاں نُۄں تاں رمتا سبھّ تۄں چںگّا لگّا۔ اِس بہانے گھڑی ہسّ تاں لِیا۔
میرا وِدِیارتھی مِلِیا۔ کہِںدّا,’ سر کاہدا کَینیڈا آئے ہا