اِہ آلۄچنا-پُستک ڈا. گُرمِیت کلّرماجری نیں 2001 وِچ سمپّادِت کِیتی۔ اِس وِچ 14 نامور وِدواناں دے لیکھ شامل ہن۔ کُجھ وِدواناں دے مُکھّ وِچار اںکِّت کر رِہاں :

ڈا. کرمجِیت سِںگھّ نیں آپݨے لیکھ دے آرمبھّ وِچ میرے پہِلے تِنّ سںگّْرِہاں ’تے جھات پُیائی ہَے تے پھِر ’دۄ ٹاپُۄ‘ دِییاں کہاݨِییاں دے وِشا-وستُۄ٬ پیشکاری تے شِلپ نُۄں پڑچۄلݨ بائد لِکھِیا ہَے٬ ’جرنَیل سِںگھّ نیں ’دۄ ٹاپُۄ‘ کہاݨی سںگّْرِہ راہِیں اِک وڈّی پُلاںگھ پُٹّی ہَے تے اُسنے پںجّابی کہاݨی ساہِت وِچ آپݨا ستھان سُرکھِّئت کر لِیا ہَے۔‘

ڈا. دھنوںتّ کَۄر انُسار٬ ’پچھّم دے وِء

بھارت دِییاں پِچھلِییاں کیںدری تے سُۄبائی سرکاراں دے سمیں تۄں چلِّیا آ رِہا راجنِیتک بھْرِشٹاچار ہُݨ ہدّاں ٹپّ گِیا ہَے۔ لۄکاں نالھ جھُۄٹھے اِکرار کرکے سِیاسی پارٹِییاں ولۄں کیںدر تے سُۄبِیاں دِییاں چۄݨاں جِتّݨا٬کرِمِینل کیس بھُگتدے وِئکتِییا دا اَیم پی٬ اَیم اَیل اے بݨنا٬ مںتّرِییاں ولۄں کرۄڑاں دے گھُٹالے کرنا٬سرکاراں بݨائُݨ-ڈیگݨ لئی مَیمبراں دی کھرِیدۄ-پھرۄکھت٬ بھارتی لۄکتںتّر وِچ سادھارن جِہِییاں گلّاں بݨ چُکِّییاں ہن۔ سچائی اتے نَیتِکتا دی تھاں کُۄڑ-کپٹ پْردھان ہَے۔ اُپّرۄں ہیٹھاں نُۄں آئِیا بھْرِشٹاچار ہر وِبھاگ٬ ہر ادارے تے جِیون دے ہر کھیتر ’چ پھَیل

پلّے دی رسم ادا کر رہے جنمِیت سِںگھّ دِییاں اکھّاں وِچلا پاݨی ڈُلُّۄں-ڈُلُّۄں کر رِہا سی۔ اُسدے ہتھّاں وِچّ کمبّݨی سی تے متھّے اُتّے ہلکی-ہلکی تْریلی۔ پر پھِر وی چِہرے اُتّے دھُپّ ورگی کۄئی چمک سی۔

تِلّے-گۄٹے نالھ شِںگّاری جھِلمِل-جھِلمِل کردی گُلابی پُشاک اتے نکّ٬ کنّ٬ گلھ تے ہتھّاں 'چ پئے گہِݨِیاں سںگّ سجِیا-سںوّرِیا اِںدُۄ دا رںگّ-رُۄپ ویکھ کے اُہ ماݨ نالھ بھر گِیا۔ اِںدُۄ دے نالھ بَیٹھے جسّ نُۄں کِہڑا گھٹّ رُۄپ چڑھِیا سی۔ ٹھۄک کے بنّہی ہۄئی پگّ٬ کرِیم رںگّ دی اچکن تے سپھَید چُۄڑِیدار پجامے وِچّ اُسدی پھبّ وی جنمِیت نُۄں پْربھاوشالی لگّی۔

ناشتے اُپرںتّ٬ سُکھجِیت کَۄر اُٹھّݨ ہی لگّی سی کِہ راجُۄ نیں اُسنُۄں کُجھ چِر ہۄر بَیٹھݨ دا اِشارا کردِیاں٬ اِکّ لِپھاپھے وِچّۄں وڈّا سارا کاگذ کڈھِّیا تے تہِیاں کھۄلہ کے اُسدے ساہمݨے٬ ڈائِنِںگّ-ٹیبل 'تے وِچھا دِتّا۔ کپّ-پلیٹاں سِںکّ 'چ رکھّ کے شَیرن وی کۄلھ آ کھلۄئی۔ چھے کُ سالا ڈَیبی تاں پہِلاں ہی٬ کھُش مُۄڈ 'چ راجُۄ نالھ لگّی کھڑی سی۔

سوِمِںگّ-پُۄل دے نکشے دی پہِلی ہی جھلک نیں سُکھجِیت کَۄر اںدّر ہَیرانگی پَیدا کر دِتّی۔ پر اُہ سہِج رہی۔ ساہمݨے کھلۄتے پُتّ٬ نُۄںہ تے پۄتی دی ہیجلی مُسکراہٹ دے جواب وِچّ ہلکا جِہا مُسکرائُںدِیاں اُہ بۄلی٬

دسمبّر دا مہِینا سی۔ مَیں اپݨی ڈِٹَیچمَیںٹ دِییاں پۄسٹاں دا دَۄرا کر رِہا ساں۔ اِہ پۄسٹاں ٹراںٹۄ دے 'کنیڈِیئن پھۄرسذ بیس' یائنی چھائُݨی 'چ ستھِت ہن۔ بیس نالھ ساڈی سکِئُرٹی کمپّنی 'کمِشنیئرذ' دا کاںٹرَیکٹ ہَے۔ کنیڈا دے سابکا-پھَۄجِییاں دی اِس کمپّنی وِچ تھۄڑھی کُ نفری کامنوَیلتھ مُلکاں تۄں آئے سابکا-پھَۄجی اِمِیگراںٹاں دی وی ہَے۔ کمپّنی دا ڈھاںچا پھَۄجی پلٹݨاں والھا ہَے۔ مَینیجمَیںٹ دے رَیںک کرنل٬ میجر٬ کَیپٹن وغَیرا ہن تے سُپروائِذراں دے ماسٹر وارںٹّ افسر٬ وارںٹّ افسر٬ سٹاپھ سرجَیںٹ٬ سرجَیںٹ وغَیرا۔ اِسدے کرمچارِییاں نُۄں سکِئُرٹی گارڈ نہِیں٬ کمِش

پھِذا وِچّ ہُمّہ پسرِیا ہۄئِیا سی۔ سُۄرج دِییاں تیذ کِرناں مکّی دے ٹاںڈِیاں نُۄں چِیردِییاں ہۄئیِیاں دھرتی نُۄں تِیراں واںگ وِنّہ رہِییاں سن۔ مکّی دے لاگلے کھیت وِچّلے کماد دی ہرِیاولّ سُۄرج دی لاکھی دھُپّ وِچّ کالے رںگّی بھاء مار رہی سی۔ مکّی دے چُپھیرے٬ سنیر دے اُچّے-اُچّے باجرے دے سِٹِّیاں نُۄں چِڑِییاں ٹھُۄںگے مار-مار نۄچ رہِییاں سن۔

مکّی وڈھّ رہے کُںدّن دا کُڑتا پسِینے نالھ بھِجِّیا ہۄئِیا سی۔ اُسدی داہڑی وِچّ وِرلے-وِرلے چِٹّے والھ کالے والھاں اُتّے بھارُۄ ہۄ گئے جاپدے سن۔

کُںدّن نیں داتی نُۄں کھبّے ہتھّ وِچّ کرکے٬ سجّے ہتھّ د

اجّ مائیِکل دے کیس دی سُݨوائی ہَے٬ کیس جۄ اُسنے کنیڈا سرکار ’تے کِیتا ہۄئِیا اے؛ اِںڈِیئن رَیذِیڈَیںشِیئل سکُۄل وِچ اُس نالھ ہۄئیِیاں بیئِنساپھِییاں٬ بدسلُۄکِییاں تے ہیٹھِییاں بابت۔

سُݨوائی دا ستھان بْرِٹِش کۄلمبِّییا سُۄبے دے شہِر پْرِںسّ جارج دے ہۄٹل دا اِک کمرا ہَے۔ مَیں مائیِکل نُۄں سُݨوائی-کمرے وِچ بِٹھا کے ویٹِںگّ-رُۄم وِچ آ بَیٹھا ہاں۔ ادالت-نُما کمرے اںدّر کنیڈا سرکار ولۄں نِیُکت اَیڈجُڈِیکیٹر٬ ججّ دی کُرسی ’تے بِراجمان ہَے۔ اُسدے نالھ والھی کُرسی ’تے سرکاری وکِیل بَیٹھا ہَے۔ اُنہاں دے ساہمݨے مائیِکل تے اُسدا وکِیل بَیٹھے ہن۔ سُݨوائی دَۄران م

پُشپِںدّر نُۄں بہُتا کُجھ کرن دی لۄڑ نہِیں سی پَے رہی۔ سوی تے نِکّۄ آپݨے آپ ہی تِیار ہۄئی جا رہے سن۔ سۄ نِکّۄ دے والھ سُیار کے اُہ بَیڈّ-رُۄم 'چ کھِلّرِییاں چِیذاں سامبھݨ لگّ پئی۔

"دیکھِیا٬ مَیں ای کِہا سی ڈَیڈ نُۄں ...۔" نَۄیاں سالاں دا سوی ہُبّ-ہُبّ کے نِکّۄ نُۄں دسّݨ لگّ پِیا کِہ اُسدی پھرمائِش 'تے ہی اُنہاں دا ڈَیڈ اُنہاں نُۄں نِیاگرا پھالذ گھُمائُݨ لِجا رِہا سی۔

"اےَ ہَے ہَیء٬ تُۄں ناں تُۄں٬" چھییاں سالاں دی نِکّۄ آپݨے بھرا دا مذاک جِہا اُڈائُںدِیاں بۄلی٬ "ڈَیڈ نیں کلّہ مَینُۄں پھۄن 'تے پُچِّیا تی۔ اَیںڈ آئی سَیڈّ یَیس٬ وی مسٹ۔"

دوِںدّر! تُۄں چِکھا وِچّ سڑ رِہا ہَیں۔ اگّ دے بھامبڑ تیری دیہ نُۄں راخ بݨا رہے ہن۔ تُۄں مر کے سڑ رِہا ہَیں تے اسِیں جِئۄُںدے ہی اِس بھٹھّی وِچّ٬ جںگّ دی بھٹھّی وِچّ سڑ رہے ہاں۔ دوِںدّر! تیرا کۄئی وی رِشتیدار تیرے کۄلھ نہِیں۔ کۄئی وَیݨ پائُݨ والا نہِیں۔ کۄئی رۄݨ والھا نہِیں۔ اِس مارُۄتھل وِچّ تُۄں اِکلّا ہی...۔ کِہۄ جِہی دھرتی ہَے اِہ۔ نامُراد جِہی۔ دُۄر-دُۄر تِیکر ریت ہی ریت ہَے٬ جۄ اُڈّ-اُڈّ میرِییاں اکھّاں وِچّ پَے رہی ہَے۔ ناں کۄئی فسل ہَے تے ناں کۄئی درخّت۔ جھِیںڈے ہی جھِیںڈے ہن۔ راجستھان دی اِس دھرتی ’تے پںچھّی-پرِںدّے وی وِرلے ہی دِکھائی دِںدّے ہن۔ ل

لائۄُڈ-سپِیکر بںدّ ہۄ چُکّا سی پر واجے دِییاں سُراں پُۄرے ویگ وِچّ سن٬ جۄ پھِرنی کںڈھّے بݨے پھلَیٹ-نُما مکان تۄں اُٹھّدِییاں ہۄئیِیاں تریلھ نہاتی سویر نُۄں رمݨِیک بݨا رہِییاں سن۔ ٹھںڈھّی ٹھںڈھّی رُمک رہی ہوا نالھ جھُۄم رہِییاں فسلاں پُۄرب دی گُٹھّ وِچّۄں اُٹھ رہے سُۄرج نُۄں سِجدا کر رہِییاں سن۔ ہوا وِچلی کھُشبُۄ جھۄنے دِییاں پکّ رہِییاں پھسلاں دا سںدّیش دے رہی سی۔ شائِد اِہ اِس کھُشبُۄ دا اسر سی جاں وِیاہ دا چاء کِہ لگبھگ ہر چِہرا کھُش نذر آ رِہا سی۔

پِںڈّ دِییاں بُڑھِییاں٬ بھاری گِݨتی وِچّ٬ اوتار سِںگھّ دے کَینیڈا تۄں آئے پُتّر سُرِںدّر دی چڑھدی جںجّ نُۄ

گڈّی رُکی۔ اِکّ پھَۄجی جوان نیں پہِلاں سمان لاہِیا تے پھِر دُۄجے جوان سُۄبیدار جگمِیت سِںگھّ نُۄں سہارا دے کے تھلّے اُتارِیا۔ کُۄک مار کے گڈّی ٹُر گئی تے نِکّے جِہے سٹیشن ’تے سُنّ پَے گئی۔ اِنہاں دۄ سوارِییاں تۄں بِناں شائِد ہی کۄئی ہۄر سواری اِس سٹیشن ’تے اُتّری ہۄوے تے جاں پھِر اُتّردِیاں-سار پتا نہِیں کِہڑے ویلے٬ دھُںدّ نالھ سںگھّݨے ہۄئے ہنہیرے وِچّ الۄپ ہۄ گئی ہۄوے۔

جگمِیت سِںگھّ دے نالھ والھے پھَۄجی نیں ٹرںکّ بِسترا٬ کِٹّ آدِ سمان اِکّ-اِکّ کرکے چُکِیا تے براںڈا-نُما مُسافرکھانے وِچّ اِکّ بَیںچ کۄلھ ٹِکا دِتّا۔ پھہُڑِییاں دے آسرے پل

مَیں اِکّ سادھارن جِہے کِسانی پرِوار دا جمّ-پلھ ہاں۔ میرا جنم 15 جُۄن 1944 ’چ ذِلہا ہُشِیارپُر دے پِںڈّ ’میگھۄوال گںجِّیاں‘ وِکھے ہۄئِیا۔ ماتا جی دا ناں سردارنی بھاگ کَۄر اتے پِتا جی دا ناں سردار مہِںدّر سِںگھّ ہَے۔ مَیٹْرِک کرکے٬ 1962 ’چ مَیں اِںڈِیئن ایئرپھۄرس وِچّ بھرتی ہۄ گِیا۔ پںدّراں سال دی اُس سروِس تۄں بائد گِیاراں سال بَیںک وِچّ اکائۄُںٹَیںٹ دی نَۄکری نِبھائی۔ بَیںک دی نَۄکری وِچّے چھڈّ 1988 ’چ کَینیڈا آ گِیا۔ کَینیڈا ’چ 20 سال سکِئُرِٹی سُپروائیِذر دی جَۄب کِیتی۔

ساہِتک رُچِییاں ساڈے پرِوار وِچّ چلِییاں آ رہِییاں ہن۔ میرے دادا

ٹراںٹۄ تۄں اُڈِّیا منِیشا دا جہاذ لاس اَیںجلس پہُںچّ چُکّا سی۔ اِتھّے اُہ اِکّ پھَیشن-شۄء ’چ بھاگ لَیݨ آئی سی۔ اِہ کۄئی آم جِہا پھَیشن-شۄء نہِیں سی۔ امرِیکا٬ کَینیڈا تے یَۄرپ دے وڈّے-وڈّے وستر-وپارِییاں ولّۄں سپاںسر کِیتے اِس شۄء وِچّ پھَیشن-اِںڈسٹری دِییاں اُگھِّییاں ہستِییاں٬ ہالِیوُڈّ دے کُجھ سٹار تے نامور مِیڈِییاکار وِشیش تَۄر ’تے شامل ہۄ رہے سن۔ اِس وِچّ ٹاپ-ماڈل دا اَیلان وی ہۄݨا سی۔

لاس اَیںجلس ایئرپۄرٹ تۄں باہر آئُںدِیاں منِیشا نُۄں اِںج لگّا جِویں پھِلماں٬ ٹی.وی. شۄیاں تے پھَیشن دے گڑھ اِس پْرسِدھّ شہِر نیں اُس نُۄں اُچیچ

’دۄ ٹاپُۄ‘ تۄں اگاںہ

’دۄ ٹاپُۄ‘ دِییاں کہاݨِییاں وِچ مَیں پںجّابی کنیڈِیئناں دے گھراں–پرِواراں دے مسلِیاں تے سمسِّیاواں نُۄں وِشا–وستُۄ بݨائِیا سی۔ اُنہاں کہاݨِییاں وِچ گۄرے پاتراں دی بھُۄمِکا وی سی پر سِیمت رُۄپ وِچ۔ اگلِییاں کہاݨِییاں وِچ مَیں پںجّابِییاں تے گۄرِیاں دے بݨ رہے آپسی سمبّںدھّاں دی بات پائی ہَے۔ اِنہاں وِچ دۄ سبھِیاچاراں دا ٹکرائۄ وی ہَے تے رلیواں وی۔ اِنہاں وِچ گۄرے پاتر بھرویں رُۄپ ’چ پیش ہۄئے ہن۔

کہاݨی ’پاݨی‘

اِس کہاݨی وِچ مَیں نُۄںہ–سسّ دے پاتراں راہِیں اِکّۄ گھر وِچ دۄ جِیون–شَیلِییاں نُۄں پیش کِیتا ہَے۔

کتھا سںگّْرہِ ’منُکھّ تے منکھّ‘ وِچ درج کہاݨِییاں

اُنہِیں دِنِیں جِہڑِییاں کہاݨِییاں دا تاݨا-باݨا میرے اںدّر چلّ رِہا سی اُہ کِسانی تے پھَۄجی جِیون دے سماچاراں تے مسلِیاں بارے سن۔ اِس سںگّْرہِ دِییاں کُجھ کہاݨِییاں وِچ مَیں اپݨے پرِوار دے مَیمبراں٬ آس-پاس دے جاݨ-پچھاݨ والھِیاں اتے رِشتیدار نں پاتر بݨائِیا ہَے۔

’بنّہ اُٹھائی پۄٹلی‘

اِس کہاݨی دا مُکھّ پاتر چنّݨ سِںگھّ میرے مامے بِکّر سِںگھّ دا سمرُۄپ ہَے۔ ساڈے نانکا-پرِوار وِچ مَۄت نیں بڑا کہِر ورتائِیا سی۔ مامے دا دۄ واری وِیاہ ہۄئِیا۔ دۄناں مامِییاں دی وِیاہ تۄں چھیتی باء

بھارت- پاکِہ جںگّ-1965

پہِلی ستمبّر نُۄں جںگّ چھِڑ پئی۔ سِلیبس مُکّݨ ’تے پھائیِنل ٹَیسٹ ہۄ گئے… نتِیجِیاں دے نالھ ہی بدلِییاں سُݨا دِتِّییاں گئیِیاں۔ میری٬ منجِیت تے ہۄر کئیِیاں دی بدلی آگرے دی ہۄئی۔ پںجّاب تے جمُّۄ-کشمِیر جںگّ دے مُکھّ کھیتر ہۄݨ کرکے بہُتِییاں بدلِییاں اُس پاسے دے ہوائی اڈِّیاں دِییاں ہۄئیِیاں۔ چینئی تۄں دِلّی تکّ سپَیشل ریلگڈّی دا پْربںدھّ کِیتا جا رِہا سی۔

تامبرم چھڈّݨ تۄں پہِلاں مَیں سمُںدّر نُۄں مِلݨ دا من بݨائِیا ہۄئِیا سی۔ اِک دِن جدۄں دۄست نِکِّییاں-مۄٹِییاں چِیذاں کھرِیدݨ ’چ بِذی سن٬ مَیں مرِینا بِیچ ’تے چلا گِیا۔ اِکلواں

نِکّا پر نِگھّا گھر

میری جنم-مِتی کاگجاں وِچ 15 جُۄن 1944 ہَے۔ اِہ سال تاں سہی ہَے پر مہِینا تے تارِیکھ سہی نہِیں۔ میری بِیبی (ماں) دسدی ہُںدّی سی کِہ مَیں کتّک دے اخِیر جِہے ’چ جنمِیاں ساں۔ اُس ہِساب نالھ نومبّر مہِینے دے دُۄجے ہپھتے دی کۄئی تارِیکھ بݨدی ہَے۔ اُدۄں جنم-مِتی کۄئی وِرلے ہی نۄٹ کردے سن۔ جدۄں باپُۄ جی مَینُۄں سکُۄل داکھل کروائُݨ گئے تاں ماسٹر جی نیں مَینُۄں 6 سال دا دِکھائُݨ لئی اپݨے ہِساب نالھ 15 جُۄن لِکھ دِتّی۔

میری ماں دا ناں بھاگ کَۄر تے باپُۄ جی دا ناں مہِںدّر سِںگھّ سی۔ مَیں اُنہاں دا چَۄتھا بچّا ہاں۔ سبھ تۄں

مَیں اِکّ سادھارن جِہے کِسانی پرِوار دا جمّ-پلھ ہاں۔ میرا جنم 15 جُۄن 1944 ’چ ذِلہا ہُشِیارپُر دے پِںڈّ ’میگھۄوال گںجِّیاں‘ وِکھے ہۄئِیا۔ ماتا جی دا ناں سردارنی بھاگ کَۄر اتے پِتا جی دا ناں سردار مہِںدّر سِںگھّ ہَے۔ مَیٹْرِک کرکے٬ 1962 ’چ مَیں اِںڈِیئن ایئرپھۄرس وِچّ بھرتی ہۄ گِیا۔ پںدّراں سال دی اُس سروِس تۄں بائد گِیاراں سال بَیںک وِچّ اکائۄُںٹَیںٹ دی نَۄکری نِبھائی۔ بَیںک دی نَۄکری وِچّے چھڈّ 1988 ’چ کَینیڈا آ گِیا۔ کَینیڈا ’چ 20 سال سکِئُرِٹی سُپروائیِذر دی جَۄب کِیتی۔

ساہِتک رُچِییاں ساڈے پرِوار وِچّ چلِییاں آ رہِییاں ہن۔ میرے دادا

ہائیِوے کیُۄ. ای. ڈبلیُۄ. وَیسٹ اُتّے٬ بِناں ٹریلر٬ ٹرکّ لئی جا رِہا اجِیت سِںگھّ مِسِیساگا لںگھّ چُکّا سی۔

بیشُمار واہناں دے شۄر وِچّ اُسنُۄں آپݨی گھُٹݨ ودھدی پْرتِیت ہۄ رہی سی۔ گھُٹݨ, جۄ پِچھلے چار-پںجّ مہِینِیاں تۄں لگاتار اُسدے تن-من نُۄں نپِیڑدی چلی آ رہی سی۔ کلّہ دا تاں اِسنے اجِیت سِںگھّ نُۄں ذِیادا ہی وِیاکُل کِیتا ہۄئِیا سی... کلّہ کرن دا جنم-دِن سی٬ پچِّیواں جنم-دِن۔ کِنّی اُداس سی کلّہ دی سویر... گم-گۄتے کھاںدا اجِیت سِںگھّ تِیار ہۄ کے٬ نِتّ واںگ٬ آپݨے ٹرکّ-دپھتر نُۄں تُر گِیا سی۔ جَیک دی دیکھ-ریکھ ہیٹھ کمّ ٹھِیک-ٹھاک چلّ ر

کِرپال سِںگھّ پنُّۄں دا ناں لَیںدِیاں ہی دِماگ وِچّ کمپِّئۄُٹر اُگھّڑ پَیںدا ہَے۔ کمپِّئۄُٹر کِرپال سِںگھّ پنُّۄں دا پْراپتی-چِنّہ ہَے٬ اُچّتم پْراپتی چِنّہ۔

بہُپکھّی سکھشِیئت ہۄݨ دے ناتے اُہ اِکّ کہاݨِیکار٬ آلۄچکی نذر والھا پاٹھک٬ کَینیڈا دِییاں سبھِّیاچارک سرگرمِییاں دا سمِیکھِیاکار اتے لۄک-سمپّرکی سُبھاء والھا سُہِرد اِنسان ہَے۔ پر جِنہاں کارجاں نیں اُس دی پچھاݨ گُۄڑھی کِیتی اتے اُس نُۄں بھارتی پںجّاب٬ پاکِستانی پںجّاب اتے بدیشاں ’چ وسدے پںجّاب ’چ پْرسِدھّی دُیائی٬ اُہ ہن اُس دے پںجّابی پھَۄںٹاں دی پرۄڈکشن تے کنورشن سبںدھّی کِیتے کھۄج-کارج۔