کِتّے وجۄں سکُۄل ادھِیاپک ہۄݨ دے ناتے میرا واہ ہر ہپھتے لگبھگ 240 بچِّیاں نال پَیںدا ہَے۔ بۄلی دے پاٹھ پٹھن دی کِرِیا وجۄں سِدھّا ساہمݨا سِکھِیارتھِییاں نال پَیݨ کارن مَیں اکسر بچِّیاں بچِّییاں نُۄں کہِںدّا ہاں کِہ اُہ میرے سُںدّر مُۄںہ ولاں ویکھݨ۔ بچّے مُسکرا دِںدّے ہن۔ کئی مِنّی جِہی کھچری ہاسی ہسّدے مکھَۄل وِچّ چۄبھ لائُںدے ہۄئے چِڑائُݨ دی کۄشِش کردے ہن:
“سر تُسِیں ’بِئۄُٹِیپھُل‘ نہِیں اگلی ہۄ۔”
اُہ جاݨدے ہن مَیں کی کہِ رِہا ہاں اتے کِئۄں کہِ رِہا ہاں۔ مَینُۄں اِہ گِیان تاں بھاویں ہَے ہی کِہ سُہپّݨ ناں دی چِیذ ہماتڑاں دے پلّ
کِسے کمّ نُۄں کرن دا پکّا اِرادا جاں سںکّلپ کرنا اِکّ گلّ ہَے پر کِیتے ہۄئے سںکّلپ سبںدھّی جاگرُۄک ہۄ کے پہِرا دیݨا اتے اُسنُۄں پُۄرا کرن دا سِر تۄڑ یتن کرنا دُۄجی گلّ۔ سانُۄں ساڈے آلے دُیالے وِچّ اجِہے منُکھّ ویکھݨ نُۄں ہر ویلے مِلّ سکدے ہن جِہناں نیں کُجھ کرن دا دْرِڑ من بݨائِیا اتے پھِر اُہناں آپݨی لگن٬ ہٹھّ دھرمی اتے اِیمانداری سدکا آپݨے اِرادے دی پُۄرتی وِچّ سفلتا پراپت کِیتی۔ نِسچَے ہی اِسدے اُلٹ اجِہے نذارے وی ویکھݨ نُۄں مِل جاںدے ہن جدۄں کِسے نیں ’شیکھ چِلِّییاں‘ واںگ دِنے سُپنے ویکھے٬ ہوا وِچّ مہِل کھڑے کِیتے٬ کدم دۄ کدم آپݨ
کِسے لکڑی دا کمّ کرن والے کارِیگر/ترکھاݨ نُۄں پُچھّ کے دیکھۄ تاں اُہ دسّیگا: کھُۄںڈھی آری نال لکڑی چِیرن دا کارج اَۄکھا ہُںدّا ہَے۔ درئسل اِہ نہِیں کِہ کھُۄںڈھی آری نال لکڑی بِلکُل چِیری ہی ناں جا سکے۔ ہۄ سکدا ہَے کِہ اَیویں ذۄر-ذبردستی کرکے٬ اَۄکھے ہۄ کے آری لکڑی نُۄں تھۄڑا-بہُت چِیر سکے پر اِس وِچ پُۄرن تَۄر تے سفلتا پراپت نہِیں ہۄویگی۔ لکڑی ٹھِیک ڈھںگّ نال کٹّی نہِیں جاویگی اتے سماں وی لۄڑ نالۄں بہُت جِیادا برباد ہۄویگا۔ ہۄ سکدا ہَے اِس کۄسِش وِچ بںدّا کھِجھّ وی جاوے۔ اِس لئی ہی٬ اِکّا چںگّا کارِیگر٬ سمیں سمیں اُتے آپݨے کِتّے دے سںدّاں د
منُکھّ دے جِیون دا سارتھک نِربھر اُسدے وِچاراں اتے وِچاراں نُۄں کارج کُشلتا وِچّ بدلݨ دے سِٹّے اُتّے ہَے۔ دُۄجے ارتھاں وِچّ اِہ وی کہِ سکدے ہاں کِہ در-اسل وِچار آپݨے آپ وِچّ کُجھّ وی کر سکݨ دی سمرتھّا نہِیں رکھّدے۔ سگۄں وِچار جدۄں کارج دا رُۄپ دھاردے ہن تاں کُجھّ سِٹّے نِکل سکدے ہن۔ اِہ سِٹّے سارتھک وی ہۄ سکدے ہن اتے نِرارتھک وی۔
منُکھّ جۄ کُجھّ وی کردا ہَے٬ اُہ آپݨے چںگّے٬ مںدّے٬ سُلجھے٬ اُلجھے چاہناں مِشرت وِچاراں نال ہی کردا ہَے۔ من وِچّ وِچار اُپجدے ہن اتے پھِر اِہ وِچار چاہ-اِچھّا دا رُۄپ دھار کے منُکھّ نُۄں کارج لئی اۄ
اِکلاپا…?
یاداں…?
اُہ اِکلاپے دی ماری ہۄئی یاداں دے سہارے جِیون دا باکی رہِںدّا سماں گُذار رہی ہَے۔
اِکلاپا؟ پارٹی دے شۄر وِچّ؟
یاداں؟ کْرِسمِس دی پارٹی سمیں؟
یاداں بِیت گئے سمیں دِییاں؟ اُہ بِیت گِیا سماں جِہڑا ہُݨ مُڑ کے نہِیں آئُݨا۔ بِیت گِیا اُس دا کی یاد کرنا؟ بِیت گِیا سۄ بِیت گِیا۔
پر ناں تاں یاداں ہی اُسدا پِچھّا چھڈّ رہِییاں ہن اتے ناں ہی اِکلاپا۔
کْرِسمِس دِییاں چھُٹِّییاں آرمبھّ ہۄ رہِییاں ہن۔ اِس سال کْرِسمِس سۄموار والے دِن ہَے اتے سۄموار آئُݨ وِچّ ہالاں پُۄرے تِنّ دِن
پِچھلے ستّر کُ سالاں وِچّ جِئۄں-جِئۄں٬ وڈّے پدھّر تے پںجّاب دی دھرت دے جائے آپݨا دیش چھڈّ دُنِییا دے وکھّ وکھّ دھراتلاں تے کھِںڈّدے گئے تاں پںجّابی بۄلی٬ ساہِت تے سبھِیاچار نیں وی اِہناں پردیسی ہۄ رہے باشِںدِّیاں دِییاں گٹھڑِییاں دے نال نال سمُںدّراں تۄں پار دا سپھر تَیء کرنا شُرُۄ کِیتا۔
جے سۄچِیئے تاں پِچھلے پںجّاہ سال پںجّابی بھاشا لئی کُجھ وکھّرے تے خاس رہے ہن۔ اِس سمیں درمِیان پںجّابی بۄلی اِکّ کھِتّے دِییاں ہدّاں تکّ سِیمت ناں رہِ٬ دُنِییا بھر وِچّ پھَیل گئی۔ پںجّابی بھاشا دی اُتپتی تۄں لَیکے ہُݨ تکّ اِہ پہِلی وار ہَے کِہ دُنِییا دا شائ
دِوالی٬ دِیوالی جاں دِیپاولی بھارت واسِییاں (ہِںدُّۄیاں اتے سِکھّاں) ولۄں سارے سںسّار وِچّ منّائِیا جاݨ والا تِئُہار ہَے جِس دا ناں آئُںدِیاں ہی٬ ساڈی کلپنا وِچّ دِیوِیاں دی جگمگاںدی ہۄئی لۄ اُسلوٹّے لَیݨ لگّدی ہَے۔ ہذاراں دِیوِیاں دِییاں کتاراں ساڈے ذہِن وِچّ اُبھّر آئُںدِییاں ہن۔ دْرِش سُںدّر وی ہُںدّا ہَے اتے من نُۄں لُبھاںدا وی ہَے۔
دِیوا٬ دِیپ جاں دِیپک دا ارتھ ہَے-لَیمپ٬ وِشیش کرکے سرہۄں دے تیل جاں گھِئۄ نال جلݨ والا مِٹّی دا دِیوا۔ اتے دِیپمالا؟ مِٹّی دے دِیوِیاں دی کتار جاں دِیوِیاں دی مالا٬ جِہناں دی لۄ٬ جھُۄمدی٬ گائُںدی
منُکھّ لئی آم کرکے اتے اِکّ سِرجݨاتمک کلاکار لئی وِشیش کرکے٬ اِہ ذرُۄری ہَے کِہ اُہ اتِیت دِییاں یاداں اتے دُکھّ نُۄں آپݨے من ’تے بۄجھ ناں بݨن دیوے۔ بھُۄت سمبّںدھّی دُکھّ نال وِچلت من سدا اشاںت رہیگا٬ دُکھی رہیگا٬ کُڑھدا رہیگا٬ اتے جِیون پْرتی سدا ہی ناںہ-واچک ڈھںگّ نال ہی سۄچدا رہیگا۔ درئسل٬ جِیون پْرتی اُسارُۄ دْرِشٹی اپنائُݨ دی لۄڑ ہَے۔
سادھارن تَۄر ’تے دیکھِیاں سپشٹ ہۄویگا کِہ جِیون وِچّ٬ سُکھّ اتے دُکھّ بھرے پل تاں آئُںدے ہی رہِںدّے ہن٬ اتے سدا آئُںدے ہی رہِݨگے۔ پر دُکھّمئی پلاں دے مُکابلے وِچّ٬ سُکھّمئی پلاں نُۄں ہی سدا یاد
چِںتّا منُکھّ دی سبھ تۄں وڈّی کمذۄری ہَے۔ اِہ منُکھّ نُۄں سِئُںک دی ترہاں اںدّرۄں ہی اںدّر کھۄکھلا کر دِںدّی ہَے۔ …راجِںدّر آوستھی٬ ’کادمبّنی‘
چِںتّا جاں فِکر درسائُںدا ہَے کِہ منُکھّ من کرکے ڈاںوا-ڈۄل ہَے٬ وِچلِت ہَے۔ اُسدے من-مستِک اںدّر کۄئی کشمکش ہَے۔ سُکّی اتے جلھدی دھرتی ’تے مِیںہ راہِیں پاݨی دی پھُہار پَیںدی ہَے اتے دھرتی دی کُکھّ تۄں ہری-بنسپتی مَۄلدی ہَے۔ سہِجے ہی کِہا جا سکدا ہَے کِہ ہری-بنسپتی دا جنم-سرۄت پاݨی ہَے۔ پر من-مستِک دے وِچّۄں اُگمݨ والی چِںتّا دا سرۄت دائوے نال نہِیں کِہا جا سکدا٬ کی ہَے؟
چلۄ چِںتّا
جے. کْرِشنا مُۄرتی آپݨے اِکّ لیکھ وِچّ لِکھدے ہن: “اسِیں سارے ’ستّ بچن‘ مہاراج کہِݨ والے ہاں۔ آپݨی پْروِرتی ’تے وشِشٹ منۄ-ارچنا دے انُسار اسِیں سارے سبھ کُجھّ پْروان کری جا رہے ہاں۔ اسِیں سدا ہی آرتھِک تے ساںسکْرِتِک پرمپّراواں اتے سماجک پْربھاواں نُۄں چُپّ-چاپ اںگِّیکار کری جا رہے ہاں۔ اسِیں کدے وی اُہناں وِرُدھّ کھڑے نہِیں ہۄئے۔ جیکر کدے کھڑے ہۄئے وی ہاں تاں لاچاری وِچّ کھڑے ہۄئے ہاں٬ سمجھ سۄچ کے کدے وی نہِیں۔ ساڈی کھۄج وِچّ وی سدا ڈر مِلِیا رہِںدّا ہَے۔ ساڈی بھال وِچّ وی سُوِئوستھِت بھوِکھّ دی آشا لُکی رہِںدّی ہَے۔ (’نونِیت‘,
مَینُۄں٬ …مَینُۄں نہِیں… ساڈی دھی ’کوِتا‘ نُۄں اجّ گڈّی چاہِیدی ہَے۔ دھی نُۄں گڈّی اِس لئی چاہِیدی ہَے کِہ اُسنے ’ٹِپٹن‘ دے اِکّ سکُۄل وِچّ جا کے اِس ٹرم دی ’ٹِیچِںگّ پْرَیکٹِس‘ کرنی ہَے۔ سکُۄل برمِںگھّم تۄں دُۄر ہَے۔ راتِیں اِکّ گھںٹّے دا سفر کرکے ٹِپٹن دا سکُۄل ویکھ آئے ہاں۔ اِلاکے دی ’گائیِڈ‘ کۄل ہۄݨ دے باوذُۄد سانُۄں سکُۄل لبھّݨ وِچّ بڑا سماں لگّا پر غنِیمت ہَے کِہ آخِر مِل گِیا۔ جیکر راتِیں جا کے سکُۄل ناں ویکھ آئُںدے تاں اجّ سویرے٬ بیٹی نُۄں سکُۄل پُجّݨ وِچّ بہُت اَۄکھ ہۄݨی سی۔ دیر وی ہۄ جاݨ دا ڈر سی۔ اتے میری دیری؟ میری دِکّت؟ اِہ تے ہُݨ اِکّ
برتانِییا تۄں چھپدے اُۄردُۄ دے سپتاہک پتّر ’اخبارے-جہاں‘ وِچّ اَیم. آر. چُگتائی لِکھدا ہَے: ’اساں تاں پِچھلے سارے ورہِیاں وِچّ گُیائِیا ہی گُیائِیا ہَے٬ کھٹِّیا کُجھّ وی نہِیں ہَے۔‘
اِہ بِیان٬ اِہ سچّ ساڈے سارِیاں اُتّے ہی لاگُۄ ہۄ سکݨ دی سمرتھا رکھّدا ہَے۔ جیکر اسِیں سادھارن تَۄر ’تے ہی آپݨے آپے دی گھۄکھ کرِیئے تاں ساڈی پرکھ تۄں سپشٹ ہۄ جاویگا کِہ اسِیں ہُݨ تک گُیائِیا ہی گُیائِیا ہَے٬ کُجھّ وی سارتھک پْراپت نہِیں کِیتا۔ اسِیں لۄکاں پْرتی ہمدردی دا روئیِّیا گُیا بَیٹھے ہاں۔ سانُۄں کِسے نال کۄئی ہمدردی نہِیں اتے سِٹّے وجۄں کِسے نُۄں ساڈے نال کی ہمد
مَیں مںٹّۄ نُۄں پڑھ رِہا ہاں۔ مَیں مںٹّۄ نُۄں اِس لئی نہِیں پڑھ رِہا کِہ مَیں ہالاں تک مںٹّۄ نُۄں پُۄری ترہاں نہِیں پڑھِیا ہَے۔ مَیں مںٹّۄ نُۄں تھۄڑھا جِہا پہِلاں وی پڑھِیا ہۄئِیا ہَے پر دۄبارا چٹکھارے لَے کے پڑھدِیاں جۄ مذا آ رِہا ہَے٬ اُسدی رِیس نہِیں۔ دۄبارا پڑھن دا مذا جاں ذائِکا اِکّ ترہاں نال دِماغی اِیاشی ہَے۔ بھُسّ ہَے٬ کچّی مِٹّی کھاݨ والے بھُسّ ورگا۔
’بابُۄ گۄپی ناتھ‘ والی کہاݨی وِچّ مںٹّۄ تاں گۄپی ناتھ نُۄں پُچھّدا ہَے:
’رںڈّی دا کۄٹھا تے تکِییا تُہانُۄں کِئۄں پسںدّ ہن؟
گۄپی ناتھ٬ سِر کھُرکدِیاں سۄچدا ہَے ا
روِںدّر شرما پںجّابی دا ٹِیچر ہَے۔ پںجّابی دی پڑھائی کرائُݨ لئی لگّدِییاں کلاساں واستے٬ اُسنُۄں اِہ کمرا مِلِیا ہۄئِیا ہَے۔ پر اِس کمرے نُۄں کمرا کہِݨا اُناں ہی ٹھِیک ہَے جِویں کِسے ٹپری-واس دی جھَۄمپڑی نُۄں کۄٹھی کہِݨا۔ اِہ کمرا لکڑی دا بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ لکڑی دا کھۄکھا٬ ٹھِیک لگپگ اُویں دا ہی جِویں بھارت دِییاں کھۄکھِیاں والِییاں دُکاناں دا ہُںدّا ہَے۔ ڈھابِیاں دا ہُںدّا ہَے۔ اِہ ’کھۄکھا‘ سکُۄل دی مُکھّ اِمارت دے باہر-وار اِںجھ ہَے جِویں کِسے انپڑھ٬ گںوّار دے سِر تے کِیتا گِیا بھدّا جُۄڑا ہۄوے۔ اِہ کمرے-نُما ’ہٹّس‘, لکڑی دے بݨے تِنّ جھَۄمپڑ ہن۔ کَیدکھانِیاں
’بھابی رُپَے ہن؟‘ سُکھدیو نیں پُچھِّیا۔
’کِئۄں؟ — ہۄ جاݨگے — کِنّے کُ؟‘ دُرگا بھابی نیں سںکّۄچ نال پُچھّ دے جواب وِچّ ہی پُچھِّیا۔
’اِس ویلے کِنّے کُ نیں؟‘
’کی کرۄگے؟ کِنّے کُ چاہِیدے ہن؟‘
’پںجّ سَۄ۔‘
اتے بھابی نیں پںجّ سَۄ رُپَے لِیاکے دے دِتّے۔
*****
ٹھکّ!ٹھکّ!!ٹھکّ۔!!
بُۄہا کھُۄلہ گِیا۔ سُکھدیو اںدّر آئِیا۔ دُرگا بھابی اُسدے چِہرے تۄں جھٹّ ہی سمجھ گئی کِہ کۄئی خاس گلّ ہَے۔ دُۄجے کمرے وِچّ جا کے پُچھِّیا: ’کِئۄں؟‘
’کِتے باہر جا سکدی ہَیں؟‘
’کِتھّے—? کی کمّ ہ
اِہ جنم دِن منّائُݨ دی رِیت وی بھلی ہَے۔ اِس بار جنم دِن دے مَۄکے اُتے ساڈی بیٹی ’نِیلم‘ نیں تۄہفے وجۄں اِک “سکرۄل” (scroll) بھاو گۄل ولہیٹی ہۄئی لِکھت دِتّی۔ اِس لِکھت نُۄں سمبھّال کے وی رکھِّیا جا سکدا سی اتے کںدھّ اُتے لٹکائِیا وی۔ سکرۄل دا سِرلیکھ سی: پھُٹّپرِںٹّ (Foot Print) ہۄ سکدا ہَے کِہ کِسے ہۄر نیں وی اجِہی کۄئی سکرۄل پہِلاں دیکھی ہۄوے۔ ولہیٹویں سُںدّر مۄٹے کاگذ اُتے٬ وِیہ واکاں وِچ دِتّی ساری کتھا پڑھ کے٬ لیکھک نیں انُبھو کِیتا کِہ اُسدی چِںتّا کرن والے سُبھا نُۄں مُکھّ رکھّکے ہی اُسدی دھی راݨی نیں اُسنُۄں اِہ تۄہفا دِتّا۔ نِسچَے
ڈا: پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ اِک جاݨِیا-پہِچاݨِیا اتے ستھاپت ناں ہَے۔ اُسنے کہاݨی دی وِدھا تۄں جِویں ہی آپݨا ’لِکھݨ-سفر‘ آرمبھّ کِیتا پھِر پِچھاںہ مُڑ کے نہِیں ویکھِیا۔ سگۄں کہاݨی دے نال ہی نال ساہِت دِییاں ہۄر وکھّ وکھّ وِدھاواں جِویں کِہ کھۄج٬ آلۄچنا٬ سمپّادنا٬ ساہِتک پُستکاں دے مُکھبںدھّاں اتے پںجّابی دے نامی ساہِتکاراں دے نال مُلاکاتاں دے کارجاں نُۄں وی بڑی سفلتا نال نیپرے چاڑھِیا۔ اُسنے آپݨی پُۄری لگن اتے نِشٹھا دا سبُۄت دیںدِیاں اِیمانداری تے نِرپکھّتا نال کلم نُۄں سیدھ دِتّی۔ تِکھّی تے پَینی نذر رکھّݨ والے سُۄجھوان آلچۄک دِییاں ہُݨ ت
ڈا: پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ نیں پِچھلے تھۄڑے ہی سمیں وِچ پںجّابی ساہِتک جگت نُۄں آپݨِییاں بہُ-پکھّی رچناواں دے کے اِک سفل لیکھک دے تَۄر تے آپݨا ناں بݨائِیا ہَے۔ اُسنے کہاݨی دی وِدھا تۄں آپݨا ساہِتک سفر آرمبھِّیا اتے پھِر کہاݨی دے نال ہی نال آلۄچنا٬ کھۄج٬ سمپّادنا٬ ساہِتک پُستکاں دے مُکھّ-بںدّاں اتے پںجّابی دے نامی ساہِتکاراں نال اِںٹروِیئۄُذ آدِ دے کارجاں اُتے وی پُۄری لگن٬ اِیمانداری اتے نِرپّکھتا نال ہتھّ اذمائِیا ہَے۔
ساڈی اجّ دی سںکھّیپ وِچار دا دھُرا “ڈا: کَیمبۄ دی سمُچّی ساہِتک دیݨ” سبںدھّی اِکّ پںچھّی جھات پُیائُݨی ہَے۔
ل
’چِںتّا کِئۄں کر رہے ہۄ؟ سبھ کُجھ ہی لَۄک ڈائۄُن نہِیں!’
دُۄجا لَۄک ڈائۄُن آ گِیا——
ہالاں پہِلاں تۄں چلّے آ رہے تے جاںدے جاںدے لَۄک ڈائۄُن تۄں ہی نجات نہِیں سی ہاسل ہۄئی کِہ ہُݨ اِک ہۄر بھاو دُۄجے لَۄک ڈائۄُن دا اَیلان کر دِتّا گِیا۔ من مسۄسِیا گِیا۔ من نُۄں ہۄر پاسے پائُݨ لئی ’وٹسئپّ‘ تے آئیِیاں ’کلِپس‘ ولّ دھِیان جاںدا ہَے۔ پھرۄلا-پھرالی کردِیاں اِکّ بڈی ہی پِیاری اتے سِیاݨپ بھری نوِیں آئی ’کترن‘ دھِیان کھِچہدی ہَے۔ شائِد آپ دی نذر وی پئی ہۄوے پر جے کر نہِیں پئی تاں اِسدا پںجّابی رُۄپ ہاذر کرن دی کھُشی لَے رِہا ہاں۔ پُۄرن آس ہَے
اِہ دسّدِیاں پرسنّتا دا انُبھوّ ہۄ رِہا ہَے کِہ ’پْرۄ. پِیارا سِںگھّ پدم سِمرتی گْرںتھّ‘ ہُݨے ہُݨے ہی پْرکاشِت ہۄئِیا ہَے۔ اِسدی سمپّادنا پںجّابی دے پْرسِدھّ بہُ-پکھّی لیکھک٬ کھۄجی٬ آلۄچک اتے کہاݨِیکار ڈا. پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ نیں بڑی ہی مِہنت نال کِیتی ہَے۔ اِہ وڈّ آکاری سمبھّالݨ یۄگ گْرںتھّ ستّ بھاگاں وِچ وںڈِّیا اتے 580 پنِّیاں وِچ پھَیلِیا ہۄئِیا ہَے۔ اِس وِچ سمپّادکی لیکھاں سمیت کُلّ 113 وِدوان لِکھارِییاں دِییاں لِکھتاں شامل کِیتِییاں گائیِیاں ہن۔ پْرۄ. پدم جی نیں100 دے لگپگ پُستکاں پںجّابی جگت دی جھۄلی پائیِیاں۔ پر پدم جی دے سرِیر تِیاگݨ اۄ