شہِیدۄں کی چِتائۄں پر لگیںگے ہر برس میلے۔

وتن پے مِٹنے والۄں کا یہی باکی نِشاں ہۄگا۔

دیش دی اذادی وِچّ ہِسّا پائُݨ والے بہُتے دیش بھگتاں دی کُربانی تۄں اجّ وی ساڈے چۄکھے دیشواسی واکِپھ نہِیں ہن۔ پر جدۄں اسِیں اِتِہاس دے ورکے پھرۄلدے ہاں تاں بھگت سِںگھّ٬ راج گُرُۄ٬ سُکھدیو تے اُۄدھم سِںگھّ اتے ہۄر شہِیداں دے نال ماسٹر کرنَیل سِںگھّ اِیسڑُۄ دا ناںء وی شہِیداں والی کتار دِییاں مۄہرلِییاں سفاں وِچّ آئُںدا ہَے۔ شہِید ماسٹر کرنَیل سِںگھّ اِیسڑُۄ٬ جِسنے 15 اگست 1955 نُۄں بھارت دے اِکّ ٹُکڑے گۄیا٬ دمن٬ دِئۄ (جِس ’تے پُرتگالِییاں دا

ساڈا گھر پِںڈّ دے مُکھّ-باذار وِچّ سی۔ باذار چڑھدے پاسِئۄں شُرُۄ ہۄ کے پِںڈّ نُۄں دۄ بھاگاں وِچّ وںڈّدا ہۄئِیا لہِںدّے پاسے جا کے ختم ہُںدّا سی۔ پِںڈّ دے اَین ادھّ وِچکار جا کے چھۄٹا جِہا چَۄک آئُںدا سی۔ اِتھے باذار مدھاݨی-چِیرے واںگ کٹِّیا ہۄئِیا سی۔ چَۄک دے وِچکارۄں باذار دا اِکّ ہِسّا تاں سِدھّا لہِںدّے ولّ نِکل جاںدا سی۔ چَۄک وِچۄں ہی اِکّ چھۄٹی گلی پِںڈّ دی دکھّݨ دی باہی ولّ نِکلدی سی٬ جِس وِچّ باذار وِچلے دُکانداراں دے ہی گھر سن۔ پہاڑ دی باہی باذار دی دُۄجی شاخا نِکلدی سی جِہڑی پھرلاںگ کُ لمّے باذار دے ختم ہۄݨ ’تے وڈّی گلی

اسِیں پںجّ بھَیݨ-بھرا ہاں۔ تِنّ بھَیݨاں اتے دۄ بھرا۔ مَیں سبھ تۄں وڈّا ہاں۔ پلیٹھی دا پُتّ۔ پںجّاب دی روائِت انُسار کُڑِییاں آپݨا پہِلا بچّا آپݨے پیکے پِںڈّ جمّدِییاں سن۔ امّْرِتسر ذِلہے دی اجنالا تہِسِیل دے پِںڈّ چوِںڈّا کلاں وِچّ مَیں 5 دسمبّر 1945 نُۄں بُدھّوار والے دِن پَیدا ہۄئِیا۔ اُںج سرکاری رِیکارڈ انُسار میری جنم مِتی 10 ستمبّر 1945 ہَے۔ میرے نانکے اَۄلکھ جٹّ ہن۔ میرے نانے ٹھاکُر سِںگھّ ہُراں دی بھَیݨ مںگّل کَۄر (مںگّلی) لاہَۄر ذِلہے دی کسُۄر تہِسِیل دے وڈّے اتے نامِیں پِںڈّ بھڈاݨا وِچّ ہری سِںگھّ نال وِیاہی ہۄئی سی۔ ہری سِںگھّ تۄں چھۄٹ

جنم تے ماتا پِتا: نَۄںویں پاتشاہ گُرُۄ تیگ بہادر ساہِب دا جنم چھیویں پاتشاہ گُرُۄ ہرِگۄبِںدّ ساہِب تے ماتا نانکی دے گھر اِکّ اپرَیل سنّ 1621 نُۄں٬ گُرُۄ کے مہِل امّْرِتسر وِچّ ہۄئِیا۔ گُرُۄ ہرِگۄبِںدّ ساہِب دے تِنّ مہِل (پتنِییاں) سن: ماتا دمۄدری جی٬ ماتا مہاں دیوی جی اتے ماتا نانکی جی۔ ماتا نانکی جی دے پںجّ پُتّر ’تے اِکّ پُتّری سی: بابا گُردِتّا جی٬ سُۄرج ملّ٬ اݨی رائ٬ اٹلّ رائ٬ گُرُۄ تیغ بہادر ساہِب اتے بِیبی وِیرۄ جی۔ تیغ بہادر ساہِب سبھ تۄں چھۄٹے سن۔

شادی تے سںتّان: گُرُۄ تیگ بہادر جی دی 13 سال دی اُمر وِ ّ

1982 دا جنوری دا مہِینا٬ تے کاپھی ٹھںڈّ٬ مَیں آپݨے سِدھّواں کالج دے ہۄسٹل وِچّ آرام نالھ سُتّی پئی سی۔ میرے کمرے دا درواجا کھڑکِیا تے مَیں کھۄہلِیا تاں اِکّ لڑکی نیں سلِپّ میرے ہتھّ وِچّ پھڑا دِتّی۔ جِس اُتّے وارڈن مَیڈم نیں لِکھِیا سی٬ “تَینُۄں گَیسّٹ رُۄم وِچّ مِلݨ لئی کۄئی آئِیا ہَے۔” مَیں پھٹا پھٹ والھ سوارے٬ کپّڑے ٹھِیک کِیتے تے آپݨی اِکّ سہیلی نُۄں نالھ لَے کے گَیسّٹ رُۄم ولّ چلّ پئی۔ تے من وِچّ سۄچدی جاواں کِہ مَینُۄں مِلݨ والھا کَۄݨ آ گِیا؟ مَیں تاں آپݨے گھر تۄں تھۄہڑے دِن پہِلۄں ہی آئی ہاں۔

مَیں گَیسّٹ رُۄم وِچّ جا کے دیکھِیا٬ اِکّ بݨی

ڈاکٹر ہربںسّ سِںگھّ اِکّ انۄکھا٬ نِیارا تے پِیارا وِئکتی سی۔ جِتھّے بہِںدّا٬ کھڑھدا جاں بۄلدا٬ رَۄݨکاں دِییاں جھڑِییاں لگّ جاںدِییاں۔ اُہ بہُت مِلاپڑا٬ سُچیت تے سہِیۄگی بھاونا دا بھر وگدا درِیا سی۔ تُرے جاںدِیاں نُۄں مۄہ لَیںدا۔ اُہ بہُ-پکھّی وِدِّیا تے کئی ہُنراں دا ماہر٬ اُدّمی٬ اُتشاہی تے مِہنتی رُچِییاں دا مالک سی۔ چۄٹی دے لیکھکاں٬ وِگِیانِییاں تے بُدھِّیجِیوی مہِپھلاں وِچّ آپݨی سُلھجھی تے سْریشٹ وِچّاردھارا نالھ بۄہڑ واںگ چھا جاںدا۔ اِسے کارݨ اُس دی مِتّرتا دی ڈۄری منمۄہک تے وِشال ہُںدّی گئی۔

مۄگا شہِر وِچّ بھاویں بہُت سارے گھراں

ساہِت رتن جسوںتّ سِںگھّ کںوّل 27 جُۄن 2019 نُۄں سَۄ سالاں دا ہۄ گِیا ہَے۔ اُس نیں اسّی سال لِکھݨ تے سَۄ سال جِئۄُںدے رہِݨ دا رِکارڈ رکھّ دِتّا ہَے۔ وِشو بھر دِییاں بھاشاواں وِچّ شائِد ہی کۄئی نامی ساہِتکار ہۄوے جِس نیں اسّی ورہے لگاتار لِکھِیا ہۄوے تے سَۄ سال جِیوِیا ہۄوے۔ وڈئُمرے برنارڈ شاء٬ برٹرںڈّ رسّل تے کھُشوںتّ سِںگھّ جِہے نامور لیکھک سَیںچری ماردے ماردے رہِ گئے۔ آخر اِہ سَیںچری مارنی اِکّ پںجّابی لیکھک دے ہِسّے آئی۔ آلۄچک تے لیکھک٬ سبھ منّدے ہن کِہ کںوّل نیں پںجّابی دے سبھ تۄں ودھ پاٹھک پَیدا کِیتے ہن۔ پںجّابی ساہِت تے بھاشا نُۄں اُس دی بڑی و

(بھارتی پھَۄج دے اِکّ جاں-باذ اتے بہُ-پکھّی پْرتِبھا دے مالِک٬ پںجّابی جرنَیل دی سوَیجِیونی)

پھِرۄذپُر ذِلہے دے پِچھۄکڑ والھے پںجّابی مُۄل دے لَیپھٹِینَیںٹ جنرل کے.جے.اَیسّ. ڈھِلّۄں دی ہِںدّی دے سِرلیکھ والی اتے اںگّریذی وِچّ چھپی سوَے-جِیونی٬ پھروری 2023 وِچّ رِیلِیذ ہۄئی اتے دِناں وِچّ ہی بھارت دی ’نَیشنل بَیسٹ-سَیلر‘ بݨ گئی۔ آپ جنوری٬ 2022 نُۄں ڈِپھَیںس اِںٹَیلِیجَیںس ایجَیںسی دے ڈائِرَیکٹر جنرل دے اُچّ-اہُدے تۄں سیوا-مُکت ہۄئے ہن اتے پھَۄج دے سبھ تۄں وڈّے ’پرم وِشِشٹ سیوا مَیڈل‘ سݨے انیکاں ہۄر پھَۄجی ماݨ-سنمان پْراپت کر چُکّے ہن۔ وڈّے

شاہکار ناول ’پُۄرنماشی‘ لِکھݨ والا پںجّابِییاں دا بائی جسوںتّ سِںگھّ کںوّل 100 سال 7 مہِینے 4 دِن جِئۄں کے اںتّم پھتِہ بُلا گِیا۔ 27 جُۄن 1919 نُۄں اُس نیں ڈھُڈِّیکے دی آبۄ ہوا وِچّ پہِلا ساہ لِیا سی تے ڈھُڈِّیکے وِچّ ہی 1 پھروری 2020 نُۄں سویرے 7:40 وجے آخری ساہ لِیا۔ اِشنان کرا کے اُس دا سپُتّر سربجِیت سِںگھّ کپّڑے پہِنا رِہا سی کِہ مامُۄلی ہٹکۄرے نال سواس پُۄرے ہۄ گئے۔ اُسے دِن بائد دُپہِر 3:30 وجے اُس دی مْرِتک دیہ نُۄں لیکھکاں تے لۄکاں دے وڈّے اِکٹھّ نیں ’پںجّاب٬ پںجّابی تے پںجّابِیئت دا پہِریدار جسوںتّ سِںگھّ کںوّل امر رہے‘ دے نائرِیاں ن

بلبِیر سِںگھّ کںوّل کھۄجی لیکھک ہَے۔ ’بلّے بلّے‘ اُہدا تکِییا کلام۔ بلّے بلّے کرے بِنا اُہتۄں رہِ نہِیں ہُںدّا۔ اُس نیں پہِلواناں٬ کَۄڈِیالاں٬ راگِییاں٬ ربابِییاں٬ بائیِیاں تے بھارتی سںگِّیت گھراݨِیاں بارے لِکھ کے واکِیا ای بلّے بلّے کرائی ہَے۔ اُہ پںجّابی وِرسے دا المبّردار ہَے اتے وِراست نال مۄہ رکھّدَے۔ اِسے مۄہ سدکا اُس نیں لںڈّن وِچ ’پںجّاب ہَیرِیٹیج مِئۄُذِیئم‘ بݨائِیا ہَے۔ اُس وِچ بھلوانی٬ ساذ سںگِّیت تے پںجّابی وِرسے نال سبںدھِّت وستاں سمبھّال رکھِّییاں ہن۔

اُہ 8 مارچ 1934 نُۄں پِںڈّ جَۄڑا جِلا ہُشِیارپُر وِچ جمِّیا سی اتے 1964 تۄں ولائِت وِچ و

بھارت دے جمّ-پلھ اتے نِئۄُیارک نِواسی سْری چِنمُیائ نائۄں دے اِکّ مہان پُرکھ نیں اکتُۄبر 2007 وِچّ اِس سںسّار نُۄں چھڈّ کے٬ مہاں-سمادھی دھارن کِیتی۔ اُنہاں نُۄں شردھاںجلی دیݨ والھِیاں دی لمبّی سُۄچی وِچّ چۄݨویں نائۄں اِہ سن:

* رُۄس دے پُۄرب راشٹرپتی مِ. مِکھائِل گۄرباچیو۔

* دکھّݨی امرِیکا دے پُۄرب راشٹرپتی مِ. نَیلسن مںڈّیلا۔

* امرِیکا دے پُۄرب راشٹرپتی مِ. بِل کلِںٹّن۔

* آرکبِشپ ڈَیسّمںڈّ ٹُٹُ - نۄبل پُرسکار وِجیتا اتے منُکھّی ہکّاں دے راکھے۔

* مِ. اَیلّ گۄر پُۄرب اُپ-راشٹرپتی٬ امرِیکا اتے نۄبل پُ

گُرباݨی وِچّ اںکِّت ہَے: کھمبھّ وِکاںدڑے جے لہاں گھِنّا ساوی تۄلِ۔۔ تنِّ جڑاںئی آپݨَے لہاں سُ سجݨُ ٹۄلِ۔۔ اسِیں ڈاکٹر گُرمِیت سِںگھّ نُۄں کِویں تے کِتھّۄں لبھِّیئے؟ اُہ تے کِسے وی مُلّ اُتّے مُڑ آئُݨ والا نہِیں۔ ڈا. گُرمِیت سِںگھّ 22 پھروری 2021, دِن سۄموار٬ آپݨی سںسّارک یاترا دے 75 سال پُۄرے کر کے سدِیوی وِچھۄڑا دے گِیا۔ اُہ آپݨے پرِوار وِچّ آپݨی سُپتنی ڈا. سُجان کَۄر اتے ہۄݨہار سپُتّر اسِیس نُۄں رۄںدِیاں کُرلائُںدِیاں چھڈّ گِیا۔ سچّی گلّ تاں اِہ ہَے کِہ اُنہاں دا پرِوار بہُت وڈّا سی۔ اُنہاں دا ہر مرِیذ اُنہاں دا پرِوارِک مَیمبر سی۔ آپݨ

میرے اِکّ پُراݨے سہِکرمی نیں وَینکُۄور تۄں ساڈے جُجھارُۄ ماسٹر ہرنیک سرابھا دے سدِیوی وِچھۄڑے دی ماڑی خبر دِتّی۔ گہِرا سدما لگّا۔ سُدھار کالج دی ساری سروِس دَۄران میری ہرنیک نال بڑی ہی سنیہ بھری ساںجھ رہی ہَے۔ جِگری دۄستاں ورگی۔ تھۄڑھا سہِج ہۄݨ ’تے اُہدے ابھُلّ مائرکے ذِہن ’تے بدّل واںگ چھا گئے۔ ہر بھارت پھیری دَۄران مَیں اُہنُۄں سرابھے مِلکے آئُںدا سی۔ اَیتکِیں وی جاݨا سی. پر جِہڑا ہمیشا آپݨے بچن نِبھائُںدا ہُںدّا سی٬ اُہدے سواساں نیں اُہنُۄں پِچھلی وار ’مُڑ مِلاںگے’دے آخری بۄل وپھا نہِیں کرن دِتّے۔ جِتھّے اُہ یُۄنِیئن دا اِکّ دلیر

مارچ 18, 2024 دی پھیسبُکّ اُتّے کُلوِںدّر کھہِرا ولّۄں دِتّی سُۄچنا پڑھکے تن من ڈُۄںگھے سدمے وِچّ چلا گِیا۔ سُداگر براڑ لںڈّے نُۄں یاد کرنا میری رُۄہ دا ہُلارا سی۔ بِناں پتے اُسدا تُر جاݨا میرے لئی ڈُبّ کے مر جاݨ والی گلّ ہَے۔ اُہ سورگواس ہۄئِیا نومبّر 2022 وِچّ اتے مَینُۄں پتا لگِّیا مارچ 2024 نُۄں٬ میرے لئی اِس تۄں وڈّی نمۄشی والی کِہڑی گلّ ہۄ سکدی ہَے۔ اگلے دِن مَیں سُداگر دی سُپتنی سردارنی گُرچرن کَۄر نال درد ساںجھا کرن لئی پھۄن کِیتا تاں اُنہاں دی بیٹی نِرملجِیت کَۄر نیں دسِّیا کِہ اُہ تاں اِںڈِییا گئے ہۄئے نیں۔ اُسنے اِہ وی دسِّیا

جدۄں مَیں دسوِیں کلاس پاس کِیتی تاں میری اُمر 16 سال دی سی۔ میرا من بہُت خُش سی٬ کِہ ہُݨ مَیں کالج جاواںگی۔ سُݨِیاں سی کِہ کالج دی آپݨی ہی دُنِییاں ہُںدّی ہَے۔ آم ہی اکھاݨ سُݨِیدا سی٬ ’نۄ لائیِپھ وِدیائۄُٹ وائیِپھ٬ نۄ نَۄلذ وِدیائۄُٹ کَۄلج’۔ سۄ جدۄں مَیں کالج گئی مَینُۄں بہُت ہی ودھِییا لگِّیا۔ ساڈا پِںڈّ جَیتۄ اِکّ مںڈّی اتے پِںڈّ دا سُمیل سی۔ پِںڈّ دا کُجھّ ہِسّا گُردُیارے دے اِکّ پاسے تے مںڈّی گُردُیارے دے دُۄجے پاسے۔ ساڈے شہِر نُۄں جَیتۄ مںڈّی کِہا جاںدا ہَے۔ اِتھّے ساڈا لڑکِییاں دا کالج بی.اے تکّ سی۔ کِئُںکِہ میرے پاپا چاہُںدّے سی کِہ لڑکِییاں نُۄں ک

ہاکی دا ’گۄل کِںگّ‘ بلبِیر سِںگھّ 97ویں سال دی لمّیری اُمر وِچ کھیڈ جگت نُۄں آخری پھتِہ بُلا گِیا۔ 25 مئی دی شام نُۄں چںڈِّیگڑھ وِچ راجکی سنمان سہِت اُس دا سسکار کر دِتّا گِیا۔ اِس مَۄکے پںجّاب دے کھیڈ مںتّری راݨا گُرمِیت سِںگھّ نیں پںجّاب سرکار ولّۄں اَیلان کِیتا کِہ مُہالی وِچلے ہاکی سٹیڈِیئم دا ناں بلبِیر سِںگھّ ہاکی سٹیڈِیئم رکھِّیا جاویگا اتے پںجّاب سرکار بھارت سرکار نُۄں پُرذۄر سِپھارش کریگی کِہ وِشو دے سِرمَۄر بھارتی ہاکی کھِڈاری اتے آئیِکَۄنِک اۄلمپِّیئن بلبِیر سِںگھّ نُۄں بھارت رتن پُرسکار نال نِواجِیا جاوے۔

بلبِیر سِںگھّ نیں پہِلا س

سُرجِیت پاتر (جنم سُرجِیت ہُںجّݨ) (14 جنوری 1945 – 11 مئی 2024) اِکّ پںجّابی بھاشا دا لیکھک اتے پںجّاب٬ بھارت دا کوی سی۔ اُس دِییاں کوِتاواں نیں آم لۄکاں وِچّ بہُت پْرسِدھّی پْراپت کِیتی ہَے اتے آلۄچکاں دُیارا اُچّ پْرشںسّا پْراپت کِیتی ہَے۔

جِیون اُنہاں دا جنم سنّ 1945 نُۄں پںجّاب وِچّ جلںدھّر جِلہے دے پِںڈّ پتّڑ کلاں وِکھے ہۄئِیا۔ اُنہاں دے ماتا دا نام گُربکھش کَۄر اتے پِتا دا نام س.ہربھجن سِںگھّ ہَے۔ پاتر نیں آپݨے پِںڈّ دے سکُۄل تۄں ہی پْرائِمری دی سِکھِّیا لئی اتے کھالسا ہائی سکُۄل کھہِرا مجھا تۄں دسوی پاس کِیتی۔ رݨدھِیر گَیرمِں

تفتِیش وِچ پُلس دے پاذ اُدھیڑن کارن مَینُۄں سرکار دے کْرۄدھ دا شِکار ہۄݨا پِیا سی۔ بدلِییاں دا دَۄر شُرُۄ ہۄئِیا۔ کئی تھاں دھکّے کھوائُݨ بائد 1992 وِچ مَینُۄں لُدھِیاݨے بدل دِتّا گِیا۔ لُدھِیاݨا پںجّاب دا اِکّۄ اِکّ مہانگر ہَے٬ جِتھّے وِگڑِیا پُۄںجِیواد پُۄرے جۄبن اُپّر ٹہِک رِہا ہَے۔ مَینُۄں لگّا پُۄںجِیواد نُۄں سمجھݨ دا اِہ ودھِییا مَۄکا ہَے۔ مَیں آپݨا تِیسرا نیتر کھۄلہ لِیا۔ تھۄڑھے جِہے یتناں نال ہی پُۄںجِیواد دے بھیتاں دے پٹارے کھُلّہݨ لگّے۔ مَینُۄں پَیسے ہتھِّیں کانُۄن وِکدا پْرتکھّ نذر آئُݨ لگّا۔ سادھن سمپّنّ لۄک٬ پَیسے دے ذۄر ’تے وڈّے-وڈّے جُرم کر

سںدِّیپ دھنۄیا اِکّ چِتّرکار ہَے٬ اِکّ کوی ہَے٬ اِکّ چِںتّک ہَے٬ اتے ہَے ہۄر بڑا کُجھّ۔ اسل وِچّ اُہ اِکّ کھِڈارن ہَے٬ رںگّاں دی٬ وِچاراں دی٬ شبداں دی٬ جِمناسٹک دی٬ کھۄہ-کھۄہ دی٬ اتے پتا نہِیں ہۄر کِس کِس کلا دی۔ جۄ شائِد سماں ہی جاݨدا ہَے۔

اُسدے چِتّراں نُۄں دیکھدے ہاں تاں دِل کردا ہَے کِہ اُنہاں نُۄں دیکھی جائیِئے٬ دیکھی جائیِئے٬ دیکھی ہی جائیِئے۔ اُسدی کوِتا نُۄں پڑھدے ہاں تاں رُۄہ کردی ہَے کِہ اُس نُۄں پڑھی جائیِئے٬ پڑھی جائیِئے٬ پڑھی ہی جائیِئے۔ اُسدے وِچار اتے اُنہاں دے وِستھار سُݨدے ہاں تاں من کردا ہَے کِہ اُنہاں نُۄں سُݨی جائیِئے٬ سُݨ

اُدۄں مَیں دُۄجی جمات وِچّ پڑھدا سی جدۄں میرے چَۄدوِیں وِچّ پڑھدے وڈّے مسیر نیں پُچھِّیا: تُۄں وڈّا ہۄ کے کی کرِیا کریںگا؟ مَیں سپاٹ٬ سِدھّا جواب دِتّا: ’بھار ڈھۄئِیا کراںگا ... تے ... پَیسے لُٹِّیا کراںگا ... ہۄر کی ...۔‘ اُہ کھِڑ کھِڑاکے ہسِّیا۔ ہسّدے ہۄئے نیں مُڑ سوال کِیتا: اُہ کِویں: ’بسّ ... بھاجی ... سٹیشن ’تے کُلّی ... بھار ڈھۄںہدے ویکھِیدے نیں ... کِنّے سارے پَیسے ... لُٹّ لئیِںدے نیں ...۔‘ اُہدے ہسّݨ تۄں مَیں کچّا جِہا ہۄ گِیا۔اُہدے ہسّݨ دی سمجھ ناں لگّی۔ بھۄلیپن وِچّ چُپّ کر گِیا۔

بچپن وِچّ مِلی/لبھّی آنا دُیانی ویکھ